Tıimdilik qaǵıdalary

Baǵalaý júıesi

Qazaqstandaǵy memlekettik basqarý júıesin reformalaý táýelsizdik alǵan jyldary bastalǵan. Sol tustarda basty mindet komandalyq-ákimshilik basqarý tásilin ózgertip, naryqqa beıimdelý bolatyn. Bul negizinen tolassyz jáne kezeń-kezeńimen júrgiziletin úderis. 

Keıinirek ákimshilik reforma ja­ńasha úlgide qalyptasyp, eldegi bas­qarý júıesinde ózekti normatıvti-qu­qyq­tyq jáne ınstıtýttyq baza qalyptasty. Tıimdi jáne ónimdilik negiz­de­ri, zamanaýı memlekettik menedjment engizildi. Atap aıtqanda, Elbasynyń 2010 jylǵy Jarlyǵymen sapany art­ty­rýdaǵy mańyzdy quraldardyń biri retinde memlekettik mekemeler qyz­me­tiniń tıimdiligin baǵalaıtyn júıe qol­danysqa endi. Bul qural AQSh, Kanada, Ulybrıtanııa sekildi birqatar damyǵan elderdiń tájirıbesine negizdele otyryp jasaldy. 

Bul otandyq júıe alǵashqy ke­zeń-der­de jeke ákimshiliktik qaıta qu­ry­lý­dyń deńgeıin kórsetip, oryn­daý­shy­lyq tártip, elektrondyq qujat aına­lym engizilýi, memlekettik qyz­met kór­setý sapasy, strategııalyq nátı­je­ler­ge qol jetkizý, normatıvtik qyz­met pen bıýdjet qarjysyn basqarý tıim­di­­ligi se­kildi baǵyttar esepke alyn­dy. Alaı­­­da keıingi jyldary júıe mem­­le­ket­tik mekemeler jumysynyń sa­pa­­ly ná­tı­jesin saraptaýǵa qaıta baǵ­dar­lan­dy. Qa­­zirgi tańda salalyq kór­set­­kish­te­r­diń jaq­sa­rýy, halyq pen bız­­­nestiń mem­le­kettik qyzmetke kóńili to­­lýy negizge alynýda.

Osylaısha, memlekettik mekemelerdi ba­ǵalaý ákimshilik reformalardy tıimdi túrde alǵa jyljytý quralyna aınalyp, atalǵan saladaǵy oń ózgeriske ákeldi. 

Tıimdi qyzmet

Jalpy keıingi jyldary memlekettik qyzmet salasynda aıtarlyqtaı ózgerister oryn aldy. Bul arada eń bastysy – reforma memlekettik qyzmettiń halyq pen bızneske qoljetimdiligi men sapasyn art­tyrý sekildi mańyzdy baǵyttarǵa ar­nal­dy. Osy oraıda kóptegen sharalar atqarylyp, qajetti quqyqtyq alań qu­­rylyp, uıymdastyrýshylyq negiz ja­­saldy. Qyzmet kórsetýdiń aýqymy edáýir keńeıip, olardyń árqaısysynyń naqty merzimi bekitilip, talap etiletin qujattar naqtylandy. 

Bul oń ózgeristerdi qazaq­stan­dyq­tardyń baıqaǵany anyq. Keıingi 7 jyl kóleminde memlekettik qyzmet kór­setý merzimi barysynda buzýshylyq 46 esege azaısa (494,6 myńnan 10,7 myń­ǵa), halyq seniminiń deńgeıi 25 paı­yzdan 73 paıyzǵa deıin kóterildi. Qazirgi tańda memlekettik qyzmettiń 414 túri avtomattandyrylyp, olar elektrondy túrde usynylady. Ár tórt qyz­mettiń úsheýi Halyqqa qyzmet kór­se­tý ortalyqtary (HQO) arqyly qoljetimdi. Bul – tártip faktory bolyp sanalady. 

Keıingi 10 jylda azamattarmen ózara qarym-qatynastyń tıimdiligin kóterý, ha­lyqty aqparattandyrý, kórsetilgen qyz­­mettiń sapasyn arttyrýdyń arqa­synda memlekettik mekemelerge túsken aryz-shaǵymdar men ótinishterdiń kó­lemi 18 ese azaıyp, 23 mıllıonnan 1,3 mıllıonǵa tómendedi. Ákimshilik re­for­ma­nyń qaı deńgeıde júrgizilgenin anyq­taý­da halyqaralyq reıtıngterdiń ózin­dik orny bar. Máselen, Álemdik banktiń Doing Business derekterine súıensek, Qazaqstan 2006 jyldan beri óz pozısııasyn 50 satyǵa jaqsartyp, 2017 jyly 86-orynnan 36-orynǵa kóterildi.

Keri baılanys Elbasynyń tapsyrmasy boıynsha 2016 jyly memlekettik qyzmet tetigin jetildirý úshin ony tolyq elektron­dy túrge aýystyrý maqsatynda «Azamat­tarǵa arnalǵan úkimet» memlekettik kor­po­rasııasy qurylyp, onyń qyzmetine halyqpen ózara tyǵyz qarym-qatynas jasaıtyn birqatar qurylymdar endi (ZTMO, jer kadastry ǴО́O, HQO, Jyl­jymaıtyn múlik ortalyǵy).

Memlekettik korporasııa 2017 jyl­dyń sońyna deıin búkil qyzmettiń 85 paıyzyn kórsetýdi josparlap otyr. Ke­leshekte «Azamattarǵa ar­nal­ǵan úki­met» memlekettik qyzmet kór­setýdiń bi­­regeı provaıderi bolýy tı­is. Ka­na­dadaǵy Canada Service pen Aýs­tralııa­daǵy Centrelink-ke negizdelip jasalǵan júıe «bir tereze» jáne «bir ótinish» qaǵıdattary negizinde qyzmettiń búkil túrin alýǵa múmkindik beredi. Bul oraıda memlekettik mekemeler men azamattar arasyndaǵy ózara qarym-qatynasty barynsha azaıtyp, atalǵan úderisti halyqqa qolaıly etip, talap etiletin qujattar kólemi men qyzmet kórsetý merzimin qysqartý qajet. Bul ne beredi? Birinshiden, sybaılas jemqorlyq qaýpin tómendetedi. Ekinshiden, memlekettik mekemeler men korporasııalarǵa túsetin júk­ti jeńildetedi. Úshinshiden, azamat­tar­dyń senim deńgeıin kóteredi. 

Qyzmetterdi sıfrlandyrý aıasynda atqarylǵan sharalar memlekettik me­ke­melerdiń tıimdiligin arttyrýdy qam­tamasyz etedi. Aqparattyq-ko­m­mý­nıkasııalyq tehnologııalardy qa­­byldaý keńeıip, tereńdeı túsedi. Ve­dom­­stvolyq derekter qory biryńǵaı aq­parattyq júıege biriktiriledi. Bul ara­da da aıtarlyqtaı tabystarǵa qol jet­kizildi. Memleketterdiń aqparattyq-kom­mýnıkasııalyq tehnologııalardy qoldaný múmkindigi men ázirligin anyq­taıtyn BUU elektrondy úkimettiń da­mý ındeksinde jáne azamattarǵa mem­lekettik qyzmet kórsetý boıynsha Qazaqstan 33-orynda tur. 

«Ashyq úkimet» – esepti memleket

Negizgi mindetterdiń biri – memle­ket­tik mekemelerdiń ashyqtyǵyn qamta­ma­syz etý. Bul qadam memlekettik menedjment júıesin modernızasııalaýǵa erek­she áser etedi. Ashyqtyq reformasy Ult josparyn júzege asyrý barysynda «Aqparatqa qoljetimdilik» zańynyń qabyldanýymen birge bastaldy. Osyǵan sáıkes, Qazaqstanda memlekettik mekemeler qyzmetiniń ashyqtyǵyn kóterý jáne sheshim qabyldaý úderisine aza­mat­tardyń úles qosýyn arttyrý maq­satynda birqatar tetikter quryldy. Olar: «ashyq derekter», «ashyq dıalog», «ashyq bıýdjet» jáne «ashyq ÚEU».

Ashyq derekter degen ne? Bul – memlekettik mekemelerdiń búkil format­ta ornalastyrǵan aqparattaryn kez kel­gen paıdalanýshy tanysý maqsatynda tı­imdi mobıldi baǵdarlamalar men qyz­metter jasaý úshin paıdalana alady degen sóz. Mundaı tájirıbe álemde keń taraǵan. Ol bilim, densaýlyq saq­taý jáne transport sekildi salalarda mańyzǵa ıe. Keıbir zertteýlerdiń qo­ry­tyndysyna sáıkes, ashyq derekter kúndelikti 3-5 mıllıard dollar kólemindegi ekonomıkalyq qundylyq qalyptastyrýǵa múmkindik beredi. Mundaı úderis Qazaqstandy da aınalyp ótken joq. Máselen, 2016 jyly jarııalanǵan 1280 derekti paıdalanǵan 20-ǵa jýyq mobıldi baǵdarlama men qyzmet iske qosyldy («Qaýipsiz mektep», «Densaýlyq+», Almaty tours, Smart Astana jáne t.b). 

Halyqpen keri baılanys ta asa ma­ńyzǵa ıe. Ákimshilikter alǵash­qy­lar­dyń biri bolyp áleýmettik jelini paıda­lana bastady. Astana men Almaty qalalarynyń ákimderi áleý­met­tik je­lini júı­eli túrde jáne jaı ǵana aqparat be­rý úshin emes, aza­mat­tar­dyń naqty má­se­leleri men su­raq­ta­ryn sheshý maqsatynda qo­l­da­na­dy. Mysaly, Almaty ákimshiliginiń ba­s­ty jumystarynyń biri retinde Open Almaty arnaıy ortalyǵyn ashýdy aıtýǵa bolady. Onda qaladaǵy áleýmettik jáne basqa da qyzmet kórsetý túrlerin bir arnaǵa jınaǵan. Yqpaldy qoǵamdyq ke­ńes­­ter de ákimshiliktiń quramyna enedi. 

«Jeke jáne zańdy tulǵalardyń ótinishterin qaraý tártibi týraly» Zań arqyly «vıdeoótinish», «vıdeokonferensııa» quraldarynyń engizilýi halyq pen memlekettik mekemeler arasyndaǵy ózara qarym-qatynas múmkindikterin keńeıtti. Bul halyqtyń memlekettik mekemelerge úıden shyqpaı ótinish berýge jáne onyń barysyn qadaǵalap otyrýǵa múmkindik beredi. Bul arada kórsetiletin mundaı qyzmetterdi paıdalaný úshin elektrondy-sıfrly qoltańba, ınternetke qosylǵan kompıýter nemese smartfon qajet ekenin aıta keteıik. 

Quqyqtyq statıstıka komıtetiniń birqatar memlekettik qyzmetteri men Bas prokýratýranyń arnaıy tirkeýin jeńildetý maqsatynda quqyq qorǵaý mekemelerine ESQ-syz ótinish berýge múmkindik beretin qamqor.gov.kz saıty quryldy. Bul qyzmet azamattardyń polısııaǵa shaǵym túsirip, onyń oryndalý barysyn baqylaýǵa, bıznesti tekserýdiń negizi men baǵytyn, merzimin bilýge, salynǵan aıyppul jóninde aqparat alýǵa jáne basqa da qyzmetterdi paıdalanýǵa múmkindik beredi. 

Kelesi qadam mundaı quraldardyń múm­kinshiligi men artyqshylyǵyn, halyq pen memlekettiń dıalogyn, olar­dyń ınstıtýttyq jáne tehno­lo­gııalyq qordyń jetildirilgenin, aza­mat­tardyń memlekettik mekemeler ja­rııa­laǵan aqparatqa qyzyǵýshylyǵyn art­tyrýdyń mańyzyn keń kólemde tú­sin­dirý jumystary bolmaq. Ol úshin usy­nylatyn qyzmetterdi zamanaýı ta­laptarǵa saı jáne halyqtyń kút­ke­nindeı ońaı ári tıimdi etip beıimdeý kerek.  Memleket basshysynyń tapsyrmasy­men jyl saıyn ótkizilip kele jatqan mem­lekettik mekemelerdiń tıimdiligin baǵalaý olardyń zamanaýı trendterge saı keletin múmkinshiligin paıdalanýǵa baǵyttalǵan. 

Kásibı memlekettik apparat

Kez kelgen tıimdi uıymdy (memle­ket­tik mekeme) qurýda qarjylyq jáne teh­nologııalyq resýrstarmen birge adamı kapıtal da basty faktorlardyń biri bolyp sanalady. 

Qazaqstanda memlekettik apparattyń kásibıligin artyryp, memlekettik qyz­metkerlerdiń quzyretin keńeıtip, ma­shyqtaryn damytý, memlekettik qyz­mettiń kadrlyq áleýetin arttyrý maq­sa­tynda birqatar reformalar júzege asy­ryldy. Qazirgi tańda memlekettik appa­rattyń mańyzdy maqsaty – osy áleýetti saq­tap qalyp jáne ony odan ári damytý. Baǵalaý júıesi óz kezeginde nátıjelerdi tirkep, qyzmetkerdi basqarýdyń sapasyn baqylaıdy. Bul memlekettik mekeme basshysynyń qyzmetin baǵalaıdy. Bul baǵyttaǵy is-qımyldardy kúsheıtýdiń taǵy bir sebebi – memlekettik qyzmettegi mamandardyń básekege qabilettiligin arttyrý bolyp tabylady. О́ıtkeni olar jekelegen salalardaǵy, halyqaralyq jáne kva­zımemlekettik kompanııalardaǵy ta­la­ntty kadrlarmen tereze teńestire alýy tıis. 

Bul jumys qalaı isteledi? Baǵalaý barysyndaǵy statıstıka derekteri boı­ynsha, memlekettik qyzmetke qyzy­ǵý­­shylyq artyp keledi. Máselen, byltyr kadrlardyń ketýi eki esege deıin azaı­ǵanyn baıqaýǵa bolady. Jasy­ryn júr­gizilgen saýalnamaǵa sáıkes, mem­le­kettik qyzmetkerlerdiń 71 paıyzy bas­qarý sapasynyń saqtalýyna kóńili tol­sa, 80 paıyzy baıqaý retin­degi áre­ketterdiń ashyqtyǵy men aıqyn­dy­ǵynyń deńgeıin joǵary baǵalaǵan. О́tken jyly memlekettik qyzmetke alǵash kelgender sany 3 esege ósken. 

Ákimshilik reformanyń keleshegi

Qazaqstandaǵy ákimshilik reforma qandaı da bir aıaqtalǵan joba nemese bastama emes. Bul – memlekettik apparatty údemeli jańǵyrtyp otyrý úderisi. Oǵan ishki jaǵdaıattar ǵana emes, syrtqy faktorlar da áser etedi. Máselen, aqparattyq tehnologııanyń tez damýy elektrondy úkimetti jasaýǵa jáne damytýǵa ákeldi. Al baılanys arnalary (messendjerler, smartfondar, áleýmettik jeliler) memlekettik mekemelerdiń qyzmetinen kóp ıgilik kútýge ıtermeleıdi. Oqıǵalarǵa jedel áreket etýge týra keledi, áıtpese oǵan saǵattar ketedi. 

Tehnologııany damytý men búkil sıfr­landyrý jáne memlekettik bas­qarýdy ártaraptandyrý úderisi mem­le­kettik apparattyń, onyń ishinde ákimshilikterdiń aldyna qoıylǵan jańa sy­naq. Qoǵamnyń jańa qajettilikteri men ótinishteri týyndaıdy. О́sip kele jatqan jańa býyn ókilderi múlde bólek adamdar. Olardyń basty artyqshylyqtary memleketti, óńirlerdi basqarýǵa qatysty suraqtarǵa belsene qatysady. 

Osylaısha, «100 naqty qadam» Ult josparyn sátti oryndaý jáne Qazaqstan­nyń halyqaralyq arenada básekege qabilettiligin arttyrý árdaı­ym kúsh salyp, úzdik basqarý tájirı­be­leri men halyqaralyq úlgilerdi qabyl­dap otyrýdy qajet etedi. Sonda ǵana qazaqstandyq memlekettik apparat Pre­zıdent alǵa qoıǵan damyǵan 30 el­diń qata­ryna kirý mindetin oryndaý ba­rysyn­da kezdesetin synaqtardan sú­rin­beı óte alady. 

Aıdyn QULSEIITOV, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Ákimshiligi Strategııalyq ázirlemeler  jáne taldaý ortalyǵynyń meńgerýshisi