Aýmaly-tókpeli myna zamanda buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderi – jýrnalısterdiń qyzmetterin atqarýy barysynda qapyda qaza tabýy jıilep ketti. Tipti alańdatarlyq jaǵdaıǵa jetti. Halyqaralyq jýrnalıster federasııasynyń málimetteri boıynsha, 1990 jyldan beri 2350-den astam jýrnalıst ózderiniń mindetin oryndaý kezinde qaza taýypty.
Álemniń kez kelgen núktesinen qalyń jurtshylyqqa aqparat-habar jetkizetin jýrnalıster negizinen jarylǵysh qurylǵylardy qoldaný arqyly júzege asyrylatyn terrorlyq áreketter, qarýly qaqtyǵys jáne olardy arnaıy tapsyryspen urlap áketý saldarynan qurban bolady eken. Mundaı adam óltirý sıpatyndaǵy qylmysty tergeý, sondaı-aq ony ashý, kinálilerdi jazaǵa tartý asa qıyn kórinedi. Osy tektes qylmystardyń onnan biri ǵana ashylǵan.
О́tken 15-20 jyl aralyǵynda jýrnalıster úshin eń qaýipti memleket retinde Irak eli tanyldy. Bul elde oryn alǵan qarýly qaqtyǵystar men jarylystardyń, neshe túrli terrorlyq áreketterdiń kesirinen buqaralyq aqparat quraldarynyń 310 ókili qurban bolǵan. Sondaı-aq atalǵan kezeń aralyǵynda Fılıppınde 146 jýrnalıst, Meksıkada – 120, Pákistanda – 115, Reseıde – 109, Aljırde –106, Somalıde – 75, Sırııada – 67 jáne Úndistanda 95 jýrnalıst óziniń qyzmettik mindetin oryndaý kezinde mert bolyp, otanyna nemese otbasyna oralmady. Al Halyqaralyq jýrnalıster federasııasy 2015 jyldyń bir ózinde jýrnalıster eń kóp qaza tapqan úsh el – Fransııa, Irak jáne Iemendi atady.
Buqaralyq aqparat quraldary ókilderiniń ólimine kinálilerdiń jazalanbaýyna alańdaýshylyq bildire kelip, 2013 jyldyń 2 qarashasynda BUU Bas Assambleıasy osy kúndi Jýrnalısterge qarsy qylmystary úshin jazasyzdyqty toqtatýdyń halyqaralyq kúni dep jarııalaý týraly qarar qabyldaǵan edi. Búginde bul máselege IýNESKO da nazar aýdaryp otyr. О́kinishke qaraı, oqyrman men kórermenge habar-aqparat taratýshy qorǵansyz jýrnalısti qasaqana oqqa baılaý, urlap áketý, soqqyǵa jyǵý, qorqytý oqıǵalary azaıar emes. Qaıta kóbeıe, óse túsken sııaqty. Mysaly, bıylǵy jyldyń on aıynda 49 jýrnalıst qaza tapqan.
Jýrnalıstik qyzmetine baılanysty óltirilgen buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderi de az emes. «Shekarasyz reporter» quqyq qorǵaý uıymynyń keltirgen derekterine qaraǵanda, 2015 jyly qaza tapqan 110 jýrnalıstiń úshten ekisi olardyń jýrnalıstik qyzmetine baılanysty maqsatty áreket jaǵdaıynda óltirilgen. Naqty aıtqanda, olardyń kózin joıý jónindegi sheshim aldyn ala shyǵarylǵan nemese qabyldanǵan. Sondaı-aq dál sol jyly álem boıynsha kúsh kórsetý arqyly qurban bolǵan jýrnalıster 69 adamdy qurapty. Bul odan bir jyl burynǵydan segiz adamǵa kóp eken.
Qyzmettik mindetin oryndaý kezinde qaza tapqan barlyq jýrnalısterdiń 40 paıyzyn «Ál-Kaıda» jáne «Islam memleketi» terrorıstik uıymdarynyń sodyrlary óltirdi degen derek te bar. Al qazirgi ýaqytta jýrnalıster úshin eń qaýipti el taǵy sol Sırııa dep atalyp otyr. Bir jaqsysy, bul memlekette sońǵy kezde «jýrnalısterdi óltirý» oqılary birshama azaıǵan. О́ıtkeni búginde Sırııadaǵy áskerı qımyldarǵa sheteldik BAQ-tar reporterlerin óte sırek jiberedi. El aýmaǵynan sırııalyq jýrnalısterdi de kezdestirý qıyn. Alty-jeti jylǵa sozylǵan azamat soǵysy olardyń da qataryn edáýir azaıtyp jibergen.
Áskerı janjaldar men qarýly qaqtyǵystar júrip jatqan jerlerden tys aımaqtarda da BAQ ókilderiniń ómiri qıylatyn qaıǵyly jaǵdaılar kezdesip jatady. Ana bir jyly Parıjdegi «Sharlı Ebdo» satıralyq jýrnalynyń redaksııasyna qarýly shabýyl jasaldy. Qaza tapqan 12 adamnyń jeteýi osy jýrnaldyń qyzmetkerleri bolatyn. Sondaı-aq bıylǵy jyldyń qarashasynda Aýǵanstan astanasy Kabýldaǵy «Shamshad» telearnasynyń keńsesi de osyndaı shabýylǵa ushyrady. Saldarynan telearnanyń eki qyzmetkeri oqqa ushty. Mundaı qaıǵyly oqıǵanyń qataryna ótken jyly Aýǵanstan aýmaǵyndaǵy «Tolo» telearnasyna jasalǵan terrorlyq shabýyldy da qosýǵa bolady. Sol qaıǵyly oqıǵanyń kesirinen telearnanyń jeti qyzmetkeri qaza tapqan edi.
Búkilálemdik reıtıng «Shekarasyz reporter» uıymynyń bastamasymen 2002 jyldan bastap jyl saıyn baspasóz bostandyǵynyń reıtıngin jarııalap turady. Ol 180 eldegi BAQ-tardyń táýelsizdigin, jýrnalısterdiń qaýipsizdigi men bostandyǵyn baǵalaýǵa múmkindik beredi. Reıtıngtiń eń basynda Norvegııa, odan keıin Fınlıandııa men Shvesııa tur.
Álısultan QULANBAI, «Egemen Qazaqstan»