Belgili jazýshy, Memlekettik jáne halyqaralyq Frans Kafka atyndaǵy syılyqtardyń laýreaty Tólen Ábdiktiń shyǵarmashylyǵy dúıim jurtqa málim.
Shyǵarmalarynda adam janyna úńilip, adamzatqa tán adamgershilik máselelerin tý etip ustanǵan jazýshynyń keshi Astanada, bilim ordalarynda, odan syrt jerlerde de ótip jatady, biraq Tólen Ábdikulynyń týǵan jerge sapary sonyń bárinen erekshe bolatyny sózsiz. Jazýshynyń keshi onyń jerles oqyrmandaryna da, ózine de balalyq shaqqa, meıirim men shapaǵat tamyrlaǵan qazaq aýylyna, káýsar bulaq basyna qaıta oralǵandaı sezim syılaıdy.
I.Omarov atyndaǵy qazaq drama teatrynda jazýshynyń jerlesterimen júzdesýi dástúrli qalypty «buzyp», suhbat túrinde ótti. Tólen Ábdiktiń kitaptaryn oqyǵan oqyrmandardyń, onyń shyǵarmalaryn ádebıet synshysyndaı taldap beretin jastardyń arynyna kýá bolǵanda «kitap oqylmaıdy» degen pikir ushqary ma, álde oqylatyn jazýshy bólek pe dep qalasyń. Kesh tizginin oblystyq «Qostanaı» telearnasynyń dırektory Erkin Tańatqanuly qolyna aldy. Áńgime tıegi jazýshynyń shyǵarmalarynan jibekteı tarqatylyp otyrdy. Tólen Ábdiktiń ár hıkaıatynan, ár áńgimesi men dramatýrgııasynan oqyrman alatyn áserdiń erekshe ekenin keshtiń qonaǵy bolǵan Memlekettik syılyqtyń laýreaty Qajyǵalı Muhambetqalıev ta egjeı-tegjeıli aıtyp berdi.
– Ádebıettiń mıssııasy – adam janyn izgilendirý. Oǵan ár jazýshy ár túrli izdenispen, taqyryppen keledi. Adamnyń ishki jan dúıesine úńilý qalam ustaǵandar tereń zertteıtin másele. Ádebıet qoǵamdaǵy túrli kózqarastardyń durys-burystyǵyn aıyra almaıtyndarǵa jol kórsetý nemese qarama-qaıshy pikirlerdiń arasynan aqıqatty taba bilýdiń negizi nede ekenin bilýge umtyldyrady. Sondaı shyǵarmalardyń basynda Tólen jazǵan dúnıeler tur, – dedi Qajyǵalı Muhametqalıuly.
Kesh júrgizýshi Erkinniń «Áke» hıkaıatynan sýyrtpaqtap qoıǵan suraqtaryna jaýap bergen Tólen aǵa áńgimeni soǵystan keıingi aýylyna, bala kezge burdy. Jazýshy shyǵarma tushymdylyǵy úshin paıdalanatyn kórkemdik shyndyqty eseptemegende ózi ósken Kókalat aýylyndaǵy adamdardyń talaıy da, taǵdyry da osy shyǵarmada júrgenin aıtty. Zalda otyrǵan aýyldastaryn kórip jazýshy óziniń balalyq shaǵyn eske aldy. Onyń áńgimesinen aýyldyń tuma tabıǵattaı bolmys-bitimi kóz aldyńa kelgendeı edi.
– Besinshi klasta oqımyn. Mektepte ata-analar jınalysyn jasaıdy. Mektep dırektory meniń famılııamdy atap, «balalardyń aldy, jaqsy oqıdy» dep jatyr.Alǵa umsynyp, tamaǵyn kenep qoıǵan ákeme dırektor : «Birnárse aıtqyńyz keldi ma?» dedi. Sonda ákem: «Shyraǵym, biz ózi óspeı qalǵan tuqymbyz, ózimizge kóz de úıir edi, balam jaqsy oqysa da, «sabaǵy ortasha» dep aıta salsaıshy» deıdi. Mektep dırektory: «Aǵa-aý, ótirik aıtýǵa bolmaıdy ǵoı» dep jatyr. Al ákem bolsa: «Ana pálensheniń úsh balasy oqıdy osynda, sonyń bireýi jaqsy oqıdy deseń, bireý teksere ma?» deıdi saspaı, – dep, aýyldastaryn kúldire otyryp, balalyq shaqtyń tátti áńgimesin shertti.
Maǵynaly, qyzyqty ótken balalyq, jastyq shaǵy jazýshy shyǵarmalarynan bilinip turatyndyǵy týraly ádebıet bilgirleriniń pikiri tegin emes. «Ákede» aıtylatyndaı, qazaqtyń basynan ótken zaman qaterleriniń bári Kókalatty da syrtqa tastamaǵan edi. Tólen Ábdikulynyń ózi aıtqandaı, tóńkeris, ashtyq, saıası qýǵyn-súrgin, soǵys sekildi qazaqty jalmaǵan zulmattyń barlyǵyn ol bir otbasynyń tarıhymen kórsetti. Sol qıyn zamannyń barlyǵynan qazaq aýyly tilegi de, nıeti bir byntymaǵymen saqtalyp, qaıta ósip-óndi. Kókalat aýylynyń turǵyny Kákimjan Kárbozovtyń sózi de Tólen aǵaǵa týǵan jerdiń aıaly alaqanyndaı sezilgeni aıan.
– Bul Ábdik, Salyq, Halyq degen úsh shaldyń ortasynda jalǵyz ul bop ósti. Tólen elý jasyn toılaǵanda aýylǵa kelgen edi, sonda burynǵy qarııalardyń kózin kórgen úlken kisilerdiń tilegimen aman júrsin dep, týǵan jerdiń shalǵynyna, topyraǵyna aýnatyp alyp edik. Sol tilegimizdi berip, mine, Tólenjan 75 jasqa kelip otyr. Alda da jasary da, jazary da kóp bolsyn! – dedi Kákimjan aqsaqal.
Munan keıin jazýshynyń «Parasat maıdany», «Aqıqat», «Ardager» sekildi jazýshylyq deńgeıin bıikke kótergen shyǵarmalaryndaǵy aıtylǵan oılar da keshtegi áńgime jelisine aınaldy. Shyǵarmalarynda ózek etkenindeı, jazýshy kezdesýde de «adamgershilik bárinen de bıik turady» dep túıindedi.
Keshti jazýshynyń ózi qorytyndylady.
– Keń baıtaq Qazaqstandy barlyǵymyz da Otanymyz desek te, týǵan jer, týǵan ólke, týǵan-týys degen uǵymdar árkimniń ómirinen oryn alady. Men de 75 jasqa kelip, aýyldastarymdy kórip, ózimniń de qoldan kelgenshe ne bitirgenimdi aıtyp, esep bergenime qýanamyn. Qostanaı –kıeli jer. Bárin bylaı qoıǵanda ulttyń ǵajaıyp ustazy Ybyraı Altynsarınniń ózi alyp tulǵa der edim. Alaıda áli de Ybyraıdy jete tanı almaı júrmiz. Qazaqtyń qarýmen kúreser ýaqytynyń ótkenin, adamǵa bilim berip, qoǵamdy kemeldendirip, sol arqyly ár halyq ózi úshin kúrese alady degen ıdeıany alǵash túsingen, bastaǵan kisiniń biri bolatyn. Ybyraı qorlyqty da, beınetti de kóre júrip, qanshama mektep ashty. Sol mektepten bilim alǵan Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatovtar Alash ıdeıasyn ómirge ákeldi, demek, búgingi Táýelsizdigimizdiń basynda turǵannyń biri Ybyraı Altynsarın. Sonymen qatar Qostanaı topyraǵy bergen Beıimbet Maılın –fenomen adam. Sýretker Maılın shyǵarmalarynda Keńes ókimetin jazyp otyryp, keleke etti. Ol álemdik deńgeıdegi ǵajaıyp jazýshy. Meniń de jetken jetistikterim bolsa, týǵan jerdegi osyndaı ǵajaıyp tulǵalardyń, solar tastaǵan tárbıeniń arqasy dep bilemin, – degen oılarmen aıaqtady Tólen Ábdikuly.
Jazýshy men oqyrman kezdesýi Tólen aǵa súıip tyńdaıtyn ándermen órnekteldi.
Názıra JÁRIMBET, «Egemen Qazaqstan»
QOSTANAI