Latyn grafıkasyna kóshý boıynsha barlyq óńirde alqaly basqosýlar ótip jatqany belgili. Jýyrda otandyq bedeldi sarapshylarmen birge el ishinde bolǵan belgili áleýmettanýshy Erlan SAIROVPEN áńgimelesken edik.
– Erlan Bıahmetuly, jalpy áleýmettiń jańa álipbıge degen kózqarasy qandaı? О́ńirlerdegi kezdesýlerde qandaı máseleler qozǵaldy?
– Eń aldymen latyn grafıkasyn engizý máselesi qoǵamymyzda jappaı senim týǵyzǵanyn aıtýymyz kerek. Azamattardyń basym kópshiligi, onyń ishinde zııaly qaýym ókilderi, jastar jaǵy latyn grafıkasyn engizýge jan-jaqty qoldaý kórsetip jatyr. Biz óńirlerdiń barlyǵyn aralap shyqtyq. Almaty, Shyǵys Qazaqstan, Ońtústik Qazaqstan, Atyraý, Aqtóbe jáne basqa da oblystardy aralaý barysynda jergilikti turǵyndardyń latyn grafıkasynyń máni men mańyzyn jan-jaqty túsinetinin baıqadyq. Degenmen álipbıdi engizýdiń ádisteri men tásilderi jóninde áli de qaralýy tıis máseleler bar. Bul jaıttar aldaǵy ýaqytta memlekettik komıssııa aıasynda sheshiledi degen úmittemiz.
Jalpy, latyn grafıkasynyń engizilýi Qazaqstannyń táýelsizdik alýy, Konstıtýsııanyń qabyldanýy, elordanyń Arqa tósine kóshýi sııaqty iri saıası oqıǵalarǵa bara-bar tarıhı kezeń. О́ıtkeni latyn grafıkasyn engizý – ult rýhanııatyn jańa órkenıet pen gýmanıtarlyq sapaǵa jetkizýdiń alǵysharty. Búginde latyn grafıkasyn 4,5 mıllıard adamǵa deıin qoldanady. Muny tek mehanıkalyq turǵydaǵy qarip tańbalary emes, álemdik órkenıettiń qundylyqtary men oı-órisi, mádenıeti dep qaraǵan abzal. Sondyqtan elimizdegi eń ózekti máseleniń biri dep aıtýǵa tolyq negiz bar.
– Jalpy, qazirgi jahandaný úrdisteri jaýlap alǵan jańa ǵasyrda jańa álipbıdi nasıhattaýdyń qajeti bar ma?
– Stýdentterge, jastarǵa latyn grafıkasyn engizýdi úgitteýdiń, nasıhattaýdyń qajeti joq. Máselen, Semeı qalasyndaǵy stýdentter qaýymymen kezdeskenimizde, olar jańa álipbıdi zań júzinde zańdastyryp berseńizder degen ótinishterin aıtty. Al qoǵamnyń basqa ókilderi eger latyn grafıkasyn durys, keshendi túrde, jan-jaqty engize alsańyzdar, biz de, balalarymyz da osy ýaqyttan bastap latyn grafıkasyna kóshýge ázirmiz desti. Iаǵnı latyn grafıkasyna kóshýge qatysty qoǵamda kúrdeli másele joq. Bul qadam Qazaqstandaǵy basqa ulttardy qazaq ultynyń aıasynda biriktirýge tóte jol salyp jatqanyn endi baıqap jatyrmyz. Sondaı-aq ómirimiz ózgerip, ómirmen birge kózqarasymyz da ózgerip jatyr. Aıtalyq, jýyrda NASA agenttiginiń kepler zondy parametrleri Jerge sáıkes keletin planetany tapty. Tabylǵan planetada jer de, sý da, taý da bar eken. Al temperatýrasy 22 gradýsqa deıin jyly. Sonymen birge SpaceX kompanııasynyń basshysy Ilon Mask 2025 jyly Marsqa adamdardy jiberip, alyp keletinin aıtty. Munyń bári ómirimiz ben bolmysymyzdyń ózgergenin kórsetip otyr. Sol sııaqty latyn grafıkasyna kóshý balalar men nemerelerimizdiń basqa sapalyq deńgeıge, búgingi tańnyń úrdisine saı ómir súrýine negiz qalaıtyn bolady. О́ıtkeni tarıh kóshinde qalyp qoısańyz, joǵalyp ketesiz. Sondyqtan baǵytymyz óte durys. Muny qoǵamnyń qoldaýy, jan-jaqty talqylaýy qýantady. Bul azamattyq qoǵamnyń beı-jaı emestigin, óz taǵdyryn óz qolyna alǵysy keletinin kórsetedi. Sonymen birge latyn grafıkasyn talqylaý janama nátıjelerge alyp kelip jatyr. Bul qoǵamdaǵy pikirtalastyń sapalyq deńgeıge kóterilýi. Iаǵnı elimizdegi demokratııa tetiginiń tikeleı ózegine aınaldy dep aıtýǵa bolady. Elimizdegi ár adam árbir kókeıkesti máseleni talqylap, jeke daýysynyń nátıjege jetýge yqpal etetinin bildi. Bul da qýantady. Biz myńdaǵan stýdentpen, áleýmetik jelidegi belsendi toptardyń ókilderimen kezdestik. Barlyǵynyń da jańa álipbıge qyzyǵýshylyǵy joǵary. Árıne, kezdesýlerde kóterilgen máseleler jetkilikti. Latyn grafıkasyn qabyldaýǵa qatysty Elbasy Jarlyǵynyń ekinshi tarmaǵyna saı memlekettik komıssııa qurylady. Osy komıssııa aıasynda atalǵan máseleler taǵy da ushtala, jetildirile túsedi dep senemin.
– Latyn grafıkasyna kóshken memleketterdiń tájirıbesi qanshalyqty eskerilmek?
– Qazir túrki tildes elderdiń basym bóligi, onyń ishinde kórshiles О́zbekstan, Túrikmenstan, Ázerbaıjan memleketteri latyn grafıkasyn qoldanady. Olardyń tájirıbesiniń oń jaǵyn da, kemshin tustaryn da eskerýimiz kerek. Túrkitildes elderdiń bir grafıkalyq keńistikte bolýy tildik jaqyndasýymyzǵa yqpalyn tıgizedi. О́ıtkeni Qazaqstan óz tarıhynda otarlaný kezeńin bastan keshken el. Osy otarlaný saıasatynyń nátıjesinde, máselen, qazaq pen noǵaı birtildi halyq bolatyn bolsa, jańa grafıka boıynsha eki halyqqa eki túrli tańbalar engizip, ortaq tilimizdi bólip jiberdi. Dál osyndaı saıasat baýyrlas túrkitildes halyqtar arasynda da júrgizildi. Sondyqtan da tilderimiz bólektendi. Til bólektengen soń oılaý mádenıeti de bólektenedi. Meniń oıymsha, búginde latyn grafıkasyn engizý túrki tildes halyqtardyń salt-dástúr, mádenıet, rýhanııat salasyn jaqyndastyrýǵa zor yqpal etedi. Bolashaqta biregeı mádenı keńistik jasap, gýmanıtarlyq salada judyryqtaı jumylýǵa alǵyshart bolady. О́ıtkeni dúnıede kóptegen geosaıası ózgerister bolyp jatyr. Jańadan iri saıası, ekonomıkalyq ortalyqtar paıda bolýda. Álemde Qytaıdyń róli artty. Eýropada turaqtylyq saqtalmaı tur. Mine, osyndaı aınymaly zamanda bizdiń týystarmen birge bolýymyz óte mańyzdy, olarmen ıyq tiresip júrsek, keleshekke de durys qaraı alamyz. Bul rette gýmanıtarlyq biregeılik áleýmettik-ekonomıkalyq birlikke alyp kelýi yqtımal. Sebebi elimiz ári qaraı damýy úshin áleýeti zor, sondaı-aq mádenıeti jaqyn eldermen saýda-sattyq jasaýy kerek. Mine, osy oraıda О́zbekstan, Túrikmenstan, Ázerbaıjan, Túrkııa sııaqty eldermen ınvestısııalyq qarym-qatynasymyzdy arttyrsaq, ekonomıkamyz jaqyndaı túsýi yqtımal. Munyń ózi elimizdiń áleýmettik-qarjylyq áleýetiniń artýyna alyp keledi.
Sonymen birge biz tehnologııa men noý-haý dáýirinde ómir súrip otyrmyz. Dúnıe júzindegi tehnologııa men noý-haýdyń jańa býyny men ónimi latyn grafıkasynda, latyn psıhologııasynda qalyptasady. Jastar bolashaqqa durys qadam basyp, otandyq ǵylymdy jańa sapalyq deńgeıge kóterý úshin de osyndaı túbegeıli ózgeris qajet. Muny keńirek qarastyratyn bolsaq, balalarymyz smartfon men gadjet arqyly latyn grafıkasyna qazir de enip ketkenin baıqaımyz. Sondaı-aq sıfrly tehnologııalar zamanyna kele jatyrmyz. Onyń bári latyn árpinde. Sondyqtan ozyq, ıntellektýaldy ult bolýymyz úshin latyn grafıkasyn qabyldaý qajettiligin qoǵamnyń barlyq býyny túsinip otyr.
Áńgimelesken Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan»