«Altyn adam» tabylǵan Shiliktide sheshilmegen másele kóp

Jaqynda osy óńirdiń aqsaqaldarynyń shaqyrýymen Qytaımen shek­arada oryn tepken Shilikti eldi mekenine arnaıy baryp, aýyl turǵyndarymen sóıleskenimizde túıini tarqamaǵan máselelerdiń kóp ekendigine kóz jetkizgendeı boldyq.

Joly asfalttalmaǵan jalǵyz aýyl

Shilikti aýyldyq okrýgi aýdan ortalyǵy Zaısannan 65 shaqyrym jerde ornalasqan. Eldi meken turǵyndaryn kópten beri alańdatyp júrgen máseleniń eń úlkeni – osy 65 shaqyrym joldyń asfalttalmaı, sapaly jóndeý kórmeı otyrǵandyǵy. Shilikti – Zaısan aýdanyndaǵy joly asfalttalmaǵan jalǵyz aýyl. Aýyl turǵyndary osyǵan qapalanady. «Aýdandaǵy basqa aýyldardyń joldary saırap jatyr. Aýyzsý máselesi sheshilgen. Jaqynda gaz keledi dep jatyr. Bizdiń olardan qaı jerimiz kem? «Aıǵaılaı-aıǵaılaı qasqyrdan da uıat boldy» degendeı, joldyń jaıyn aıta-aıta aýdan ákimdiginen de uıat boldy. Oblys basshylyǵyna da, tıisti basqarmalarǵa da aıtýdaıyn aıtyp jatyrmyz. Ázirge eshqandaı nátıje joq», deıdi Shilikti aýyldyq okrýgine qarasty Jalshı aýylynyń turǵyny, zeınetker Amangeldi Rahımov.

Shiliktidegi ekinshi túıtkil – aýyzsý máselesi. Osy óńir tur­ǵyn­darynyń sózine sensek, Shilikti aýyl­dyq okrýgindegi birde-bir úıge áli kúnge taza aýyzsý engizilmegen. Tek eki aýyldaǵy bir kóshege ǵana ekiden-úsh­ten kolonka qoıylypty. Tasbastaý aýyldyq ardagerler keńesiniń tór­aǵasy Saǵymjan Shajaev eldi meken­degi eki kolonka turǵyndardyń sura­nysyn qanaǵattandyrmaı otyr­ǵan­dyǵyn, beriletin sý mólsheri tym az, qýaty jetkiliksiz ekendigin aıtady. Jalshı aýylyndaǵy bir kóshege osy­dan úsh jyl buryn aýyzsý tartylyp, úsh kolonka ornatylypty. Turǵyndardyń aıtýynsha, osy ispen shuǵyldanǵandar aýyzsý tartý úshin aýyl syrtyndaǵy toqtaýsyz aǵyp turatyn eki artezıan qudyǵyn paıdalanypty. Paıdalanǵanda qurylǵylaryn osy eki qudyq ústine ornatsa kerek. «Álgiler úshinshi qudyqty da sý tartý úshin biteımiz degende aýyl bolyp áreń toqtattyq. О́ıtkeni osy qudyqtardyń arqasynda aýyl turǵyndary jyl saıyn kartobyn egip, qysqy azyǵyn qamdap otyr. Eki qudyq bitelgennen keıin byltyrdan beri aýyldyń jartysy kartop salmaıtyn boldy. Ony qoı­shy, aýylǵa sý tartamyz degennen keıin qudyqtardy jabýǵa kelistik. Kelis­kenimizdi qaıteıik, sý tartýshylar aýyldaǵy aınaldyrǵan júz metr­lik úsh kósheniń bireýine ǵana sý áke­lip, qalǵan ekeýin qaldyryp ketipti», deıdi osy aýyldyń turǵyny A.Rahımov. 

Qytaı shekarasy

Bıyl kóktemde Shiliktiniń maldarynan brýsellez aýrýy anyqtalyp, qyrdaǵy aǵaıyndy biraz áýre-sarsańǵa salǵan-dy. Shekaralyq aımaqtaǵy eldiń jaǵdaıymen tanysýǵa bizben birge arnaıy barǵan aýdan ákiminiń orynbasary Marat Ýálı bul dertpen kúresý úshin respýblıkalyq bıýdjetten qarjy qarastyrylyp, qazirgi ýaqytta Shiliktige qarasty birneshe aýyldan brýsellezge baılanysty qoıylǵan shekteýlerdiń alynǵanyn jetkizdi.

Káken-Taldynyń kúıi 

«Altyn adam» tabylǵan kıeli óńirdegi eń ózekti, taǵdyrsheshti máseleniń biri – halyq sanynyń azaıyp, mektepterdiń jabylýdyń az-aq aldynda turǵany. Bárinen de qıyny, dál shekaranyń túbindegi eldi mekenderdiń jalańashtanyp qalýy. Máselen, Qytaımen shekaradaǵy Káken-Taldy aýylynda bar bolǵany 10 úı ǵana qalypty. Aýyl ishi alqam-salqam. Qańyrap qalǵan ǵımarattar men úıindilerden kóz súrinedi. Shiliktige qarasty basqa aýyldardy aralaǵanda mundaı yzǵar sezilmegen sekildi edi. Álde toptalyp el otyrǵan jer jyly, yq bola ma eken?! Káken-Taldydaǵy sýyq yzǵar etten ótip, súıekke jetkendeı boldy. 

 «Uıysqan el ketken soń aýyl jaryqtyq ta bozingendeı bozdap, ańyrap qalady eken-aý», dedim ishteı qos eldiń shekarasyn bólip turǵan sym tartylǵan baǵandarǵa kóz salyp turyp. Baǵan demekshi, qazaqtyń áıgili aqyny Syrbaı Máýlenovtiń:  Shep quryp ap shekaranyń shetine, Tur baǵandar tereń boılap bekine. Bir jaǵy ashyq, al bir jaǵy kúp-kúńgirt, Jalpaq aspan jarylǵandaı ekige,  degen óleń joldary eriksiz oıǵa oralǵany bar. Kónekózderdiń aıtýynsha, Káken-Taldyda kezinde 200-den astam adam turypty. О́z aldyna bastaýysh mektebi jumys istegen aýylda tirshiliktiń qazany burq-sarq qaınap, eldi meken turǵyndary zastavadaǵy áskerılermen tize qosyp, shekarany qorǵaýǵa atsalysyp, talaı qylmyskerdi quryqtaýǵa járdemdesken eken. 

Shekaradaǵy Káken-Taldy aýyly

Búginde Shilikti aýyldyq ok­rýgi­ne Shilikti, Jalshı, Tasbas­taý, Káken-Taldy, Qarasaı, Qa­zaq­stan, Kempirbulaq sekildi je­ti eldi meken qaraıdy. Jeti aýyl­dyń turǵyndarynyń uzyn sany – 2300. Kezinde munda 3 orta, 3 bas­taýysh mektep bolsa, qazir 2 orta, 1 ortalaý jáne 1 bastaýysh bilim ordasy ǵana jumys istep tur. Aýyldyq okrýgtegi eń úlken eldi meken Shiliktidegi jeti júz oryndyq mektepte qazir – 190, Tasbastaýdaǵy 160 oryndyq mektepte – 52, Jal­shıde kezinde 200-den astam bala oqyǵan mektepte 110 oqýshy bilim alyp jatyr. Káken-Taldy, Kempirbulaq, Qazaqstan sekildi shaǵyn aýyldardyń balalary mektepke jaqyn turatyndary tasymaldanyp, alystaǵylary ınternatta jatyp oqıdy. Shilik­ti aýyldyq okrýginde 12 jyl boıy ákim bolǵan, qazir zeınet demalysyndaǵy Saıash Nási­re­tov 1997 jylǵa deıin bul óńir­de 5 myńǵa jýyq turǵyn tur­ǵanyn aıtady. Aqsaqal shekara shebindegi halyq sanynyń jyl­dan jylǵa azaıyp, babalardan qalǵan shuraıly jerlerdiń álde­kimderdiń «kózqurtyna» aınalyp, bos jatqanyna alańdaıdy. «Shi­likti – tek «Altyn adam» ta­bylǵan qasıetti ólke ǵana emes, shekaralyq aımaq, eldiń qaqpasy deý­ge bolady. Irgemizde alpaýyt el. Shekaralyq aımaq bolǵannan keıin strategııalyq mańyzy aıtpasa da túsinikti. Mal ósirýge, egin sharýashylyǵyn óristetýge de qo­laıly meken. О́ńirdegi halyqty ustaý úshin, sanyn azaıtpaı saqtaý úshin jol salý, sý tartý sekildi mańyz­dy sharalar dál qazir tur­ǵyndar kóshpeı turǵan kezde jasalsa deımiz. Áıtpese tarıhı jer biraz jylda qańyrap bos qala ma dep qorqamyz», deıdi aqsaqal.

"Altyn adam" tabylǵan tóbe

Shekaralyq aımaqtaǵy óńir­ge arnaıy kelgennen keıin Shilikti­niń dańqyn shyǵarǵan «Altyn adam» tabylǵan jerge taǵzym etpege­nimiz jón bolmas dep qa­sıet­ti orynǵa aıaldadyq. Jalshı aýy­lynan 2 shaqyrym jerde ornalasqan eken. Tarıhı mekenge alǵash ret taban tiregendikten ishteı «Altyn adam» tabylǵan jer sonadaıdan menmundalap kózge túsetin shyǵar, syrty qor­shalyp, arnaıy belgi qoıylǵan bolar dep oılaǵanbyz. Alaıda aýyl turǵyndarynyń biri arnaıy aparyp kórsetpese, syrttan kelgen jurt baıqamaı, ele­meı óte shyǵatyndaı jaı tóbe­lerdiń biri sekildi kóringeni ras. Aýyl­daǵy aǵaıynnyń babalar súıegi jerlengen qorymnyń ústi­ne dóń ústine shyqqandaı kólik­pen emin-erkin shyǵa beretini de kó­ńilge kirbiń túsirgenin nesine jasyraıyq?! Jergilikti aqsaqaldar el arasynda «Báıge tóbe» atalǵan bul jerdiń bir kezderi qorshalyp, keıinnen qaı­ta alynyp tastalǵanyn aıtty. Qas­terli meken aldaǵy ýaqytta kelimdi-ketimdi jurttyń aıaǵyna tap­talmaı, qamqorlyqqa, kú­timge aly­natyn shyǵar dep oılaımyz. 

Túıin

«Shekaradaǵy Shiliktidegi qor­dalanǵan máselelerdiń túıi­nin tar­qatý úshin ne isteldi, kele­shekte ne isteledi?» degen saýaldarymyzdy Zaısan aýda­ny­nyń ákimi Temirbek Qasym­janovqa qoıdyq. Aýdan bas­shysy Shiliktige aýyz sý tartý úshin 50 mıllıon teńge qarjy bólingenin, konkýrs aıaqtalǵannan keıin qurylys jumystary bas­talatynyn jetkizdi. Jalshı aýylyn­daǵy qalǵan eki kóshege aýyz sý tartý aldaǵy jylǵa jos­parlanyp otyr eken. Al «Altyn adam» tabylǵan Shilikti qory­my Katonqaraǵaıdaǵy Berel qo­ryq-mýzeıiniń fılıaly retinde tir­kelip, bul maqsatta 10 gektar jer qoryqtyń balansyna be­rilipti. T.Qasymjanovtyń aıtýynsha, kelesi jyly munda as­pan astyndaǵy mýzeı salynady. Obl­ystyq mádenıet basqarmasy tıisti qujattardy ázirlep jatyr eken. «Bul Shilikti aýyldyq okrý­gine qarasty aýyldardyń ekonomıkasyn kóterýge, halyq­tyń áleýmettik jaǵdaıyn jaq­sar­týǵa áser etedi dep oılaımyz. Mý­zeı onshaqty jumys orny ashyl­sa, jan-jaqtan týrıster kel­se, olarǵa qajet qonaqúı, dám­hana sekildi nysandardy jer­g­i­likti kásipkerlerge saldyramyz ba degen oıymyz bar. 60 shaqyrym joldyń jaǵdaıyn da bilip otyrmyz. Oblystyq jol basqarmasyna tıisti qujattardy ótkizip qoıǵanbyz. Bul másele oblys basshylyǵynyń aldyna da qoıylyp jatyr. Bıyl 3,5 mıllıon teńge bólip, Shilikti men Jalshı arasyndaǵy joldy jáne eki aıaldamany jóndep berdik. Halyqtyń shekaradan beri qaraı kóship jatqany jasyryn emes. Osy olqylyqtyń ornyn tol­tyrý úshin qazir iri sharýa qojalyqtaryn shekara mańyna jiberip jatyrmyz. Máselen, «Qarasaı agro» JShS 500 gektar jer alyp, eginshilik pen mal sharýashylyǵymen aınalysýdy josparlap otyr. Iri kásipkerler shekara boıyna baryp, jańa nysandar salsa, talaı adam jumyspen qamtylyp, halyq sany arta túser edi dep oılaımyz», deıdi aýdan ákimi.

Azamat QASYM,  «Egemen Qazaqstan»

Shyǵys Qazaqstan oblysy, Zaısan aýdany