Astana, Almatyǵa uqsap baq!

Rýhanı qalyptasý hám zııalylyq haqynda «Biz Almatyda turamyz!» Aǵynan aqtarylyp, shalqı sheshiledi. Júrek sózi jalǵan bolyp pa? Maqtanysh lebi esedi. Súısinedi. Al­matysyn – astanasyn sheksiz sú­ıetini seziledi. Syrttan barǵan­dar osy ǵajap sezimge ón-boıyn jylytyp, áserlenip ketetin. Arý Almatynyń turǵyny bolýdy ań­saı­tyn. Alataýǵa qarap, sulýlyqtyń ne ekenin uǵy­na túsetin. Jasyl-jelegin jamyla kóshesin qy­dy­rystaǵanda, jumaqta júrgendeı masaırap, mar­qa­ıyp qalatyn. Syldyrap aqqan aryq sýy tynysyn ashyp, burqaqtary kóńil kirin jýyp, tazalap jal­tyratyp jatqandaı ma? Map-maıda samaly ǵazız anańnyń mańdaıyńnan jeńil súıgenindeı, jaıdarman jelpip ótedi. Odan saıyn ańsarly, sıqyrly oı degbirińdi ala túsedi: «Almatyda nege turmadym eken?» Shirkin-aı, Almatyda turý ár adamnyń ystyq yqylasyn oıatqan tátti armany bolýshy edi. Áli de solaı ǵoı. Aıasynan Astana kóship ketti eken dep, Almatynyń saıasyn eshkim saǵynbaıdy degenge kim senýshi edi. Eshkim senbeıdi. Qaıta, Almatyǵa degen ińkárligi basym kim-kimniń de. Burynǵy turǵynynyń da, eshqashan mekendep kórmegeniniń de. Ańsarǵa ámir júrmeıdi. «Zeınetke shyǵy­sy­men Almatyma tartyp otyramyn», deıtinderdiń jolyn kesesiń be, túge. Árkimniń júrek tańdaýy – kóńil hoshy. Jalpaq Otanynyń ár túkpirin ystyq ta jaıly uıa dep baǵalaıtyn olarǵa ne kiná taǵarsyń?! Bárin kózben kórdik, kóńilmen sezingen edik. 1997 jyldyń qysy qandaı qaharly boldy. Aıazǵa býylǵan, dúleı borandy Aqmola almatylyqtardy nemese elimizdiń ózge óńirinen qonys aýdarǵan­dardy erkeletken joq. Kórgen kózde jazyq joq. Ysqyrǵan jelden aıaldama qalqanymen qosa ushyp ketkeli turǵan adamnyń sharasyz keıpin kórgende, jan qysylady eken. Kóktemge salym bıik ǵımarattyń joǵarǵy qabatynan mıdaı jazyq dalaǵa birdeńesin izdegendeı telmirip qarap tur­ǵan bozbalanyń: «Alataýdyń bir shoqysyn ákep qondyra salsa ǵoı...» – dep áldekimge shaǵynyp jatqanynyń kýási bolǵanbyz. Múmkin taýda týǵan pende boldy ma eken? Taýda týǵandar taýdy túsinde de ańsaıdy deýshi edi... Qalaı desek te Arqaǵa jer uıyǵy Jetisýdan el astanasy salqar kóshimen qonys aýdardy. Uly oqıǵa. HH ǵasyrdyń teńdessiz ózgerisi. Elb­a­sy­nyń, halyqtyń biregeı bitimdi sheshimi. Teginde, astanalar aýysýynyń ózi tabıǵılyq kezegimen rettelip, sheshilip jatatyndaı bop ta kórinedi. Mu­n­daı bastamalar talaı ýáli aýyzdardan shyq­qan da. Aldaspan ǵalym Q.Sátbaev, Alash kósemi Á. Bó­keı­hanov, polıak revolıýsıoneri A.Iаnýshkevıch eń­bekterinde Qazaq eliniń astanasyna laıyq­ty jer retinde dáp osy Arqa aımaǵy bóle-jara la­ıyq­talǵan edi. Al Mirjaqyp Dýlatovtyń 1929 jyly Máskeýdiń Býtyrka túrmesinde jatyp, tergeýde bergen «Qazaqstandaǵy qoǵamdyq-saıası qyz­met jáne oǵan alashordashylardyń, meniń qaty­nasym jóninde» degen jaýap maqalasynda: «Qazaq Res­pýb­lıkasyndaǵy qazaq jaýapty qyzmetker­leriniń arasynda jik-jikke bóliný jáne rýlyq top­tar qurý respýblıka ómirge kelgen 1920 jyl­dan bas­talady...», – dep túıindelgen. Endi Mir­jaqyptyń sol jaýabyna nazar salaıyqshy: «Máselen, Qa­zaqstan ortalyǵyn Orynbordan kóshirý máselesi kóterilgende Oral, Bókeı kommýnısteri ortalyq Orynborda qalsyn, eń bol­ma­ǵanda Aqtóbe bolsyn degen. О́ıtkeni, bul eki qala olardyń eline jaqyn. Túrkistan kommýnısteri Shymkent, Qyzylorda bolsyn degen. О́ıtkeni, bul qalalar solardyń eline jaqyn. Aqmola, Semeı kom­mýnısteri ortalyq Semeıde bolsyn degen. О́ıt­keni, Semeı olarǵa jaqyn». Qarańyzshy, Mirjaqyptyń qabyrǵasy qalaı-qalaı sógiledi. Birliktiń týyn kóteredi. Eldikke shaqyrǵan, urandy sóz. Jikke bólinbeýge úndegen qyraǵy kóz. Qazaq dertine aınala bastaǵan sál aýytqýdy sylap tastaýǵa bekingen pármendilik. Tú­bi, bir tóbesi kórinetin táýelsizdikke jetýdiń uly muratty jolyndaǵy álgindeı keselderden kúni buryn arylýǵa degen márttik qadam men ińkár sezim! Uly iste retsiz andaǵaılaýdyń qajet­siz­digin uǵyndyrǵan aqylmandyq! Jasyratyn nesi bar, Aqmolaǵa bet burǵan uly kóshtiń aldynda da, sońynda da shubatylyp neshe túrli sóz júrdi. Biri – kóshke oń bolsyn aıtsa, ekinshisi – qyryn qabaq tanytqan. Tarıh ta túzý jolǵa túskenderdi emeksip, erik-jigerine sáttilik tileıtindeı. Solaı boldy da. Tegeýrindi kóshtiń basynda – Elbasy. Keıingileri tizgindi teń ustasyp, úzeńgige aıaǵyn nyq salyp, baqytty ordaǵa birlikpen bahadúrin qorǵaı, qolpashtaı attanǵan... Keıingi nátıje barshamyzdyń kóz aldymyzda ǵoı. Sonymen, jańa astana jaınap, jasaryp jatyr. Qazaq eliniń mártebesi tipti álem aldynda ósip, qut qonǵan Qazaqstandy jyǵa tanıtyn memleketter kóbeıdi. Elordaǵa yntyǵa kelip, kóńil hoshyn eselep qaıtady. «Qazaqstan– Nazarbaev» dep, rııasyz shattanyp attanady. Syrt kóz osy­laı­sha suqtanǵanda, óz ishimizdegiler taqymyn qy­syp, tamsanbaǵanda qaıtsin? Baıaǵy taýdy ańsaı­tyn­dardyń ózi jazyq dalanyń juparynsyz tura almaıtyndaı ózgerip sala beripti. Tipti: «Irgemizde Kóksheniń taýlary tur ǵoı», dep ózge órek­pi­gen­derdiń kóńilin basatyn bolypty. Zeınetke shyq­qan­darynyń keıbiri «sol kúni-aq ketemin» deýinen aınyp, otbasymen baqýatty ómir súrip jatyr. Ar­qanyń aıazynan qorynǵandar «boı sergiter bo­ra­ny­na» kóndigip qalǵandaryn jasyrmaı aı­ta­dy.... Qysqasy, Astananyń qysy-jazy uıtqyǵan jeline janyn-júregin tosyp, tazalatqysy kelgendeı, olar túpkilikti baq qonysyn tapqandaı eken. Elbasy aıtpaqshy, keń-baıtaq Qazaqstannyń qaı buryshy da ata-babalarymyzdyń qanymen, arman-tilegimen qorǵalyp, máńgilikke menshigimizge berilip, mańdaıymyzǵa buıyrǵan jıdelibaısyndy, jánnat jer emes pe! Onyń ár aımaǵy – ár qazaq­tyń turaǵy! Ár turǵynynyń ańsaýly mekeni – baı­taǵynyń ár pushpaǵy! Búginde ár qazaqtyń bo­ıyn­da osyndaı eldik minez qalyptasyp kele jat­qany– sananyń jańǵyrǵany ǵoı! Saf altyndaı tazarǵany ǵoı! Mirjaqyp muńyndaǵy – ortaq isti sheshý barysyndaǵy rý-rý, top-topqa bólinýdiń nyshany joǵalǵanynyń belgisi de! Táýbe delikshi. Astanalyq! Sizge kim qyzyqpaıdy qazir? Bári de. Shalǵaıdaǵy shalyń teledıdar aldynda shal­qaıyp jatyp: «Astanaǵa arbalyp qaldym, kóship ketsem qaıtedi?» dep ádeıi kúpinip, qıpaqtapty. «Aýylsyz Astana bola ma, sen osynda kereksiń»,  dep kempiri keketse kerek. Upaıy ortalanyp qal­ǵan shaly sonda: «Bir armanym qalyp barady, sondaı áıbat qalada senimen tanysqanymda ǵoı...» dep sózin jutyp qoıypty. Toıymsyz kári kózi kempirin de búıirinen túrtip jibergendeı eken, bá­tir-aý. Jasty da, jasamysty da yntyq etken elor­da osy eken. Al jas turǵyndary qadirin to­lyq bile me! Shaý tartqandary shamyrqanbaı, shýaq­ty kún­derin kúngeıli etip ótkize alyp júr me? Turǵyndarynyń rýhanı deńgeıi bıik, mádenı ómiriniń mándi bolýyna ne qajet? Tipti áleýmettik tirshiliginiń de sapasy árkimniń ádebıet pen óner­ge degen suranysynyń júıeli qanaǵat­tan­dyry­lýy­na baılanysty ekenin basa aıtsaq, nesi artyq? Jattandy oıdy ońyna buryńqyrap zerlesek, shahar zııaly bolmaı, adamdarynyń da zııaly, órke­nıetke laıyqty ómir súrýi neǵaıbyl sekildi. Sonda alǵy kezekte Astanaǵa tán nendeı erekshelikterdi sanamalaýǵa bolar? Aldymen zııaly tulǵalar kóptik etpeıdi. Elorda endi eńse tikteı bas­taǵan jyldary kósheden kórinip qalǵan mar­qas­qalarǵa ótkinshiler osharylyp qarap, qalt tu­ryp qalatyn. Sóıtse, múıizi qaraǵaıdaı bolyp elge tanymal tulǵalar ketip barady eken. Ár sala­nyń talantty da ózgeshe jaratylystary: Ábish Kekilbaev, Sherhan Murtaza, Sáken Júnisov, Er­ke­ǵalı Rahmadıev... Kelesi joly kózge túsip qal­ǵan­dary: Ázirbaıjan Mámbetov, Farıza Ońǵar­synova, Ákim Tarazı, Qýanysh Sultanov, Myr­za­taı Joldasbekov, Tólen Ábdik, Aqseleý Seıdimbek, Qoıshyǵara Salǵarauly... Taǵy birde úlken ǵımarattyń aldynda Dúkenbaı Dosjanov, Qaırat Jumaǵalıev, Nesipbek Aıtuly shoǵyrlanyp tur eken. Bátir-aý, bári de kózge ystyq, kóńilge jaqyn beıneler. Dáp qazir aýyzǵa alynbaı qalǵandary qanshama? Osylar shynynda da jas Astananyń kórki, sáni, abyroıy, bedeli bola bildi emes pe? Astana sóıtip, ádebıet pen ónerdiń, mádenıet pen ǵylymnyń shamshyraqtary jınalǵan zııaly or­da­ǵa aınalyp, rýhanı álemi nurlana túsken. Kezinde aty atalǵan dańǵaıyrlardyń barshasy Al­maty­nyń turǵyndary bolǵan-tyn. Sonyń kórki, rýhanı maqtanyshy, jaıdarman jaısańdary-tyn. Uly kóshpen ilesip, eldik minez tanytqan dara­boz­dar-tyn! Birazy áli de astanalyqtardy zııalylyq shýa­ǵy­na bólep, rýhanı máıekke sýsyndatyp keledi. Ketip jatqandary da bar. Árkimniń óz qalaýy ǵoı. Sóıttiń eken dep, jazǵyrýdan aýlaqpyz. My­sa­ly, Sheraǵańdar qaıda júrse de eliniń panasy, rýhanı danasy bola alatyn tulǵa emes pe? Azıada dúrkirep ótti. Hokkeıden basqa qyzyq­tarda jankúıerlerdiń seldirligi ańǵarylyp qal­dy. Mysaly, konkıshiler saıysy syrt qolpash­taý­syz jetimsirep ótti. Munda almatylyqtardaı sta­dıon­ǵa qoparylyp kelip, «qıqýǵa» basatyn kórinis áli boıyna darymaǵandaı. Bir ókinishtisi, álemdik deńgeıdegi ǵımarattardyń keıde múmkin­di­gine saı jumys istemeı, qańtarylyp turýy oı­lan­dyrýy tıis. Budan astanalyqtardyń buqara­lyq sportqa áli de den qoımaǵandyǵyn ańǵarýǵa bolady. Ár deńgeıdegi túrli merekelik, mereıtoılyq kórmeler ótip jatady. Mysaly, kórkemsýret, qol­óner kórmesi delik. Solarǵa yntyǵa baryp, rýhanı shólin basýshylar neken-saıaq. Turǵyndar zııa­ly­lyǵynda elenbeıtin sál nárse bolmaýy tıis qoı. Astana týraly án kóp. Otansúıgishtikke, qala­ny qurmetteýge, tarıhyn zerdeleýge úndeıdi. Qa­jet-aq! Keıbiri sezim qylyn terbemeıdi. Jeńil-jelpilik basym sııaqty... «Sezim shirkin aq jań­byr­ǵa uqsaıdy, Almatyda jańa jaýyp, jańa jaýyp basylǵan», dep boıǵa qan júgirtip, sulý­lyq­qa tabyndyryp tastaıtyn ǵajap sýretti qala, tabıǵat beınesi qaıda?! Án arqyly mahabbatyn oılap, kóńili bosap, shahar kelbetine ińkárlana túsý – qaıtalanbas sezim shıryǵysy emes pe, bá­tir-aý! Esil sýyn, Esil tolqynyn ǵana dáripteımiz be? Astananyń móldir mahabbaty, shattyǵy men muńy, gúli, aýasy, daýyly men úskirigi nege kóri­nis bermeıdi? Osynyń bári-bári názik sezimmen áýelense she? Turǵyndary zııaly bolý úshin barlyq jaǵdaı jasalsyn. Qazir qalada «Býkınıst» kitap dúkenderi qat. Ulttyq dastarqan máziri tolyq, arzan baǵaly ashanalardy kóbeıtse. Qymyzhanalar ashylsa. Ulttyq panteon (zııalylar, ataqty adamdar qorymy) – álemde bas qala órkenıetiniń ajyramas bir uǵymyna aınalǵany qashan? Biz­de ashyla qalsa, ımandylyq nury tó­giler... Almaty álgi joǵaryda atalǵan tulǵalar qonys aýdaryp ketti eken dep, qońyltaqsyp qalmaǵan da bolar. Baýyryna basqan zııaly­lary áli de jetip artylady. Onda tek zııa­ly­lar ǵana saltanat quryp pa? Jaınaǵan rýhanı, mádenı, ádebı, óner oshaqtarynda adam ıgiligi úshin jasalyp jatqan alýan is-sharalar Astanaǵa úlgi bolsa, qanekı! Sondaı ónegeniń juǵystylyǵy qandaı deńgeıde eken, qazir? Bir qaraǵanda, Astananyń da ózindik rýhanı órleýi baıqalady. Onyń basty sebebi, Elbasynyń kúndelikti qamqorlyǵynyń qaı­tarymy desek, mundaı ilgerileýdi qala­ba­sy Imanǵalı Tasmaǵambetovtiń jankeshti qyz­metimen tyǵyz baılanystyrǵanymyz abzal. Almatydaı iri megapolıstiń tizginin myǵym ustap, uzaq merzimge negizdelgen oılaryn júzege asyra bilgen onyń qoltańbasy umy­tyl­maıtynyna áli kúnge deıin sońynan aıtylyp júretin alǵys-rızashylyq aǵyny kepil. Ásirese, rýhanı saladaǵy tyndyr­ǵandary alǵy jyldar enshisindegi marapatqa ıe ekendigin moıyndaǵan jón. Zııalynyń keý­­desi altyn sandyq qoı. Al sandaǵan zııaly­ǵa aqyly men sózin ótkize bilgen Imekeńniń rýhanı sardar dárejesine kóterilgeni aqı­qat. Oǵan árkim tartylyp turatyn. Kez kelgen daryn ıesine talantty, dara sóz aıta biletin ol astanalyqtarmen de qoıan-qoltyq ara­lasyp, Elordanyń Almatyǵa uqsap baǵýy­na baryn salyp keledi. Sebebi, Ast­a­nanyń áli de kóp eliktep, kóp ósýi kerektigin ol jaqsy túsinedi. Árıne, Astananyń Almatyǵa teńele qoıýy ońaı sharýa emes ekendigin ol tereń paıymdaıdy. Ensıklopedııalyq bilim ıesi shahardyń rýhanı múmkindigin bezbendeı kelip, zııalylar qaýymymen memlekettik óreli isterge uıytqy bolyp júr. Ana tili qoldanysqa jappaı engizilýde. Til desek, Orazkúl Asanǵazysyz áńgimeniń qynýy joqtaı. Mańyzdy salany ultjandy qazaq qyzyna tapsyryp qoıýynan ákim kóp nárse utyp otyr. Tildiń kósegesi kógere bastady. Orazkúl hanym bir sóılep bergende, ana tiliniń uly qasıeti óz-ózinen tanylady. Baıaǵyda Imekeń Almatynyń teatrlary­na jıi bas suǵyp turatynyn sol salanyń bilgirleri aıtyp júr. Sol ádetin osynda da tastamaǵanyn bilemiz. Jýyrda ǵana ol As­tanaǵa gastroldik saparmen kelgen Almaty jastar teatrynyń ónerin ádeıi baryp tama­shalady. Sonda oıy san-saqqa júgirmedi deısiz be? (Keńes kezinde, obaly neshik, kompartııa hatshylary tusaýkeser kórseti­lim­derine belsene qatysatyn). Astananyń opera jáne balet, drama teatrlarynyń búgingi talapqa (elordalyq dárejege) saı emes ekendigi tolǵantatynyn jasyrmaıdy ol. Opera úıi salynyp jatyr, daıyn bop qalar. Al drama ǵımaratynyń búgingi hali múshkil-aq. Túbi, bosaǵan bir orynǵa kóshirgenimen de ártisteri men kórermenderine olqy soǵyp turatyn shyǵar. Sondyqtan eshten kesh jaqsy. Saıly etip, jeke ǵımarat turǵy­zyl­sa, Almatynyń «ákemteatryndaǵydaı» kirgen bette-aq kóńil sergip, sezim balqyp, óner tylsymy alpys eki tamyrǵa lekı jóneler edi-aý! Qazirgisi ne, qýyqtaı tartylǵan birdeńe. Eńse basylyp, apshyny qýyryp jiberedi. Bas qalaǵa Almaty teatrlary arnaıy gas­trolge kelip turady. Sondaıda uıattan betti basatyn kezder de týyndap qalady... Bári-bári este, jadta qashalǵan. Almaty óz qonaǵyn qalaı kútýshi edi? Ol da bir dáýren eken ǵoı. Jolaýshy-júrek sonaý jyl­dary Almatyǵa sapar shekkende at­qaqtap soǵa jóneletin. Almatyny kórý bir arman! Meımandy kútý joralǵysyn aıt­saı­shy. Dastarqan jaıǵany, sondaǵy sóıleý máneri, Medeýge qydyrtqany, teatrǵa apar­ǵa­ny, parkke baýyr bastyrǵany, attanar­daǵy káde-syı jasaýy, bári-bári kóńilden óshi­rilmes. Vokzaldan án-jyr tókpelep, shyǵaryp salǵany jan semirtetin. Astana vokzaly sondaı qyzyq qoshtasýlardy bile me eken? Almatylyqtardyń kóshede qydyrys­taýynyń ózi sánge bógip turatyn. Qoltyq­ta­syp, ásem júrispen kóz arbaıdy. Júzderin tómen salmaıdy. Asqaq, armanshyl, erteńine elitkish. Kıim kıisiniń ózinen-aq «men astanalyqpyn – almatylyqpyn ǵoı» deıtindeı maqtanysh lebi esedi. Jaqsyǵa jan úıir emes pe? Aýyldaǵylar, aýdandaǵylar, ob­lystaǵylar almatylyqtardaı bolǵysy kelip, lázzattanatyn, sheksiz qumartatyn. Qysqasy, Almatyǵa kelgen ár adam óziniń kópten kútken bir toıyna jınalǵandaı máz-meıram kúı keshetin. Keterinde qımastyq jasyn monshaqtaı úzip tastaıtyn... Dál álgindeı qonaqtar kútimi, olardyń ańsar-úmiti elordamyzda neshik? Áı, qaıdam! Qarapaıym nárseniń bárin jańa ejiktep úırenip jatqandaımyz... Sabasyna túser, túbi. Ilgerileý basym. Sol kóńilge medet. Aýyzdy qý shóppen, árıne, súrte almaı­myz... Tazalyqqa mán beriledi. Esil boıy – kóz qumary. Toqtańyz! Almatydan aıbynyn sál-pál asyratyn osy sý kórki ǵoı! Ártúrli deńgeıdegi oqý oryndaryna zııalylar peıildenip bara bastapty. Kitaphanalary bilimge tartady. Kitap dúkenderiniń tarlyǵy – talǵamnyń túsińkiregeni me? Áralýan kesh­terge jalynyp-jalpaıtyp áreń jınala­tyndar oılasatyn shyǵar, bálkim. Mundaǵy halyq myń quramdy orkestr sekildi. Áli bir izge, bir áýenge túse qoı­maǵandaı. Elimizdiń túkpir-túkpirinen qy­syl­taıań shaqta aǵylyp kelip, qur «armanmen», dabyramen, keıde tipti keýilsiz kún keship jatqandary da kezdesip qalady. Olar bas shahardyń namysyn jyrtysýǵa erinshek, enjar, nemquraıdy. «Men astanalyqpyn!» dep marqaıý bylaı tursyn, qara basyn áreń alyp júrip, sulbasyn súıretkenderdi kór­gen­de mysyń basylady. Árıne, jaras­paı­tyn qylyq, qaradúrsin minez. Al osylardyń bárin ákim úıretip, bir shybyqpen aıdaýy tıis pe? О́zderi nege talpynbaıdy? Asta­na­lyq bolýǵa beıimdelmeıtini nesi? Qazaq eliniń astanasy ýaqytpen jary­syp, sáýletine dáýleti saı bolyp, keler kúnderge altyn aıdarly, kúmis qanatty kúıde attanyp, janaryn namysqa janyp, álem­ge túr-turpatyn suqtandyryp, órke­sh­tenip barady, áne! Qurylysy qyrlandy, turmysy túzýlendi. Endeshe ne turys bar? Adamdary oıanýy kerek qoı! Zııalylarǵa janassa, jaraspaı ma? О́miri gúldenip, minezi súıikti bola tússe she... Kórkem qubylys, rýhanı órleý dep, sony aıtar edik... ... Astana, ásirese rýhanı taǵylym jaǵynan Almatyǵa qarap boı túzese, kelisken sán-saltanatymen qosa, sapaly tirshilik tynysy keńip, meıirimdenip, marhabat­ta­nyp, búgingiden de maǵynaly ómir súrer edi-aý!.. Rýhanı kemeldilik keńistiginsiz qaı astanaǵa da birdeńe jetispeı turatyndaı. Siz bop, biz bop sonyń ornyn toltyrýǵa talpynaıyqshy. Qaısar ÁLIM, Astana.