HH ǵasyrdyń basynda Alash zııalylary qazaq balasyn jappaı bilimge shaqyryp, damyǵan jurttardyń bárinde bar ǵylym salalaryn negizge alyp, qazaq ǵylymynyń irgetasyn qalapty. Sodan beri bir ǵasyr ótkende «Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasy iske qosyldy. Qazaq balasy endi gýmanıtarlyq bilimniń jańa oqýlyqtarymen tanysqanda qalaı ózgeredi? Aradaǵy ǵasyrlyq mejeni eskergende, jańa oqýlyq bilimniń sapasyn kótere me? Osy týraly «Ulttyq aýdarma bıýrosy qoǵamdyq qorynyń» atqarýshy dırektory Raýan Kenjehanulynan surap bilgen edik.
– «100 jańa oqýlyq» jobasynyń mańyzy qandaı?
– Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda alty úlken joba ataldy. Sol jobalardyń biri – «Jańa gýmanıtarlyq bilim: qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq». Men buny arnaıy aıtyp jatqan sebebim, bul bastama aýyzeki tilde «100 jańa oqýlyq» dep atalyp júr. Biraq bul jobanyń maqsaty 100 kitap aýdaryp shyǵarýdan áldeqaıda keń. Sózsiz, tamasha oqýlyqtar aýdarylady, basylyp taraıdy. Biraq munyń barlyǵy túpki, úlken maqsatqa jol salatyn qural. Ol qandaı maqsat? Jańa oqýlyqtar arqyly biz qazaq aýdıtorııalaryndaǵy talqynyń mazmuny men deńgeıin kóteremiz. Sol arqyly jalpy gýmanıtarlyq bilimniń mazmuny men sapasy múlde jańa deńgeıge shyǵýy tıis. О́ıtkeni álemdik gýmanıtarlyq ǵylym qazaq tiline mundaı kólemde eshqashan aýdarylǵan emes. Endi bul oqýlyqtardy erteń oqý baǵdarlamasyna qalaı engizemiz? Osyǵan oraı oqytýshylardyń jumysy qalaı ózgerýi kerek?
Qazaqy ıntellektýaldy, gýmanıtarlyq ǵylymı orta, oqytýshylar men stýdentter bul jobaǵa ózderiniń kúndelikti ómirine, erteńine tikeleı qatysy bar múmkindik dep qaraýy kerek. HH ǵasyrdyń basynda Alash qaıratkerleri aýdarmamen kóptep aınalysty. Biraq ol kezde qazirgideı múmkindik bolǵan joq. Qazir múlde basqa ýaqyt, basqa múmkindik. Biz osy múmkindikti jiberip almaýymyz kerek. Memleket tarapynan barlyq jaǵdaı jasalyp jatyr. Sondyqtan buǵan atsalysa alatyn orta jumylýy qajet. Biz aýdarma isin biletin mamandarǵa asa zárýmiz.
Bul joba – rýhanı jańǵyrý degen aýqymdy baǵdarlamanyń quramdas bóligi. Keńester zamanynda gýmanıtarlyq ǵylymdar saıasattyń qyzmetinde, ıdeologııanyń quraly bolǵany belgili. Zııaly ortanyń kózqarastary men qundylyqtaryna yqpaly zor osy bilim salalary bizde áli kúnge deıin eski sarynnan arylmaǵan. Joǵary oqý oryndaryndaǵy stýdentterdiń 70 paıyzy qazaq tilinde oqıdy dep marqaıamyz, al olardyń ne oqyp júrgenderine endi ǵana den qoıa bastadyq. Munyń syrtynda, bul oqýlyqtar qazaq tilindegi gýmanıtarlyq bilimmen birge qazaq tiliniń ózin de órge tartatyn bastama dep bilemin. Tilimiz halyqaralyq ǵylymı leksıkamen tolyǵady.
– Osy maqsattarǵa jetý úshin bizge 100 oqýlyq aýdarý jetkilikti me?
– «100 jańa oqýlyq», «100 jańa tulǵa» dep jobalarǵa shartty at qoıylady. Ol este saqtaýǵa, nasıhattap taratýǵa yńǵaıly. Biraq ol 100 oqýlyqpen shektelemiz degen sóz emes. Oqýlyqtar jaqsy aýdarylyp, oǵan úlken suranys bolyp, jaqsy nátıje kórsetip jatsaq, ol júzden áldeqaıda kóp bolýy múmkin. Tańdalǵan gýmanıtarlyq baǵyttar boıynsha aldyńǵy qatarly ýnıversıtetter men baspalardan jyl saıyn júzdegen jańa oqýlyqtar shyǵady. Onyń syrtynda, oqýlyq deýge kelmeıtin, biraq ǵylym salasynyń damýyna zor úles qosqan jekelegen avtorlardyń zertteýi negizinde shyqqan monografııalar bar. Olar da oqý baǵdarlamalaryna mindetti túrde oqylýy tıis kitaptar tizimine kirgen. Ol az deseńiz, ǵylymı tanymdyq baǵytta jazylǵan, ondaǵan tilge aýdarylyp, mıllıondaǵan taralymmen shyǵyp jatqan basqa da kitaptar bar. О́z basym osynyń barlyǵy aýdarylsa deımin. Joǵaryda atalǵan maqsatqa jetý – bir naýqanmen bitetin sharýa emes, ol prosess, qazirgi aýdarma tilinde úderis. Ol udaıy izdenisti, toqtaýsyz jańarýdy talap etedi. Biz umtylǵan ilgeri damyǵan 30 eldiń qaı-qaısysynda da osy úderis bar. Sondyqtan «Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 oqýlyq» jobasy sol úderistiń basy deýge bolady. Sonymen birge bul bizge úlken syn, ǵylymı ortanyń qýaty, aýdarmashylar ortasynyń áleýeti synalyp jatyr. Qazir osy jumysqa 120-dan astap adam jumyldyrylǵan. Úlken qaýym. Osy kisilerdiń barlyǵy týra maǵynasynda kúni-túni jumys istep otyr.
– Oqýlyqtar ǵalymdardyń, oqý oryndarynyń usynysymen tańdalyp jatyr dep estidik. Bul kitaptar oqýlyqtar ma, álde jekelegen avtorlardyń zertteý eńbekteri me?
– Aýdarylatyn kitapqa qoıylatyn talaptar men olardy irikteý júıesi jumys tobynda uzaq talqylandy. Keńese kele, mynadaı krıterıılerge toqtadyq: tańdalatyn kitap álemdegi ozyq 100 ýnıversıtettiń oqý baǵdarlamasynda bolýy shart, ol oqýlyq keminde úsh basylym kórýi tıis, sońǵy basylymy ótken úsh jylda shyǵýy kerek. Bul talaptar oqýlyqqa degen suranystyń joǵary ekendigin, onyń mazmun turǵysynan ózektiligin rastaıdy. Iá, irikteýdiń basy oqý oryndarynan bastaldy. Biz olarǵa ótinish jiberip, ózderine qajet degen oqýlyqtar tizimin surattyq. 800-den asa oqýlyqtyń tizimderi keldi. Onyń ishinde oqýlyqtar da, jekelegen zertteý eńbekteri de boldy. Biraq barlyǵy da aldyńǵy qatarly oqý oryndarynda gýmanıtarlyq baǵyttaǵy oqý baǵdarlamasynda bar kitaptar.
– Fılosofııaǵa baılanysty da kitap aýdaryldy. Basqa salalarǵa qaraǵanda fılosofııa dúnıetanymǵa, kózqarasqa, dinı tanymǵa áser etedi. Osy aýdarylǵan kitap qazaq dúnıetanymyna sáıkes kele me?
– Jańa gýmanıtarlyq bilim degende Elbasy maqalasynda ǵylymnyń jeti baǵyty ataldy. Ol fılosofııa, áleýmettaný, psıhologııa, mádenıettaný, tarıh, fılologııa jáne saıasattaný. Osy salanyń barlyǵy qamtylyp jatyr. Bulardyń qaı-qaısysy da adamnyń jeke tulǵa jáne maman retinde qalyptasýyna zor yqpal etetin bilim salalary. Olar qoǵamdaǵy azamattyq ustanym, moraldyq qundylyq, ar-ojdan negizderin qalaıdy. Adamnyń ózine, aınalasyna, elge degen kózqarasyn qalyptastyrady. Biz dúnıe júzindegi ǵylym men bilimniń mazmunyna jol ashý arqyly ilgeri damyǵan qoǵamdardaǵy osyndaı kózqaras jáne ustanym qalyptastyrý quraldarymen jaqyn tanysýǵa múmkindik aldyq. Maqsat – ol bilimdi aına-qatesiz kóshirip alyp, soǵan ılaný emes. Biz álemniń qalaı oılap, neni qundy, neni durys, neni burys dep biletinin eskere otyryp, óz baǵytymyzdy anyqtaýda qatelespeı, ózimizdiń qazaqstandyq jolymyzdan jańylmaýymyz qajet. Sondyqtan da rýhanı jańǵyrý aıasyndaǵy ózge jobalar óz tarıhymyzǵa, ólketanýǵa, tól mádenıetke arqasúıeıdi. Qazaq dúnıetanymyn qorǵaý sózsiz qajet, biraq ol tuıyqtalý degendi bildirmeıdi.
– Aýdarma sapasy týraly, «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasyndaǵy aýdarmanyń kemshiligi jaıly kóp aıtyldy. Sony qaıtalamaısyzdar ma degen qaýip te bar. Osy jobada aýdarma jumysyn qalaı uıymdastyryp jatyrsyzdar?
– Eldegi aýdarma isine aıtylyp júrgen syn belgili. Bul kúrdeli, júıeli túrde sheshilýi tıis másele. Aýdarma kitap shyǵaryp, ony taratýdyń kommersııalyq arnaǵa túsken ındýstrııasy bolmaǵannan keıin, aýdarma isi de qajetti kásibı bıikke shyǵa almaı jatyr. Aýdarma mektebi álsiz, sonyń ishinde, ásirese ǵylymı aýdarma salasy kenjelep qalǵan, ózi sala mamany, ózi aýdarmashy bola alatyn ǵalymdar óte az, otyryp sapaly jumys isteýden góri naz ben syn aıtýǵa áýes til janashyrlary óte kóp.
Ǵylymı aýdarma bolǵannan keıin, aýdarmany til biletin sala mamandary jasaýy shart. Sondyqtan alǵashqy aýdarma mátini negizinen ulttyq joǵary oqý oryndarynyń tıisti kafedra mamandarynyń qolynan shyǵyp jatyr. Osydan keıin aýdarma tobynda bolmaǵan sala mamany ǵylymı redaksııa jasaıdy. Onyń mindeti – mátinniń ǵylymı dáldigin tekserip, rastaý. Osydan keıin ádebı redaksııa júredi. Ony til mamandarynan quralǵan, kásibı redaktorlar jasaıdy. Olardyń mindeti – mátinniń saýattylyǵyn, til normalaryna sáıkestigin qarap, onyń uǵynyqty, jatyq bolýyn qamtamasyz etý. Qajet bolsa, osy satylar bir emes, birneshe márte jasalady. Osydan keıin kitap bettelip, korrektordyń qaraýyna ótedi. Onyń mindeti – árip qatelerin jóndep, útir-núkteniń, tynys belgileriniń durystyǵyn qaraý.
Jumys óte qaýyrt. Mátindi jetildirý kitapty baspaǵa tapsyrǵansha júredi. Ár aýdarmashy, ár redaktor keshe ǵana tapsyryp ketken jumysyn, qaıtadan qarap, ózgerister engizip jatyr. Oqýlyqtarymyz kólemdi, eń shaǵyny 300 bet, kólemdisi, máselen, «Ekonomıks» 850 betten asady.
– Bir kitapty qansha aýdarmashy aýdaryp jatyr?
– Sol «Ekonomıksti» aýdarýǵa ulttyq ýnıversıtettiń on shaqty mamany atsalysty. Odan bólek redaktorlar men tehnıkalyq qyzmetkerlerdi eseptegende jıyrma shaqty adamǵa barady. Mátindi kórseńiz, grafıka, ıllıýstrasııa, keste kóp. Sonyń bári qaıtadan jasalyp, óńdeldi. Jańadan enip jatqan uǵymdar óte kóp.
– Termınderge baılanysty jumystardy termınkom nemese tilshi ǵalymdarmen aqyldasyp aýdardyńyzdar ma? Álde sala mamandarymen jumys istedińizder me?
– Shynyn aıtqanda biz júgine qoıatyn, kez kelgen suraǵymyzǵa jaýap tabatyn ne bir ınstıtýt, ne bir ortalyq joq. Salalyq sózdikter negizinen ǵylymı uǵymdardy qoldaný konteksin eskermeı qurastyrylǵan, tartynbaı sózdiktegideı ala berýge kelmeıdi. Ol sózder ǵylymı mátinde, sóılemniń ishinde kezdesken kezde óz qyzmetin qalaı atqarady degenge múlde nazar aýdarylmaǵan. Mysaly, suranys pen usynys, suranym men usynym dep júr. Birde bir maman ol sózderdi sol kúıinde alýǵa daıyn emes. Sondyqtan termınkom bekitken aýdarma da, ınstıtýttar shyǵarǵan salalyq sózdikter de biz arqasúıeıtin senimdi kómekshi qural bola almady.
Bul oqý oryndarynda qoldanylatyn oqýlyq bolǵannan keıin, oqý oryndarymen tyǵyz jumys istep otyrmyz. Osy tusta oqytýshy ǵalymdar aýdarma mátini ǵylymı dáldikten ajyramaýy tıis degendi aıtady. Sondyqtan keı uǵymdar men sózder tikeleı aýdarylyp, usynylady. Ekinshi jaǵynan, ádebı redaktorlar ondaı aýdarmany “kalka” deıdi. Ondaı mátindi qazaq túsinbeıdi degendi aıtady. Oǵan ǵalymdarymyz: «Bul keshke jantaıyp jatyp oqıtyn kórkem shyǵarma emes. Bul belgili daıyndyqpen kelýdi qajet etetin ǵylymı ádebıet» degendi alǵa tartady. Árqaısynyń ýáji ózinshe durys. Osy ekiaradan jol taýyp, tepe-teńdik izdeýge týra keledi. Jáne onyń daıyn turǵan formýlasy joq. Ár jaǵdaıdy jeke qarap, mátindi muqııat oqyp, aqyldasamyz. Jumys barysynda ádebı redaktorlarymyz ǵylymı aýdarmanyń qıyndyǵyn, aýdarmashy ǵalymdarymyz kórkem tildiń erekshelikterin túsinip, ózara uǵysýda.
– Al sol aýdarmashylarǵa paıdaly bolar, fılologııa salasynan qandaı kitaptar aýdaryldy?
– Vıktorııa Fromkın degen tilshi mamannyń kóp tilderde jaryq kórgen «Til bilimine kirispe» degen oqýlyǵy aýdaryldy. Sondaı-aq Svetlana Ter-Mınasovanyń «Til jáne mádenıetaralyq kommýnıkasııa» degen kitaby bar.
– Kitaptyń mazmuny qandaı?
– Munda til týraly bilim, tildiń tabıǵaty, onyń damý zańdylyqtary kóp tilderdi salystyra otyryp beriledi. Bizde til bilimin ózge tildermen salystyra otyryp zertteý endi óris alyp kele jatyr, sondyqtan bul oqýlyqtardyń paıdasy zor bolady dep oılaımyn. Atalǵan kitaptardyń aýdarmasy men redaksııasynda otyrǵan tilshiler aıtady: «О́mir boıy til salasynda júrsek te, kóp jańalyqty endi bilip jatyrmyz» dep. «Til jáne mádenıetaralyq kommýnıkasııa». Bul da qyzyq taqyryp. Aǵylshyn jáne orys tildi ortalardy salystyra otyryp, mádenı túsinistik úshin tildiń mańyzdylyǵyn, tildi meńgerý úshin mádenıetti bilýdiń qandaı mańyzdy ekendigin kórsetedi.
– Al ádebıettanýǵa baılanysty oqýlyqtar bar ma?
– Ol kelesi jylǵy josparda bar. Keler jyly ádebıettaný men pedagogıka degen úlken eki sala aýdarylady. Ádebıet teorııasy da óte mańyzdy baǵyt.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Baǵashar Tursynbaıuly, «Egemen Qazaqstan»