Qalamger qaýymnyń shyǵarmashylyq shabytyna oıda joqta shoq túsirip, kóńil tolǵanysyn tolqytyp áketip, ádemi bir týyndynyń dúnıege kele qalatyn shaqtary ádebıet áleminde sırek jaı emes ekeni aıan. Ondaıda aldymen kómeıi kúmbirlep, tilinen jyr aǵyla jóneler aqyn bolary taǵy anyq. Al soǵan tebirenis qýatyn qaıraýshy jeke adam ómiri hám taǵdyry bolsa she ?! Bul endi bólek oqıǵaǵa para-par ǵoı. Osydan jıyrma bes jyl burynǵy oqyǵan jandy beı-jaı qaldyra almaı, kóp kókiregin terbegen sol bir poema sondaılyq edi. Qaırat Jumaǵalıev aǵamyzdyń tanysqan bette boıyn baýrap, is-qyzmetine, qaıtpas qaısarlyǵyna júrek túkpirinen tógilip arnalǵan “Nura perzenti” derekti dastanynyń keıipkeri Jarylqasyn Bıkenov qazir aımaqtaǵy barsha aǵaıyn arqa tutqan, eskidegi qadirli kisideı aqyl-keńesine toqtalǵan ardaqty aqsaqaldyqtyń órinde.
Jasyrary joq, kóz úırenip ketkendikten be, aınaladaǵy tanystardyń taǵdyryna, janyńdaǵylardyń jan-dúnıesine kóńil aýdara bermeıtinimiz bar. Keıde sýyrtpaqtap syr tartyp baıqasańyz tyńnan tanylǵan talaı qyryna tánti bolasyz. Onyń tańdaı qaqtyrarlyq tabandylyǵy men tııanaqtylyǵynyń súısinisti kórinisiniń biri retinde tabany kúrekteı qyryq jyl boıynda bir mekemede bas býhgalter mindetin atqarǵanyn atar edik. Muny da bylaı qoıǵanda, sonyń edáýir bóligi tasadan tas atqan taǵdyr talqysyna tap bolyp ótkenin aıtpaı kete almaısyz. Tańdaǵan mamandyǵyna beriktik pen tosynnan kezdesken qıyndyqqa muqalmas jiger ómirin alǵa tartqan qasıet.
Sóz oraıynda áýelgi erekshelikke toqtalsaq, esep-qısap isine bozbala kezinen aralasypty. Ol shaqta Nura óńirinde tyń ıgerý dúrbeleńi etek jaıyp turǵan bolatyn. Jańadan qurylǵan “Shahter” keńsharynyń jumysshylar kooperasııasyna býhgalter shákirti bolyp qabyldanǵanda bútkil eńbek joly osy salamen qabysyp ketetindigin áste oılamaǵan-dy. Onyń tóraıymy Ánzııa Temirbolatova men tikeleı qamqorshysy Ekaterına Romanıýktiń baýraǵan ustazdyq qushaqtary maqsatyn aıqyndatqan.
Jaqańnyń kásibı joǵary bilim alyp shyǵýy ózinshe bir áńgime, taýdaı talaptyń jemisti jeńisi. Keńes áskeri qatarynda júrip, syrttaı oqyp, mindetti boryshyn merzimdik ýaqytta óteýshiler arasynda buryn-sońdy kezdesip kórmegen jaı boldy. Aq qanat arman jetegi umtyldyrǵan adamǵa alynbas qamal joqtaı eken. Kókirekti tesken oıdy áskerlik satylar boıynsha barlyq deńgeıdegi basshylarǵa, Qorǵanys mınıstriniń ózine de jetkizgende Áskerı jarǵyda mundaı ereje joqtyǵyna jaýap qaıtarylyp kelgenmen talpynys aqyry izsiz qalmady. Novosibir keńestik kooperatıv saýda ınstıtýtynda syrttaı oqýǵa mursat berilip, ony úzdik bitirip shyqty.
Kúni keshe aýyldan úrpıe attanǵan jigittiń úsh jylda ofıser ári joǵary bilimdi azamat bolyp oralýy Bıken ákeı men Zaǵıpa shesheıdi bir qýantyp, marqaıtsa, el ishin qosa súısintken. Novosibirde aspırantýrada oqýyn jalǵastyrý úgittelgen de edi. Biraq elge saǵynysh júrekke ámir júrgize almaǵan.
О́mirde ysylǵan, biliktilik ósirgen janǵan ottaı jas maman qalaısha ańdalmaı qalsyn. Nura aýdandyq tutynýshylar kooperasııasyna shaqyrylyp, bas býhgalterdiń orynbasary, araǵa jyl salmaı jatyp bas býhgalterine kóterilgen jol 28 jasynda Qaraǵandy oblystyq tutynýshylar odaǵynyń osyndaı qyzmetimen jalǵasqan. Qarap otyrsa, bul 1971 jyl eken-aý. Mine, sodan kúni búginge deıin, ıakı qyryq jyl qatarynan bas býhgalter. Sol mekeme, sol baıaǵy esep-qısap mashaqaty muryn shanshyltqan dúnıe. Basqaǵa bilinbes lázzaty mol sharýa, syrt kóz túısine bermes sandar, sıfrlardyń syrly álemi.
Kezinde bedeli sharyqtap turǵan atalǵan qurylymnyń eń mańyzdy býynyn basqarý bıik jaýapkershilik pen asa yjdaǵattylyq ustanymǵa berikterge ǵana senip tapsyrylatyn. Otyzǵa tola qoımaǵan jigitke mundaı tańdaý túsý árıne, jaıdan-jaı emes-ti. Bilikti bilim, zeıindi zerde, taldaý oıshyldyǵy, sarapshylyq turǵydaǵy tereń paıymdylyq júktelgen mindetti atqarý jyldarynda barynsha jarqyrap kóringen qasıetter. Onyń tez arada sala iri ekonomısteriniń mańdaılysy sanalyp ketýiniń bir syry da osynda.
Kooperasııalyq saýda-sattyqty uıymdastyrýmen qatar, quramyna qurylys salý, ónimder óndirý, sharýashylyqtyń basqa da tetikterin damytqan irili-usaqty júzdegen kásiporyn qamtylǵan uıymnyń qarjylyq júıesin úlgili úılestirýdiń jarqyn dálelin osynsha jyldar ishinde birde-bir ret talaptan aýytqýshylyqtyń, eseptik burmalaýshylyqtyń oryn almaýynan tanýǵa bolady. Jarylqasyn Bıkenulynyń eń qymbat qyry qaısy degende, áriptesteri iske tazalyqty, senimge adaldyqty óz boılaryna da sińire bilgendigin aıtady. Al qyryqtyń qyrqasyna kóterile bergende aıaq astynan kılikken qıyndyqqa moıymaı, jıyrma bes jyl boıyna bolattaı beriktik, temirdeı tózimdilikpen sodan syr tanytpaı kele jatýy taǵy bir aıtpas bolmastaı qyry.
Iá, orda buzar shaǵynda janar qýaty oqys seme bastap, kóz aldy buldyrap kórinýge aınalatynyn oılap pa?! Anaý-mynaý emes, keseldiń shamshyraqtan jabysqanyn qaıtersiz. Jaryq dúnıeniń sáýlesin endi janarmen aıalaı almaý kúdigi qınaǵan. Eshkimge sezdirmese de ońashadaǵy ýytty ýaıymdy serpiltip operasııa jasatýǵa kelisken. Ony alty márte jasatýǵa da tózdi. Alaıda, qansha aıtqanmen, janardyń jaratylysty qalpy qaıta almady.
Kim biledi, basqa bireý bolsa jabyǵyp, jasyp, taǵdyrdyń jazýyna ishteı moıyp keter me edi. Qıyndyq kerisinshe qaırap, qaırattandyryp, janyp ketetin jandar syndy Jaqań qaısarlyǵy da tutanyp, jandy. Kókireginde jattalǵan sansyz sıfrlar, jadyna toqylǵan qalyń san syryn birden sezý qabileti, ǵajaıyp zeıini kómegi tıgen osy kez boldy. Qaırat Jumaǵalıev aqyn:
Zeıini –tas,
Áriptesin mazalap,
Keńes surap,
Áste izdep jatpaıdy.
Bir adamnyń mıy,
Buǵan jeter me.
Qaıran qalǵan emes ekem bekerge ...
Bas býhgalter
Bıkenovtiń basy da
О́z aldyna
Bir kompıýter eken de, – dep jyrlaǵandaı, tabıǵat oǵan darytqan osynaý qasıet isine qyl túsirtpedi. Sonymen birge, negizgi qyzmetinen qol úzbeı Qaraǵandy kooperatıvtik ınstıtýtynda sabaq berdi. Uzaq jyldar boıynda memlekettik emtıhan komıssııasynyń tóraǵasy bolýy biliktiligin baǵalaýdyń belgisi der edik. Ǵylymı jumystarmen de aınalysyp, izdenisterin ortaǵa salǵan birneshe maqala jazdy, sonyń ishinde býhgalterlik esep teorııasy boıynsha qazaq tilinde oqýlyq daıyndady. Biraz jurt el ishi tarıhyna jetik, sony baspasóz betterinde baıandaýshy, kitaptarynda tolyǵynan kósilýshi ólketanýshy retinde de biledi.
Shamasy kelgenshe adamǵa jaqsylyq jasaý, nıettesteri qoltyǵynan demeý yqylasynan aýyp kórmegen Jaqań qaı ortada da qurmetti. Qazaqstan tutynýshylar odaǵynyń basshylary О́mirzaq Sársenov, Kazbek Áshlıaev, qashannan júregine jaqyn Qaraǵandy ekonomıkalyq ýnıversıtetiniń rektory Erqara Aımaǵambetov, úmitin aqtaǵan shákirtteri Elýbaı Ahmetov, Bazarbaı Qarjasov syndy syıly azamattar kóńiliniń qoshy. Jaqsyǵa jaqsy úıirlikti osy kisige qarap tanýǵa bolady.
– Naryq zamanynyń izdenýge, iskerlikke beıimdeýi ásirese, jastar arasynda keń kórinis tabýy qýantady. Jańa belesterdiń joǵary jaýapkershiligin aqtaı alatyn urpaqty qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan memlekettik qamqorlyqtyń berik dástúrligi Elbasynyń bıylǵy Joldaýynda da atap kórsetilýi tolyq qoldarlyq. Búgingi qoǵam jyldam damýymen qyzyqtyrady.
Biz de sodan qalyspaı kelemiz, – deıdi ol. Dese degendeı keleli kezdesýlerdiń, alqaly jıyndardyń, mańyzdy keńesterdiń bel ortasynda júrýi kózge úırenshikti jaı. Alańsyz eńbekke aralastyryp, tosyn qıyndyqta qamqorshy bolyp, qashannan tileýin tileýshi Ánııashtaı jan sulýlyǵy bólek jary belsendi ómiriniń tiregi.
Jarylqasyn aǵamyzdyń tutyný kooperasııasy júıesinde eńbek etkenine búgin týra 50 jyl. Sonyń 42 jylynda bas býhgalter bolypty. Ine ushyndaǵydaı isti osynsha ýaqyt adal atqarý kásipke tazalyqtyń arqasy. Qaısarlyqtyń jeńisi. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda “Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri” ataǵy aldymen berilýinde de úlken mán bary daýsyz.
Tazalyq. Qaısarlyq. Ol osy jolda keledi.
Aıqyn NESIPBAI, Qaraǵandy.