Qyrǵyzstannyń jańa prezıdentiniń aldynda qandaı mindetter tur?

Qazirgi tańda Qyrǵyzstanda saıası bılikti ınaýgýrasııany kútpeı-aq jańa prezıdentke tapsyrý kerek degen pikirler aıtylyp jatyr. Sarapshylardyń aıtýynsha, bul memlekettegi ishki jəne syrtqy saıasat məselelerin qazirden bastap sheshýge sep bolmaq. Degenmen, ınaýgýrasııanyń qashan ótetinine qaramastan, Sooronbaı Jeenbekovke burynǵy prezıdentten əli sheshimin tappaǵan birneshe məsele qalady. Qyrǵyzstannyń turaqty damý jolyna túsip, ekonomıkalyq jetistikterge jetýi úshin jańadan saılanǵan prezıdent kelesi 5 problemany sheshýi kerek:

1. Memlekettik qaryz ósimin toqtatý

Sońǵy 5 jylda Qyrǵyzstannyń memlekettik qaryzy 32 paıyzǵa, naqtyraq aıtsaq, 1 mlrd dollarǵa ósip, 4,1 mlrd dollardy quraǵan. Qyrǵyzstannyń ulttyq statıstıka komıtetiniń məlimetterine súıensek, Qyrǵyzstan qaryzdyń 40 paıyzyn Qytaıdan alady eken. Sarapshylardyń aıtýynsha, mundaı mólsherdegi qaryz Qyrǵyzstannyń Qytaıǵa ekonomıkalyq təýeldiligin arttyrady.

Qyrǵyzstan - Ortalyq Azııa boıynsha JIО́-ge shaqqandaǵy memlekettik qaryzy eń kóp memleket (62%). Təjikstanda bul kórsetkish 45% bolsa, Túrikmenstanda 25%, Qazaqstanda 20%, О́zbekstanda 15%-dy quraıdy. 

Memlekettiń syrtqy qaryzy artqan saıyn bedeli túsip qana qoımaı, ınvestorlar da azaıady. Halyqaralyq sarapshylar 2018-2023 jyldar aralyǵynda Qyrǵyzstan qaryzdy tóleý barysynda iri qaterlerge tap bolýy múmkin dep boljap otyr.

2. Kəsiporyndardyń nesıesi men qaryzyn azaıtý

Sońǵy 5 jylda Qyrǵyzstanda jumys istep turǵan ónerkəsip oryndarynyń qaryzy 5 ese ósken. Ýaqytynda tólenbegen qaryzdardyń bolýy kəsiporyndar jaǵdaıynyń jaqsy emestigin kórsetedi. Negizinen, kəsiporyndar qaryzdy belgilengen ýaqyttan keıin úsh aıdyń ishinde tóleı almasa, bankrot sanalýy kerek. Biraq Qyrǵyzstan ekonomıkany arttyramyz dep ónerkəsip oryndarynyń qaryzyn ýaqytynda tólemegenin kórýge bolady.

3. Bank sektorynyń shyǵynyn azaıtý

О́nerkəsip oryndarynyń nesıeni ýaqytynda tólemeýi men memlekettiń syrtqy qaryzynyń artýy Qyrǵyzstannyń qarjy sektoryna da əser etti. Sońǵy 5 jylda Qyrǵyzstan bankteriniń shyǵyny 40 paıyzǵa artty. 2011 jyly ekinshi deńgeıli 23 banktiń ekeýi zalal shekse, qazir  memlekettegi ərbir úshinshi bank zalal shegip jatyr. 

4. О́ńdeý ónerkəsibin damytý baǵdarlamalaryn qaıta jasaý

Qyrǵyzstan təýelsizdigin alǵan kezde memlekettegi zaýyt-fabrıkalardyń kóbi bankrotqa ushyraǵandyqtan, bul baǵdarlama Qyrǵyzstan úshin óte mańyzdy. О́ńdeý ónerkəsibin damytýdyń 2013-2015 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlama mindetteriniń qatarynda ınvestorlar tartý, eksportty arttyrý, qyrǵyz ónimderiniń bəsekege qabilettiligin arttyrý sekildi bólimder bolǵan. Biraq baǵdarlamada kórsetilgen mindetterdiń keıbiri tek 2013 jyly  oryndalǵan. Al 2014, 2015 jyldary múldem oryndalmaǵan, tipti, keıbir kórsetkishter tómendep ketken. Baǵdarlama boıynsha 33 is-shara ótkizý josparlanǵanymen, onyń tek 22-si júzege asyrylǵan. 

Atalǵan baǵdarlama ornyna 2017-2020 jyldarǵa arnalǵan ındýstrııalandyrý baǵdarlamasy jasalýy kerek bolǵanymen, mundaı baǵdarlama əli qabyldanbaǵan. 

5. Baqylanbaıtyn ekonomıka kólemin azaıtý

Qyrǵyzstanda baqylanbaıtyn ekonomıka kórsetkishi óte joǵary. Resmı statıstıkaǵa sensek, jasyryn ekonomıka JIО́-niń 20 paıyzyn quraıdy. 2012 jyly Dúnıejúzilik bank Qyrǵyzstanda zertteý júrgizip, memlekettegi jasyryn ekonomıka JIО́-niń 38 paıyzyn quraıtynyn anyqtady. "Biraq is júzinde bul kórsetkish 60 paıyz bolýy múmkin", deıdi mamandar. Sarapshylardyń aıtýynsha, jasyryn ekonomıka kesirinen memleket jyl saıyn 70 mlrd som salyqtan aıyrylady.

Daıyndaǵan Gúlnur Qýanyshbekqyzy,

"Egemen Qazaqstan"