Keńes Odaǵynyń Batyry, Ingýshetııa eliniń tuńǵysh prezıdenti Rýslan Aýshevpen suhbat.
– Qurmetti Rýslan Sultanuly! Sizben osydan eki jyldaı buryn, Astanada, Qazaqstandaǵy prezıdenttik saılaý kúnderinde kezdesip, blıs-suhbat alǵan bolatynmyn. Ulttyq akademııalyq kitaphanadaǵy ol qysqa kezdesýde áńgime negizinen bizdiń otandastarymyzdyń saılaýdaǵy belsendiligi, azamattyq jaýapkershilikti sezinýi, jalpy saılaýdyń uıymdastyrylý deńgeıi, Qazaqstandaǵy qoǵamdyq ómirdiń demokratııalaný barysy týraly boldy.
– Olaı bolatyn jóni bar. Men ol joly Qazaqstandaǵy saılaýǵa baıqaýshy retinde qatystym ǵoı, sondyqtan tek sol turǵydan sóıleýge tıisti edim. Kandıdattardyń bireýi jaıynda pikir bildirýime, eshkimge qoldaý kórsetýime bolmaıtyn. Endi jaǵdaıym basqasha, árıne. Sol saılaýdan alǵan erekshe áserim áli esimde. Qaı saılaý ýchaskesine barsaq ta tań atqannan bastap-aq shubatylǵan kezekti kórip, qaıran qalǵanbyz. Qazaqstandyqtardyń azamattyq paryzǵa adaldyǵyna bólekshe súısingenbiz. Jańa siz «otandastarymyzdyń saılaýdaǵy belsendiligi» degenińizde «meniń de otandastarymnyń» dep ishteı oılap otyrdym. Iá, Qazaqstan meniń de Otanym. Sizderde 1 naýryzdy Alǵys aıtý kúni etip belgileý jóninde Prezıdent Jarlyǵy shyqqanyn estigende qýanǵanym esimde. Umytpasam, osydan bir-eki jyl buryn qabyldandy ǵoı ol sheshim?
– Iá, ol mereke tuńǵysh ret ótken jyly ataldy.
– Tamasha sheshim. Osy arqyly árbir qazaqstandyq ortaq zamany, ortaq qoǵamy, ortaq baqyty úshin bir-birine alǵys aıtýǵa, ózge etnostar ókilderi tar kezeńde tabysqan, qıyn shaqta qushaǵyn jaıyp qarsy alǵan qazaq halqyna rahmetin jetkizýge múmkindik alyp otyr. Solardyń biri – ıngýshtar. Aıtqanmyn, aıta da beremin: qazaqtar – meıirbandyǵy ǵajaıyp halyq. Júregi keń halyq. Keshegi zulmat soǵysta taý halyqtaryn zańsyz deportasııalap, ıngýshtardy, basqalarmen birge, 1944 jyly Qazaqstanǵa jer aýdarǵanyn bárińiz jaqsy bilesizder. Sol bir qııamet-qaıym kezeńde qazaq halqy bizge arqasyn tosty, bir úzim nanyn bólip jedi, janymyzdy jubatty, júregimizdi jylytty. Jaqynda Aıyrtaýǵa, sondaǵy Saýmalkól aýylyna jolym tústi. Oqyǵan mektebime shaǵyn avtobýsty syıǵa tarttym. Men týǵan úıdi jaqsylap jóndep qoıypty. Mektepte maǵan arnap mýzeı bólmesin jasapty. Qarasaı men Aǵyntaıdyń mavzoleıine taǵzym ettim. Vaınahtardyń beıitine baryp, quran oqyttym. Astana-Býrabaı tas jolynyń sapasyna qaıran qaldym.
– Batys Qytaı – Shyǵys Eýropa magıstrali arqyly sondaı joldar búkil eldi kókteı ótip jatyr.
– Soǵys kezinde saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵan halyqtarǵa barsha qazaqtar qamqor bolǵan. Prezıdent Nazarbaevtyń kitabynan oqyǵanmyn, soǵys kezinde ol kisiniń úıinde bir balqar otbasy turǵan eken. Qazaqtar bolmasa bizdiń jalpy jurt bolyp saqtalýymyz, aman qalýymyz qıyn edi degendi bizdiń qulaǵymyzǵa quıyp otyratyn áke-sheshelerimiz. Endi ol sózdi biz ózimizdiń balalarymyzdyń, nemerelerimizdiń qulaǵyna quıýmen kelemiz. Eger sol zarly zamanda, Qudaı betin ári qylsyn, áke-sheshem ashtyqtan, aýrýdan nemese qusadan ómirden ótip ketkende myna men 1954 jyly qazaq jerinde dúnıege kelmeıtin de edim! Mine, másele qaıda. Sondyqtan da bizdiń árqaısymyzdyń qazaqtarǵa, qazaqstandyqtarǵa aıtar alǵysymyz bólekshe. Ingýshtar úshin Qazaqstan óziniń Otanyna aınalǵan erekshe meken. Meniń úlken qyzym qazaqstandyq azamatqa turmysqa shyqqanda...
– Solaı ma?! Bizben quda ekensiz ǵoı!
– Qudamyz. Quda bolǵannan keıin ǵoı Máskeýge kelgenderińizde aldaryńyzdan shyǵyp kútip otyrǵanym... Aıtaıyn degenim, meniń úlken qyzym qazaqstandyq azamatqa turmysqa shyqqanda qaryndasym: «Leıla, zamannyń ózgergenin qarashy. Bir kezde atalarymyz Qazaqstanǵa qınala-qınala barǵan edi, endi biz Qazaqstanǵa qýana-qýana bara jatyrmyz!» degen bolatyn. Mine, kórdińiz be? Osynyń bárin men qazaqstandyqtardyń erekshe qalpymen, halyqtyń sondaı qalpyn jasap otyrǵan ardaqty adammen – eldiń lıderi Nursultan Nazarbaevpen baılanystyramyn. Nursultan Ábishuly eń bir qıyn jyldarda óziniń elin ortaq maqsat jolynda biriktire bildi, asa aýyr asýlardan aman-esen ótkizip, bıik belesterge bastaı aldy. Qazaqstannyń tabystary men jetistikteri, onyń basshysynyń halyqaralyq arenadaǵy baǵaly bastamalary meniń janymdy jadyratady, maqtanyshymdy týǵyzady. Bulaı degende men Qazaqstan ózimniń týǵan jerim bolǵandyqtan ǵana aıtpaımyn, eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń ǵylymı negizdelgen, jan-jaqty, tereń oılastyrylǵan strategııasy naqty nátıje berip otyrǵanyn óz kózimmen kórip júrgendikten aıtamyn.
Nursultan Nazarbaevtyń alystan oılaıtyn aqylmandyǵynyń aıqyn mysaldary jetkilikti. Sonyń biri – Qazaqstan halqy Assambleıasyn qurýy. Ultaralyq jáne konfessııaaralyq kelisimdi qamtamasyz etýdiń, eldegi tynyshtyq pen turaqtylyqty saqtaýdyń naqty tetigine aınalǵan Assambleıa búginde barshanyń nazaryn aýdaryp otyr. Bul qoǵamdyq-saıası uıym – búkil álemde Nazarbaevtyń noý-haýy dep sanalady. Bul uıym – ultaralyq qatynastardy jańasha qalyptaýdyń úırenerlik úzdik úlgisi.
– Rýslan Sultanuly, osy sózińizge dálel retinde jańa ǵana bolǵan áńgimeni aıta keteıin. Memlekettik Dýmanyń Ult isteri jónindegi komıtetinde kezdesý kezinde Reseı halyqtary Assambleıasy Qazaqstannyń úlgisi boıynsha jasalǵany atap aıtyldy.
– О́zi de solaı. Men Qazaqstan halqy Assambleıasynyń memlekettik bılik organdarymen, ártúrli qoǵamdyq uıymdarmen ózara qarym-qatynas jasaý tetigi TMD-daǵy basqa memleketter úshin ózinshe bir baǵyt-baǵdar bola alady dep senimmen aıtamyn.
– Jaqynda, 1 jeltoqsanda biz Tuńǵysh Prezıdent kúnin atap ótemiz. Sondyqtan búgingi áńgimede negizgi taqyryp Nursultan Nazarbaev bolsa dep suraımyn. Eger úlgerip jatsaq, bul suhbatty sol kúni jarııalaýǵa tyrysamyz. Osydan eki jyl burynǵy, Astanadaǵy júzdesýimiz kezinde siz Nursultan Ábishulymen alǵash kezdesýińiz jaıynda áńgimelegen edińiz. Biraq saılaý kúni jáne saılaýdyń resmı qorytyndysy shyqqansha Prezıdent laýazymyna kandıdattar jóninde eshteńe aıtýǵa bolmaǵandyqtan, ol sózderińiz tek dıktofonda qalyp qoıdy. Endi sol kezdesýdi qaıtadan eske túsirýińizdi suraımyn.
– Oǵan da otyz jyldaı bolyp qalypty. 1989 jyl edi. KSRO halyq depýtattarynyń sezi ótip jatqan kez. Maǵan Nursultan Nazarbaevtyń sezde sóılegen sózi qatty unady. Ol búkil eldiń jáne ózi basqaryp otyrǵan respýblıkanyń demokratııalyq ózgerister kezinde qalaı jańǵyrýǵa tıisti ekenin qolmen qoıǵandaı etip aıtyp berdi. Bul sózdiń batyldyǵy, kádimgi qasań qalyptarǵa syımaıtyn jańashyldyǵy, júrip jatqan prosesterdi tereń taldaýy basqa depýtattarǵa da erekshe áser etkenin úziliske shyǵa salysymen-aq bastalǵan qyzba-qyzý pikir almasýdan bildim. Nazarbaevtyń kandıdatýrasyn KSRO Vıse-prezıdenti nemese el Úkimetiniń basshysy qyzmetine usyný jónindegi áńgime dál sol jerde, sezd kýlýarynda shyqqan bolatyn. Eger sol kezde osyndaı sheshim qabyldanǵanda tarıh tegershiginiń basqasha aınalyp ketýi ábden múmkin edi dep te oılaımyn. Jaraıdy, ótken ótti, ketken ketti. Nursultan Nazarbaevtyń sol kezdegi alyp eldiń kólemindegi asa joǵary bedeline mysal retinde mynandaı jaǵdaıdy aıtaıyn. 1992 jyly, Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy qurylǵannan keıin alǵash ret Búkilarmııalyq ofıser jınalysy uıymdastyrylǵan edi. Ony marshal Shaposhnıkov júrgizip otyrdy. Áýelde TMD-da Qarýly Kúshter ortaq bolyp belgilengeni esińizde shyǵar. Sol Búkilarmııalyq ofıser jınalysynda barsha generalıtet, ofıserler jınalysqa Nursultan Nazarbaevtyń kelýin qalaıtyndaryn aıtyp otyryp aldy. Ortaq Qarýly Kúshterdiń negizinen shoǵyrlanǵan jeri retinde Reseı Prezıdentin shaqyrý jóninde naqty usynys bolǵanda da, jınalǵandar «Biz Elsınge senbeımiz, biz Nazarbaevqa senemiz» dep aıtqan betterinen qaıtpady. Aqyry Nursultan Ábishuly kelip, jańadan qalyptasqan jaǵdaıdyń bárin túsindirgennen keıin ǵana jurt sabasyna tústi. Sonda Nursultan Nazarbaevtyń eldi reformalaý jónindegi tujyrymdamalyq turǵydan tyń usynystary keıinnen jańa memlekettik qurylymnyń – táýelsiz Qazaqstannyń tynys-tirshiliginde júzege asqanyn bárimiz kóp uzamaı-aq kóre aldyq. Búginde Nazarbaevtyń basshylyǵymen Qazaqstan qol jetkizgen tabystardy búkil álem tanyp-bilip otyr.
Qazaqstan týraly jazǵan avtorlardyń birazy ondaǵy ózgeristerdiń sıpatyn Sıngapýrdaǵy iri reformalarmen salystyryp jatady. Biraq bul arada Qazaqstannyń jer aýmaǵy da, etnostyq quramy da, dinı ártektiligi de, qazba baılyqtarynyń kólemi de Sıngapýrmen tipti salystyrýǵa kelmeıtinin este ustaýǵa tıispiz. Sondyqtan da Qazaqstanda reforma júrgizý ózge elderdegiden áldeqaıda qıyn. Nursultan Nazarbaevtyń shyn qadir-qasıeti sol qıyndyqtardyń bárin de eńsere alǵandyǵynan tanylady. Men óz basym Ingýshetııa Respýblıkasynyń tuńǵysh Prezıdenti bolyp saılanǵanymda kóp máselelerde Nursultan Ábishulynyń naqty tájirıbesine arqa súıep, ózime baǵyt-baǵdar etip ustanyp otyrdym. Mysaly, Ingýshetııanyń jańa astanasyn – Magas qalasyn salý jóninde sheshim qabyldaǵanymda men úshin eń basty, eń myqty argýment Nazarbaevtyń Qazaqstannyń astanasyn Almatydan Astanaǵa aýystyrý bolǵanyn dáıim aıtyp júremin.
Qazir Qazaqstandy búkil álem biledi, Qazaqstandy búkil álem moıyndaıdy. Qaı elge barsańyz da, iskerlik saparmen júrgen, oqyp júrgen, demalyp júrgen, elıtaly dúkenderde júrgen qazaqstandyqtardy kóptep kóresiz. Bul el halqynyń bilim deńgeıin, kásibı dárejesin, ál-aýqat jaǵdaıyn kórsetetin naqty mysal. Men óz basym Nursultan Ábishulynyń jastardy shetelderde oqytýdy kózdep, arnaıy baǵdarlama jasaǵanyn erekshe qadirleımin, sol baǵdarlama boıynsha oqyp kelgen, oqyp keletin júzdegen, myńdaǵan túlekterdiń jańa Qazaqstandy órkenıettiń bıik belesterine kóteretindigine kámil senemin. Eldiń shıkizat shyǵarýmen shektelmeıtin, osy zamanǵy ındýstrııalyq-ınnovasııalyq memleket quryp jatqany da qatty qýantady. Osynyń báriniń bastaýynda búginde búkil álemge tanylǵan basshy – Prezıdent Nursultan Nazarbaev tur. Nazarbaevtyń yqpaly qazir tek TMD kólemimen shektelmeıdi. Nazarbaevtyń Reseı men Túrkııa arasyndaǵy órshı jazdaǵan janjaldy qalaı tynyshtandyryp bergenin barsha dúnıe biledi. Nazarbaevtyń Sırııadaǵy soǵys órtin toqtatýǵa sebepker bolǵan, qaqtyǵys bastalǵaly beri resmı bılik pen qarýly oppozısııany tuńǵysh ret kelissóz ústeliniń basyna birge otyrǵyzǵan Astana prosesiniń bastamashysy ekenin de barsha dúnıe tanıdy, moıyndaıdy.
Nursultan Ábishuly Nazarbaevtaı tulǵamen jaqyn aralasýǵa, sondaı saıasatkerden kóp nárse úırenýge múmkindik bergen taǵdyryma rızamyn. Tarıhtyń betburysty belesinde osyndaı azamatty tańdaǵan, elim degen erge sengen, jańa memleket qurýdyń bar múmkindigin bir qolyna bergen qazaq halqynyń, qazaqstandyqtardyń danalyǵyna da rızalyǵymdy aıtýdy paryzym sanaımyn. Barsha qazaqstandyqtarǵa Tuńǵysh Prezıdent kúnimen shyn júrekten quttyqtaýymdy, ózimniń kindigim kesilgen qazaq jerine, elimniń zulmat synaqtan aman qalýyna kómektesken qazaq eline alǵysymdy jetkizýdi suraımyn. Nursultan Ábishulyna gazet arqyly bolsa da ystyq sálemimdi arnaımyn.
– Qurmetti Rýslan Sultanuly! Aldyn ala oılastyrylmaǵan suhbatqa kelisim bergenińiz úshin, elimiz, Elbasymyz týraly júrekjardy sózderińizdi aqtarylyp aıtqanyńyz úshin sizge de kóp rahmet.
Áńgimelesken Saýytbek ABDRAHMANOV