Ulttyq Bank habarlaıdy, túsinikteme beredi, túsindiredi

90-shy jyldardyń aıaǵynda Ońtústik-Shyǵys Azııa elderi aımaǵynda bolǵan daǵ­da­rys kóptegen elderdi qarjy naryǵyn biryńǵaı retteýshi sııaqty memlekettik qury­lym­dy qurýǵa ıtermelegenin kóp adam bile bermeıdi. Barlyq tórt naryq – bank, saq­tandyrý, zeınetaqy jáne baǵaly qaǵazdar naryq­ta­ryn retteýshiniń fýnk­sııalary berilgen soǵan uqsas qurylym QR Ulttyq Ban­­kinde de quryldy. Qarjy qyzmetterin tutynýshylardyń múddelerin qorǵaý onyń negizgi fýnk­sııa­larynyń biri boldy. 2001 jylǵy sáýirde QR UB Bank­terdi jáne saqtandyrýdy qadaǵalaý departamentiniń qurylymynda Qar­­jy qyzmetterin qadaǵalaý bas­qarmasy qurylǵan sátten bastap myń­daǵan shaǵymdar qaralyp, júzdegen uı­ǵa­rymdar shyǵaryldy. Biraq ondaǵan jyldar ishinde qarjy qyzmetterin tu­ty­nýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý sala­syndaǵy qaǵıdattar men tujyrymdy tásilderdiń ázirlenýi odan da mańyzdy. Bul qarjy ınstıtýttarynyń klıentterimen ońaı emes dıa­lo­gyn aıtarlyqtaı dáre­jede jeńildetti. Joramal retteýshi qarjy qyzmetterin tutynýshylardyń múdd­e­lerinen týyndasa da, bul máse­le­niń aldyn ala sheshiletindigin bildirmeıdi. Bizdiń maq­satymyz naqty jaǵdaıǵa qaraı shyndyqty ashyp, obektıvti sheshimder qabyldaý, – dep atap kórsetedi QR UB Qarjylyq qadaǵalaý komıtetiniń tóraǵasy Qýat QOJAHMETOV. Suhba­ty­myz­ǵa sebep bolǵan, árıne, departamenttiń onjyl­dy­ǵy, biraq mereıtoılyq emes, praktıkalyq taqyryp – qarjy qyzmetterin tuty­nýshylardyń quqyqtary – áńgimemizdiń ózegi.

Tarıhqa kóz jibersek – Qýat Bákiruly, mundaı qurylymdy qu­rý­ǵa syrtqy faktorlar ǵana negiz boldy ma?

– Tek olar ǵana emes. Búkil álemdegideı respýblıkada da kúrdelengen qarjy ónimderiniń ósýi baıqaldy. Bul rette naryqtyq ekonomıkasy bar elderge qaraǵanda bizdiń halqymyz ol kezde qarjylyq saýattylyǵyn endi ǵana asha bastaǵan. Qandaı da bir shartqa qol qoıa otyryp, adamdardyń óz mindetteri men quqyqtaryn jaqsy túsine qoımaǵany da túsi­nikti. Batys elderi úshin dástúrli ombýdsmen, qar­jylyq konsýltanttar, medıasııa ınstıtýttary bizde damyǵan joq. Sondyqtan da qarjylyq qyzmet­terge degen suranystyń ósýine qaraı qarjy ıns­tıtýttary klıentteriniń Ulttyq Bankke kómek kórsetý týraly shaǵymdary, hattary, ótinishteri de kóbeıe bastady. Daýly jaǵdaılardy sheshýge kómek­tesetin qurylym, joǵary bilikti mamandardyń qa­jet ekendigi anyq baıqala bas­ta­dy. Onyń ústine bul qurylymnyń tıisti ókilett­ik­teri bolýy tıis edi. Bul jumysqa Ulttyq Bank úlken mán berdi, sondyqtan da Qarjy qyzmetterin qadaǵalaý bas­qar­masy on jyldyq tarıhynda birneshe ret qaıta uıymdastyrylǵanymen, onyń negizgi fýnksııalary saqtalyp, kúsheıtildi. Máselen, 2002 jyly, QR UB-da Qarjylyq qadaǵalaý departamenti quryldy, onyń quramyna Qarjy qyzmetterin tutyný­shy­lar­dyń quqyqtaryn qorǵaý basqarmasy kirdi. 2004 jyldyń qańtarynda Ulttyq Banktiń quzyretinen qadaǵalaý quzyretin bóle otyryp, biryńǵaı retteýshi – Qarjylyq qadaǵalaý agenttiginiń qurylýy 90-shy jyldarda – 2000-shy jyldardyń basyndaǵy qarjy sektorynyń ınstıtýsıonaldyq qaıta qury­lýy­nyń aıaqtalýy boldy. QQA quramynda Basqarma saqtalyp qaldy, keıinnen ol Qarjylyq qyzmet kórsetýdi tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý departamenti bolyp qaıta quryldy. Endi QQA tara­tylǵannan keıin departament – Qarjy­lyq qad­a­ǵa­laý komıtetiniń qurylymy bolyp qal­dy. Osyndaı uıymdastyrýshylyq qaıta qurýlarǵa qaramastan, QQK tutynýshylardyń aqparat alý quqyǵy, tańdaý quqyǵy, pikirin bildirý quqyǵy, zııannyń ótelý qu­qy­ǵy jáne qarjylyq bilim alý quqyǵy sııaqty jal­pyǵa belgili negizgi quqyqtaryn saqtaýdy ustanady.

Azdaǵan statıstıka: 2005 jyldan bastap 2011 jylǵy 30 qyrkúıek aralyǵynda Agenttik pen Komıtetke, onyń ishinde blog-platformaǵa kelip túsken ótinishter

2005j.

2006j.

2007j.

2008j.

2009j.

2010j.

2011 j. 9 aı

óti-nishter sany

óti-nishter sany

2005 jylǵa ósýi

óti-nishter sany

2006 jylǵa ósýi

óti-nishter sany

2007 jylǵa ósýi

óti-nishter sany

2008 jylǵa ósýi

óti-nishter sany

2009 jylǵa ósýi

óti-nishter sany

2010 jylǵa ósýi

762

863

13,25%

2021

134,18%

2155

6,63%

3913

81,58%

4592

17,35%

5168

12,54%

– Departament jumysynyń nátıjeleri oqyr­mandarǵa qyzyǵyraq bolar. Onyń tıimdiligin ólsheıtin qandaı da bir barabar birlik bar ma?

– Tıimdiliktiń qarastyrylǵan ótinishter jáne olar boıynsha qabyldanǵan sheshimder sanymen ólshenetindigi sózsiz. Sıfrlardan mysal keltireıin. 2004 jylǵy 1 qańtardan bastap 2011 jylǵy 1 qań­tar­ǵa deıingi alty jylda QQA-ǵa 14983 ótinish kelip tústi. Bul rette osy kezeńdegi ótinishterdiń ósýi 678% qurady. Olardyń basym bóligi bank sek­to­­ryna qatysty, bul ıpoteka alýshylardyń zaem­­da­ry boıynsha qabyldaǵan mindettemelerin oryn­daý­da qıyndyqtar týyndaýymen baılanysty ótinishteri. 2004 jyly ótinishterdiń kópshiligi azamattar­dyń salymdaryna; qaıta uıymdastyrylǵan jáne taratylǵan bankterde ornalastyrylǵan salymda­ryna ótemaqy tóleý tártibine, KSRO Jınaq ban­ki­niń sertıfıkattaryn jáne memlekettik qazynashy­lyq mindettemeler men oblıgasııalardy satyp alýǵa; bankterdiń aýdarym operasııalaryn júzege asyrý, zaemdar berý talaptaryna jáne tólem kar­tochkalary boıynsha sapasyz qyzmet kórsetýge qatysty boldy. 2008 jyldan bastap ótinishterdiń negizgi taqyryby: zaemdar boıynsha syıaqy stav­kasynyń joǵary bolýy; banktik zaem jáne banktik salym sharttarynyń talaptaryn birjaqty ózgertý; bankterdiń tólemderdi ındeksteýdi qoldanýy; zaem­darǵa qyzmet kórsetý barysynda qosymsha komıssııalar engizý; sondaı-aq bankter aldyndaǵy bo­rysh­tardy keshirýge, onyń ishinde memlekettik bıýd­jet esebinen keshirýge kómek kórsetý; bankterdiń kepil múlkin satýyna jol bermeý, bereshekti qaıta qurylymdaýdyń jáne turaqsyzdyq aıybyn esepten shyǵarýdyń túrli tásilderi boldy. Aǵymdaǵy jyldyń basynan bastap jáne 30 qyr­­­­kúıek aralyǵynda Komıtet jeke jáne zańdy tulǵa­­lardyń 5168 ótinishin qarady. Sondaı-aq qoǵamdyq birlestikter men ótinish berýshiler toptarynan da, Úkimettiń tapsyrmalary boıynsha da kelip túsken problemalyq zaemshylardyń 1534 ótinishinen tura­tyn 80 ujymdyq ótinish qaraldy. Bul rette jalpy sanynyń shamamen 70%-y ekinshi deńgeıdegi bank­terdiń jáne bank operasııalarynyń jekelegen túr­le­rin júzege asyratyn uıymdardyń qyzmetine tıesili. Bank sektory boıynsha ótinish­terdiń kóp bóli­gin zaemdardy qaıta qurylymdaýǵa qatysty ótinish­ter quraıdy. Saqtandyrý kompa­nııalaryna jasalǵan shaǵymdarda (4,29%) mindetti jáne erikti saqtan­dyrý túrleri boıynsha saqtan­dyrý tólemderiniń ýaqtyly jáne/nemese tolyq kólemde tólenbeýine, annýıtet sharttaryna sáıkes saqtandyrý tólemderi boıynsha mindettemelerdiń oryndalmaýyna baıla­nys­ty shaǵymdar basym. JZQ boıynsha ótinishter (7,24%) jınaqtalǵan zeınetaqy qarajatyn aýdarýdan negizsiz bas tartýǵa nemese onyń ýaqtyly aýdarylmaýyna, mindetti jarnalardyń salymshylar shart jasamaǵan qorlarǵa aýdarylýyna, jınaq­tal­ǵan qarajat mól­sheriniń azaıýyna jáne ınves­tı­sııa­lyq shyǵynnyń eseptelýine qatysty. Baǵaly qa­ǵaz­dar naryǵyna qatysýshylar (1,88%) kóbine aksıo­nerlerdiń jal­py jınalystarynyń ótkizilý jáne shaqyrylý tártibiniń buzylýyna, AQ-nyń múddesin qozǵaıtyn aqparattyń berilmeýine, sondaı-aq dıvıdendterdiń tólenbeýine shaǵymdanady.

– Bul ótinishter qanshalyqty dáleldi?

– Biz mundaı statıstıkany júrgizemiz jáne QQK saıtynyń «Tutynýshylardyń shaǵymdary (taldaý jáne statıstıka)» degen bóliminde aı saı­yn ótinishterdiń qaralý nátıjeleri týraly jıyn­tyq aqparat ornalastyramyz. «О́tinishterdiń negizdiligi/negizsizdigi» kórsetkishiniń esepti kezeń­degi araqatynasy olardyń jalpy qaralǵany sa­nynyń 1,1% negizdi ekendigin kórsetip otyr. Bul rette qa­ralý kezinde zańnamanyń jáne shart talap­ta­rynyń buzylǵandyǵy anyqtalmaǵan óti­nishter negizsiz dep tanylady. Quqyq buzýshy­lyq­tar bolma­ǵan jaǵ­daıda ótinish ıelerine kon­sýl­tasııalyq jáne túsindirý sıpatyndaǵy tıisti aq­parat beriledi. QQK-niń pikirinshe, negizdelgen ótinishter úle­siniń tómendigi qarjylyq qyzmetter sapasynyń jaqsy ekendigin jáne tutynýshynyń qadaǵalaý organyna ótinish bildirýge sebebi joq ekendigin bildirmeıtinin atap ótkim keledi. Júıeli sıpattaǵy negizsiz ótinishter sebepterine jasalǵan taldaý ǵana zańnamadaǵy olqylyqtardy aıqyndaýǵa múm­kind­ik beredi. Osyndaı taldaý nátıjeleri bo­ı­yn­sha departament tutynýshylardyń quqyqtaryn qor­ǵaý jóninde tıisti quqyqtardy belgileı oty­ryp, QR zańnamasyna jańa normalar engizý týraly usynystar daıyndaıdy.

Sizge retteýshiden hat keldi – Eger negizdelgen shaǵymdar týraly aıtar bolsaq, klıentterdiń quqyqtaryna qalaı shek qoıylýda, mundaı faktiler anyqtalǵan jaǵ­daıda olarmen qandaı jumys júr­gizilýde?

– Zańnamanyń jeńil dárejede buzylýyna baılanysty jyl basynan beri biz olardyń joıylýyn kórsete otyryp, 10 hat jiberdik jáne qarjy uıymdary: Alıans, Temir, BTA, Bank SentrKredıt, DANABANK, Metrokombank, Halyq, Qazkom, Hoým Kredıt bankterine; Atlanta Polıs, Nurpolıs, Pana Inshýrans, NOMAD Inshýrans, «Astana-Fınans» SK, EkoPolıs, Alataý saqtandyrý kompanııala­ry­na; baǵaly qaǵazdar naryǵy boıynsha «Rahat» AQ, «Eýrazııa energetıkalyq korporasııasy» AQ-ǵa, zeınetaqy qyzmetteri sektory boıyn­sha «UlarÚmit» JZQ, BTA Qazaqstan JZQ-ǵa qatysty 22 shekteý sharalary qoldanyldy. Biz sonymen qatar qarjy óniminiń talap­tary týraly tolyq emes aqparat berý faktilerin atap óttik, ol usynylatyn nemese alatyn qar­jylyq qyzmetterdiń talaptaryn durys baǵalaýǵa áser etedi. Bizdiń baǵalaýymyzsha, shaǵymdar sany­nyń aıtarlyqtaı ósýi qarjy uıymdarynyń qo­symsha táýekelderden qashý nıetimen jáne olar­dyń klıentterge qatysty barynsha agressııalyq saıasa­tymen túsindiriledi.

Keshegi kúnge deıin qazaqstandyq bankterdiń shetelden aıtarlyqtaı arzan kredıtterdi alyp, kóbirek zaem, onyń ishinde turǵyn úı zaemdaryn berýge talpynǵandary belgili. Biraq kóbine is jú­zinde qarjylyq kirisi kredıtter boıynsha tu­raqty túrde tólem jasaýǵa múmkindik bermeıtin adamdarmen sharttar jasaldy. Budan basqa qarjy uıym­darynyń óz múmkindikterin asyra paıdalan­ǵanyn da moıyndaý qajet. Qarjy naryǵynyń eko­no­mı­kalyq turǵydan neǵurlym myqty qaty­sý­shylary óz múmkindikteriniń basym ekendigin bile tura, sharttarǵa klıentterdiń zańdy múddelerine qysym jasap, quqyqtaryn shekteıtin talaptar kirgizdi. Bul rette bankter zaemdar boıynsha zalal tá­ýekelin tómendetý jáne josyqsyz zaemshylardyń mindettemelerin oryndaýyna qol jetkizý úshin olar­ǵa qatysty zańnamada jáne jasalǵan shart­tar­dyń talaptarynda kózdelgen sharalardy qoldanýda. Biraq zaemshylardyń bereshekti ýaqtyly óteýi­ne obektıvti múmkindiginiń bolmaýy jaǵdaıynda bankter qabyldaıtyn sharalar, onyń ishinde syı­aqy stavkasyn kóterý, mindettemelerin orynda­ma­ǵany úshin turaqsyzdyq aıybyn uzaq esepteý olardyń boryshtyq aýyrtpalyqtaryn birneshe ese ulǵaıtyp jiberdi. Sonymen qatar kepil múlkin sot­tan tys satý sııaqty, bul sharalar tıimsiz bolyp qana qoımaı, kóptegen azamattardyń jalǵyz tur­ǵyn úıinen aıyrylý táýekelimen baılanysty áleý­mettik daǵdarysqa ákep soǵatyn shara boldy. Sońǵy kezderi bank zaemshylarynyń proble­malary halyqqa qoldaý kórsetýge baǵyttalǵan birqatar sharalardy iske asyryp jatqan memlekettik organdardyń únemi nazarynda ekendigin atap ótemin. Atap aıtqanda, kezinde QQA bankterdiń jedel qyzmetine aralaspaý týraly zańnamanyń nor­malaryn saqtaı otyryp, Qazaqstan qarjyger­le­ri­niń qaýymdastyǵyna, bankter men ıpotekalyq kompanııalarǵa qamtamasyz etýi zaemshylardyń jalǵyz turǵyn úıi kepil bolyp tabylatyn zaem­darǵa qatysty qoldaý kórsetýshi sharalar endirý múmkindigin qarastyrýdy usyna otyryp hattar jiberdi. Agenttik zaemdardy óteý kezektiligin ózger­týdi; olardy óteý jóninde merzimin uzartýdy; ındeksteý koeffısıentin qoldanýdyń kúshin joıýdy; bereshekti óndirip alý máselelerin sanaly ári ádil sheshýdi; kelip túsken somanyń 50%-nan aspaıtyn mólsherde aqshany josyqsyz zaemshylardyń kart shottarynan ishinara alýdy paıdalanýdy usyndy.

Qarjyger dáleldeı almaǵandy zań talap ete alady – On jyldyq jumys tájirıbesi qory­ty­n­dylar jasap, tujyrymdy sheshimder shyǵarýǵa, onyń ishinde zańnamalyq aktilerge ózgerister engizýge negiz bolady...

– Dál solaı. Eger departament jumysynyń basynda birli-jarym shaǵymdar ǵana qaralyp, jeke jaǵdaılar boıynsha ǵana sheshimder qabyldansa, qazir qaıtalana beretin suraqtar, oqıǵalar, quqyq buzýshylyqtardyń kópshiligi olardy jınaqtap, jiktep, keıinnen zańnamalyq jáne normatıvtik aktilerge túzetýler bolyp enetin júıeli sıpattaǵy usynystar daıyndaýǵa negiz bolyp otyr. Qarjy daǵdarysy bul jumystyń mańyzyn arttyra tús­keni belgili, alaıda áleýmettik qıynshylyqtardan qashyp, halyqtyń qarjy júıesine senimin nyǵaıtý úshin qazir qarjy naryǵyn retteýdiń quqyqtyq negizi turaqty túrde kezeń-kezeńimen qaıta qaralyp, jetildirilýde. Bul qarjylyq qyzmetterdi tutyný­shylardyń quqyqtaryn qorǵaýdyń quqyqtyq tetikterin jetildirýge múmkindik beredi. Mysal keltireıin. Máselen, 2007 jyly bankterge banktik zaem/salym sharttarynda jáne olar týraly aqparatty jarııa etken kezde jyldyq tıimdi shynaıy salystyrmaly syıaqy stavkasyn ashyp kórsetý mindetteldi. Bankter jarııalaǵan syıaqy stavkalary zaemnyń nemese salymnyń naqty qu­nyn kórsetpedi. Mysaly, paıyzdyq stavkadan bas­qa zaemnyń qunyna túrli kórsetkishter – zaem­dy paıdalaný ýaqyty, óteý tásili, jarnamalyq pros­pektilerde kóbine bankter jarııa etpeıtin komıs­sııa­­lar men alymdar, atap aıtqanda, bir rettik nemese kezekti komıssııalar, banktiń nesıe shotyn ashqany úshin alatyn komıssııasy jáne t.b. áser etedi. Bul – zaemnyń nemese depozıttiń naqty qu­nynyń shamasyn bildiretin kólem. Osyndaı habardar bolý klıentterge túrli bankter qyzmetiniń qunyn baǵalap, salystyrýǵa múmkindik beredi. Basqa da teń jaǵdaılarda jyldyq tıimdi shynaıy salystyrmaly syıaqy stavkasy tómen zaemnyń quny da az bolady. Klıentterge jyldyq tıimdi shynaıy salystyrmaly syıaqy stavkasynyń mánin jetkizý zaem boıynsha ótelmegen tólemder sanyn azaıtar edi dep esepteımiz. Shartqa qol qoıylǵanǵa jáne bank aldynda mindetteme qabyl­d­aǵanǵa deıin olar zaemnyń naqty quny men qaı­tarýy tıis somasyn bilse, qarjylyq múmkindik­terin sanaly túrde baǵalaǵan bolar edi. Úkimettiń birqatar daǵdarysqa qarsy sharalar qabyldaǵanyn da eske túsire keteıin, oǵan 2008 jyly Parlament qabyldaǵan «QR keıbir zańna­malyq aktilerine qarjy júıesiniń turaqtylyǵy máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańdy jatqyzýǵa bolady. Bank­terdiń zaemshylary – jeke tulǵalardyń quqyqtary men múddelerin qorǵaýǵa baǵyttalǵan túzetýlerdiń basym bóligi qujatqa retteýshiniń bastamasy men negizdemeleri boıynsha engizilgen bolatyn. Atap aıtqanda, jeke tulǵalarmen jasalatyn bank zaemy sharttarynda, onyń ishinde ıpotekalyq zaem sharttarynda bankter, bank operasııalarynyń jekelegen túrlerin júzege asyratyn uıymdar syı­aqynyń belgilengen ne ózgermeli stavkasyn belgileıdi. Ol birjaqty tártippen ózgermeýi jáne shartta belgilengen merzim ishinde ózgerissiz qalýy tıis. Onyń eń az qoldanylý merzimi – keminde úsh jyl. Taraptardyń kelisimi boıynsha ol sharttyń qoldanylý merzimi ishinde azaıý jaǵyna qaraı ne ózgermeli syıaqy stavkasyna ózgerýi múmkin. О́zgermeli syıaqy stavkasyn esepteý tártibi, qoldanylý talaptary ýákiletti organnyń normatıvtik quqyqtyq aktisinde aıqyndalady. Bankterdiń, bank operasııalarynyń jekelegen túrlerin júzege asyratyn uıymdardyń tarıfter­diń, komıssııalyq syıaqylardyń jáne zaemǵa qyz­met kórsetý jónindegi basqa shyǵystardyń bank zae­my sharty jasalǵan kúni belgilengen mól­sher­le­rin jáne olardy esepteý tártibin ulǵaıtý jaǵyna qaraı birjaqty tártippen ózgertýge quqyǵy joq. Sonymen qatar 2008 jylǵy qazanda shart­tar­dyń talaptarymen Zań qoldanysqa engizilgen kúngi belgilengen mólsherinen joǵary syıaqy stavkasyn úsh jyl boıyna ózgertýge tyıym engizilgen bolatyn.

Eger stavka ósse… – Endi úsh jyldyq merzim aıaqtalǵannan keıin bankter qoldanystaǵy sharttarǵa jasal­ǵan, tıimdi stavkasy aıtarlyqtaı kóterilgen qosymsha kelisimderge qol qoıýdy usynyp otyr. Bilmegendikten be, álde jaǵdaıdyń tuıyqqa tirelýinen be (ne kredıt boıynsha barlyq boryshty bir sátte óteý, ne osy talaptarmen kelisý) zaemshylar mundaı qujattarǵa qol qoıýǵa májbúr bolýda. Qarjy ınstıtýttarynyń bul is-qımyldary qanshalyqty zańdy?

– Zańnamaǵa sáıkes syıaqy stavkasyn bank birjaqty tártippen ózgerte almaıdy. Mundaı qujatqa taraptardyń ózara kelisimimen ǵana qol qoıylýy tıis. Biraq eger klıent qosymsha kelisimge qol qoımasa, sharttyń merzimi ótip ketse de ol qoldanyla beredi. Klıent úshin bul naryqtaǵy osyndaı ónimderdi qarap, bankti aý­ys­tyrý úshin oılanýǵa sebep bolyp tabylady.

– Qarjylyq qyzmetterdi tutynýshy­lardyń zańnamamen qaıta qalpyna keltirilgen qandaı quqyqtary týraly biz áli bilmeımiz nemese nashar bilemiz?

– On jyldyq jumysynda qoldanystaǵy quqyqtyq retteýde, kepil múlkin sottan tys satýda da, jalpy ıpotekalyq kredıtteýde birqa­tar olqylyqtar anyqtaldy. Sondyqtan da za­em­shylardy kredıtorlardyń zańsyz is-qımyl­darynan quqyqtyq jáne áleýmettik qorǵaý tetikterin qurý qajettigi týyndady. 2011 jylǵy aq­­panda «QR keıbir zańnamalyq aktilerine ıpo­te­kalyq kredıtteý jáne qarjylyq qyzmetterdi tutynýshylar men ınvestorlardyń quqyqtaryn qorǵaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zań qabyldandy. Ol birneshe tujyrymdy baǵyttardan turady. Birinshiden, ıpotekalyq máseleler boıynsha. Má­selen, ıpotekalyq shart tirkelgen organda tirkelgen kepil berýshi – jeke tulǵanyń tıisti jazbasha bas tartýy bolǵan jaǵdaıda kepil múlkin sottan tys satýǵa tyıym belgilendi. Sonymen qatar mıkrokredıttik uıymdardyń jáne kredıttik seriktestik­ter­diń turǵyn úı jáne (nemese) ornalasqan turǵyn úıi bar jer telimi bolyp tabylatyn kepil múlkin sot­tan tys satýyna tyıym salynady. Kepil múlkin satý qajet bolǵan jaǵdaıda kepil ustaýshynyń oǵan táýelsiz baǵalaý júrgizý mindeti engizildi. Tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý máse­le­leri boıynsha zańnama jetildirildi. Atap aıtqanda, bank zaemy sharttary boıynsha talaptardy bir­jaq­ty ózgertýine tyıym salyndy. Syıaqydan, ko­mıs­sııalardyń barlyq túrlerinen, zaem berýmen jáne oǵan qyzmet kórsetýmen baılanysty kredıtor ala­tyn ózge tólemderden turatyn jyldyq tıimdi shy­naıy salystyrmaly syıaqy stavkasynyń shekti mólsheri QR UB normatıvtik quqyqtyq aktisinde bel­gilendi. Tólemderdi kez kelgen valıýta balam­a­syna baılanysty ındeksteýge tyıym engizildi. Bank zaemy sharttary boıynsha mindet­te­melerdiń oryn­dal­maǵany úshin turaqsyzdyq aıybynyń mólsheri bir kúnge merzimi ótken tólem somasynyń 0,5%-nan aspaıtyn, biraq bank zaemy sharty qoldanylatyn ár jyl úshin berilgen zaem somasynyń 10%-nan aspaıtyn mólsherde shekteldi. Budan basqa Zańnyń jekelegen normalaryna keri kúsh berildi. Atap aıtqanda, jasalǵan zaem sharttarynyń sheńberinde jańa komıssııalar engizýge tyıym; sondaı-aq bank zaemy berilgen kúnnen bastap bir jyl ótken soń zaemdy merziminen buryn ishinara nemese tolyq ótegeni úshin aıyppul salýǵa tyıym salyndy.

Departamenttiń bastamasy boıynsha shyǵarylǵan shekteýli yqpal etý

sharalary sanynyń dınamıkasy

2007 jyl

2008 jyl

2009 jyl

2010 jyl

2011 jylǵy 9 aı

Shekt. yqpal etý sharala-

rynyń sany

Shekt. yqpal etý sharala-rynyń sany

2007 jylǵa ósýi

Shekt. yqpal etý sharala-rynyń sany

2008 jylǵa ósýi

Shekt. yqpal etý sharala-rynyń sany

2009 jylǵa ósýi

Shekt. yqpal etý sharala-rynyń sany

2010 jylǵa ósýi

49

64

31%

79

23%

59

-25%

22

-62,7%

 Is sotqa barmaı turyp, ombýdsmenge júgin – Demek, banktik ombýdsmen ınstıtýtyn engizý qajettigi týyndady. Daýdyń qaı kezeńinde oǵan júginýge bolady, onyń qyzmeti qansha tu­rady, kimniń múddesin – qarjy ınstıtýtynyń ba, álde klıenttiń múddesin qorǵaı ma?

– Iá, joǵaryda atalǵan Zańda Parlament depý­tat­tarynyń bastamasymen ombýdsmen ınstıtýtyn qurý kózdelgen. Ombýdsmen – kelispeýshilikterdi sot­qa deıingi tártippen retteýge kómektesetin táý­elsiz jeke tulǵa, deldal. Bizdiń jaǵdaıymyzda – ol bank, bank operasııalarynyń jekelegen túrlerin júzege asyratyn uıym men zaemshy – jeke tulǵa arasyndaǵy tulǵa. Ombýdsmen – konsýltant jáne bitimger. 2011 jylǵy 27 tamyzda keńestiń birinshi uıymdastyrý otyrysynda Marat Saǵyndyquly Sa­tybaldı­nniń bank ombýdsmeni bolyp taǵaıyn­dal­ǵanyn eske sala keteıin. Ombýdsmenniń táýelsiz ekendigine qaramastan, onyń qyzmeti keńes múshe­leriniń – bankterdiń ózderiniń jarnalarynan tóle­nedi. Onyń qısyny da túsinikti: is júzinde prob­lemany týyndatqan bankterdiń ózderi, daýlardy sheshý jónindegi qarjy aýyrtpalyǵyn ekono­mı­ka­lyq turǵydan kúshti tarap retinde bankter kóterýi tıis. Bank ombýdsmeni keńesiniń quramyna bankter men olardyń klıentteri arasyndaǵy daýlardy retteý máselelerine qatysy bar respýblıkalyq qoǵamdyq uıymdardyń ókilderi de kiredi. Klıentter úshin ombýdsmenniń qyzmeti tegin. Iаǵnı, endi zaemshylardyń zertteý júrgizýge jáne daýlardy retteý jóninde tıisti qarjy uıym­d­aryna usynymdar berýge ókilettigi bar táýelsiz, beıtarap adamǵa shaǵymdarymen, ótinishterimen, usynystarymen júginý múmkindigi paıda boldy. Oǵan bank pen klıent arasynda tikeleı pátýalasý múmkin bolmaǵan jaǵdaıda ǵana júginý qajet. QQK bul ınstıtýtty qoldaıdy. Tipti biz birge is-qımyl jasap, Almatyda azamattardy birlesip qabyldap ta jatyrmyz. Al qazir ıpotekalyq kredıtteý máseleleri boıynsha banktermen problemalary bar azamattardy Astanada, Shymkentte jáne basqa da birqatar oblys ortalyqtarynda birlesken kóshpeli qabyldaýlar josparlanyp otyr.

– Komıtet pen ombýdsmen fýnksııalarynyń aıyrmashylyǵy qandaı?

– Qazaqstanda ınstıtýt bolmaǵan kezde onyń fýnksııalaryn biz oryndadyq deýge bolady. Kelip túsken ótinishter aǵynynyń ósýine qaraı fýnk­sııalardy bólý qajettigi týyndady. Ombýdsmen jeke ótinishtermen jumys isteıdi. Biraq eger ol júıelik quqyq buzýshylyqtardy baıqaıtyn bolsa, aqparatymen jáne qorytyndylarymen QQK-ge júgine alady. Komıtet – retteý jáne qadaǵalaý fýnksııalary, sondaı-aq zańnamalyq bastama jasaý quqyqtary berilgen memlekettik qurylym jáne ol daý sheshýdegi kelesi kezeń bolyp tabyla­dy. Iаǵnı, naryqta endi qarjy daýlaryn retteýdiń kóp deńgeıli júıesi qalyptasty. Birinshi kezeńde, problemalar týyndaǵan kezde klıent daý týyndaǵan qarjy ınstıtýtyna barýy jáne qazirgi kezde jıi oryn alyp jatqandaı kredıtorlardan jasyrynbaı, pátýalasý barysynda daý­dy retteýge tyrysý qajet. Eger másele sheshilmese, ombýdsmenge barý qajet. Eger, onyń kómegimen de retteý múmkin bolmasa, QQK-ge júginý qajet. Komıtet, onyń Qarjylyq qyzmet kórsetýdi tutyný­shylardyń quqyqtaryn qorǵaý departamenti bu­ryn­ǵysynsha jeke jaǵdaılardy qaraıtyn bolady. Tipti olar, buǵan deıin birneshe ret oryn alǵandaı, jekeden jalpyǵa barýǵa negiz beredi. Eger banktiń zań buzǵandyǵy anyqtalsa, ıaǵnı tekserýge negiz bolsa, bul osy qyzmet boıynsha banktiń basqa klıentterine de qatysty júıeli bolyp tabylmasa nemese búkil naryq úshin tán emes sıpat bolmasa, eger solaı bolsa, quqyq buzýshylarǵa qatysty aıyppul sanksııalary qoldanylatyn bolady, al keıinnen zańnamaǵa nemese normatıvtik aktilerge tıisti túzetýler engizilýi múmkin. Iаǵnı, eger buryn biz jeke jaǵdaılardy qarastyrsaq, qazir oryn alǵan jaǵdaı negizinde osyndaı ónimder boıynsha búkil bank praktıkasyn qarastyra alamyz. Biraq kózdelgen rásimderge baılanysty jeke jaǵdaıdy qaraýdyń daýdy ombýdsmenniń kómegimen retteýge qaraǵanda baıaý júretindigin moıyndaý qajet. Ombýdsmen kelissózder ústeline otyrady – bul onyń negizgi fýnksııasy – sodan soń qujat aınalymymen shuǵyldanbaı, bul máselelerdi is júzinde sheshedi. Iаǵnı ombýdsmen ınstıtýty reglamentteri kóp memlekettik organǵa qaraǵanda jyldamyraq ári utqyr. Keıinnen, naryqta taǵy bir deldal kásibı qurylym – daýlardy sotqa deıingi tártippen sheshýge járdemdesetin medıasııa ınstıtýty paıda bolady dep oılaımyz.

– Zań shyǵaryla bere me?

– Iá. О́tken daǵdarys pen aǵymdaǵy ahýal oıla­ný­ǵa jáne birqatar qalyptasqan praktı­kalar­dy qaı­ta qaraýǵa ıtermelep otyr. Atap aıtqanda, bank ón­imderi boıynsha eseptilikti engizý, olardy iske qos­qanǵa deıin talaptaryn tekserý qajet dep paıym­daımyz. Klıentter túrli bankterdiń osyn­daı usy­nystary men ónimderin ońaı salystyra alý úshin biz QQQ nemese ózge qoǵamdyq qury­lym­ǵa Internet-resýrsta búkil naryqtyń aqparat bazasyn qurýdy usynǵymyz keledi. Bankter tólem jasaý qabileti joq klıentterge kredıt bere almaıtyn normatıvti bekitýdi josparlap otyrmyz. Sondaı-aq QQQ qoldaýymen Ar-namys kodeksin ázirlegimiz keledi. Komıtet halyqtyń ınvestısııalyq mádenıeti men qarjylyq saýattylyǵyn kóterýge baǵyttalǵan is-sharalardy iske asyrý jónindegi jumysty da jalǵastyrýda. Qarjylyq oqytýdy iri ortalyq­tarda ǵana emes, uzaq merzimdi keleshekte búkil elde ótkizý tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaýdyń tıimdirek nysandarynyń biri bolyp tabylady dep sanaımyz.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken Alla DEMENTEVA. RSS