Qasıetti qazaq jeriniń dám-tuzyn kimder tatpaǵan?! Sondaı-aq qushaǵy kim-kimge de aıqara ashyq qazaq halqy taǵdyrdyń teperishine tap bolǵan halyqtar men ulttar ókilderiniń qaı-qaısysyna da qara aǵashtaı pana, báıterekteı saıa bolyp keldi emes pe?! Aıtalyq 1937-1944 jyldar aralyǵynda burynǵy KSRO aýmaǵynan Qazaqstanǵa kúshtep qonys aýdarylǵandardyń sany 1 mıllıon 210 myńdy quraǵan eken. Bul kórinis 1937 jyly Qıyr Shyǵystan qazaq jerine zorlyqpen qonystandyrylǵan koreıler deportasııasynan bastalǵany belgili. Keıin Edil boıyn qonystanǵan nemister de solardyń kebin kıdi. Budan keıingi kezeńde deportasııa úrdisi tereńdeı túsip, grekter men bolgarlar, qarashaılar men polıaktar, cheshen-ıngýshtar men meshet túrikteri de Qazaqstanǵa jer aýdaryldy.
Deportasııaǵa ushyraǵan ulttar men ulystar ókilderi qazaq topyraǵynda tamyr jaıyp, ósip-ónip Qazaqstandy óz otany sanap ketti. Elýinshi jyldardyń bas kezinde bul etnostar aqtalǵan kezde birqatary tarıhı otandaryna oralsa, qaısybiri qazaq jerinde turaqtap qalyp qoıdy.
Bul halyqtardyń qazaq halqyna degen rızashylyǵy men alǵysynda eshqandaı shek joq. Sonyń basty bir belgisi Tuńǵysh Prezıdent kúni Aqtóbe qalasynda asqaq alyp tuǵyr retinde kórinis tapty. Bul eskertkish «Qazaq halqyna myń alǵys» dep atalǵan. Onyń ashylý rásimi kezinde Aqtóbe oblysynyń ákimi Berdibek Saparbaev sóz arnasyn joǵaryda aıtylǵandaı tarıhı taǵdyrlar toǵysynan sabaqtady. О́z baqyttaryn qazaq jerinen tapqan burynǵy KSRO aýmaǵyndaǵy halyqtar ókilderiniń qazaq halqyna degen tereń peıilderin tanytatyn monýmentter buǵan deıin de respýblıkamyzdyń ár qıyrynda kórinis tapqany málim. Alaıda onyń birqatary tek biryńǵaı koreı etnosynyń atynan kóterilgenine de kýá bola alamyz. Al Aqtóbedegi qaıtalanbas jańa sáýlet týyndysy qazaq halqyna degen súıispenshilikti, ony qamqor ult dep taný úrdisin qazaq jerine deportasııalanǵan barlyq ult ókilderi men etnostardyń atynan bildirýimen aıryqsha.
Ekinshiden, mundaǵy memleket quraýshy ulttyń qadir-qasıetin, pir, kıe tutýǵa arnalǵan arhıtektýralyq ansambl buǵan deıingi eskertkish-jobalardyń birde-birine uqsamaıdy. Túri men mazmuny birin-biri tolyqtyryp, birin-biri baıytyp turǵan eskertkishtiń barlyq endikterinde shyǵarmashylyq ushqyr oıdyń jemisteri atoılap tur. Alǵys arqalaǵan eskertkish kúrdeli kompozısııaǵa qurylǵanymen, artyq, shashaý turǵan birde-bir bólshek, birde-bir fragment joq. Onyń árqaısynyń arqalaıtyn júgi men salmaǵy, sáýlet ónerin obrazǵa bólep bere alatyn erekshe máni men maǵynasy bar.
Qazirgi kezde álemdegi eki júzden astam memlekettiń arasynda Qazaqstannyń alatyn óz orny men mártebesi bar. Bıiktigi otyz metrdi quraıtyn eskertkish-belgidegi fragmenttiń biri Qazaqstannyń álemdik qoǵamdastyq arasyndaǵy alatyn orny Qazaqstan kartasy túrinde kórsetilgen. Ári osy ozyq oı el tutastyǵy men onyń berik negizin ári myzǵymastyǵyn ańǵartatyn naqyshty nyshanmen ádiptelgen. Sondaı-aq munda qazaq memlekettiliginiń tarıhy men qazirgi damý kezeńderi jónindegi jetistikterdi ańǵarta alatyn derekter de bar.
Halqymyzdyń uǵym-túsiniginde jeti sanyna baılanysty ózindik túsinikter qalyptasqan. Jeti kıeli, qasıetti san dep eseptelgen. Osyndaı oı bıiginen kóz tastaǵanda jeti qyrly baǵanmen baıyptalǵan eskertkishtiń jalpy nobaıy eldiktiń belgisindeı áser qaldyrady. Onyń joǵarǵy bóliginde kórinis tapqan kıiz úı – erkin, jaýynger halyqtyń bitim-bolmysy men erekshe jaratylysyn tanytqandaı. Biz kókke boı sozǵan, kókke qol sozǵan qyran tektes halyqtyń urpaǵymyz. Eskertkish qurylymynyń bel boıynda qanatyn qomdaǵan qyran qustyń kórinis tabýy da halqymyzdyń bıiktik pen tereńdikke, keńdik pen darqandyqqa umtylǵan qasıetimen úndestik tapqandaı áser beredi.
Eskertkishtiń ashylý rásimi kezinde Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi Sergeı Vıshnıak qazaq halqynyń fenomeni men onyń álemdegi birde-bir halyq pen etnosqa uqsamaıtyn aıryqsha jaratylysy men ózine ǵana tán bitim-bolmysyna udaıy tánti bolýmen kele jatqanyn jetkizdi. «Uly dalanyń urpaqtary qaı kezde de sheksiz qurmetke laıyqty dep bilemin. Qazaq halqynyń boıyndaǵy bıik adamgershilik qasıetter – memleketimizdiń rýhanı-adamı qundylyqtarynyń biri ispettes. Qazir memleketimizde bári de halyqtyń ıgiligi men turǵyndardyń sapaly ómir súrýi úshin jasalýda. Bul rette memleket quraýshy ulttyń atqaratyn róli aıryqsha. Tuńǵysh Prezıdent kúni deportasııaǵa ushyraǵan halyqtardyń atynan «Qazaq halqyna myń alǵys» atty eskertkishtiń ashylýy – memlekettiń baıyrǵy turǵyndaryna baǵyttalǵan alǵystyń bir óteýi ǵana», dep túıindedi ol óz oıyn.
Temir Qusaıyn, «Egemen Qazaqstan»
AQTО́BE