Naýyrzym aýdanynyń ortalyǵy Qarameńdidegi Jambyl qazaq orta mektebi qazir Qostanaı óńirindegi aıtýly bilim oshaqtarynyń biri. Bul mekteptiń az ǵana bolsa da áserli tarıhy bar. Qazaq mektebi buryn oblys ortalyǵynan avtobýspen onshaqty saǵat júrip jetetin Qaıǵy dep atalatyn qazaq aýylynda bolatyn. Sol mektepten túlegen júzdegen túlek keıin ómirdiń san salasynda bilikti maman, aıtýly azamat bolyp qalyptasty. Solardyń biri – Toıken Sútemgenov edi.
Ol 1968 jyly Qaraǵandy pedagogıkalyq ınstıtýtyn bitirgennen keıin, Naýyrzym aýdany ortalyǵyndaǵy orys-qazaq aralas mektebine muǵalim bolyp ornalasty. Fızıka-matematıka páninen bilikti muǵalim jáne isti úıirip áketetin uıymdastyrýshylyǵy bolǵan soń, mektep dırektorynyń oqý-tárbıe isi jónindegi orynbasarlyǵyna joǵarylatylǵan edi. Naýyrzym qazaqy jer degenmen, aýdan ortalyǵynda orys tildi jurt kóp turatyn. Sondyqtan ótken ǵasyrdyń 80-shi jyldary qazaq tili esikten qarap qalǵanda bul óńirdegi qazaq tilinde bilim beretin mektepterdiń jaǵdaıy oblys, aýdan basshylary úshin aldyńǵy orynda turatyn másele emes edi. Naýyrzym aýdanynyń ortalyǵynda qazaq mektebi bolmaıtyn, balalar orys-qazaq aralas mektebine baratyn. Ana tildiń jaǵdaıy nasharlaǵan saıyn adamdar kóńilinde bir alaburtqan mazasyzdyq da shań berip qoıatyn. Ol kóbine jurttyń kóńil-kúıge berilip, qyzýlana aıtqan sózinen ári aspaıtyn, ishten tyný ǵana bar-tyn.
Aralas mektepte oqıtyn oqýshylardyń deni qazaq balalary. Nege qazaq mektebi joq? Osy máseleni kópten oılanyp júrgen mektep dırektorynyń orynbasary Toıken Sútemgenov birde 1979-1984 jyldarǵa 10-shy shaqyrylǵan KSR Joǵarǵy Keńesiniń oblystan saılanǵan depýtaty Gennadıı Sergeevıch Zaharovqa bardy. Ol Sokolov-Sarybaı ken baıytý kombınatynda ekskavatorshylar brıgadıri bolyp isteıtin. Eńbekpen kóterilgen, qarapaıym orys adamy edi. Osy depýtatqa ózderi bir jyl buryn ótken saılaýda daýys bergen bolatyn. Tókeńniń boıynda mámilegerligi de jaman emes edi. Gennadıı Sergeevıchti izdep kelip, áńgimeni áriden qaıyryp, qazaq aýylyndaǵy balalardyń ana tilinde bilim alǵysy keletinin, oǵan bala sany artyǵymen jetip turǵanyn, orys tildiler kóp ortada bala oryssha bilmeı qalmaıtynyn aıtyp, túsindirdi. О́z aldyna ǵımarat bolsa, aralas mekteptegi qazaq synyptaryn bir mektep etip ashýǵa tolyq múmkindik bar edi. Qarapaıym Gennadıı Sergeevıchke alys aýdannan kelgen muǵalimniń sóz saptasy unap qaldy ma, onyń aıtqan ýájderiniń barlyǵyn qabyldady. Ol kezde KSRO Joǵarǵy Keńesi depýtatynyń sózi jerde qalmaıdy, ol tez arada iske kirisip, shalǵaıdaǵy aýyl mektebiniń jaıyn kóterdi de, 1981 jyldyń bıýdjetine engizip jiberdi. Kózdi ashyp-jumǵansha mektep qurylysy bastaldy da ketti, balalar 1982 jyly sáýletti jańa ǵımarattaǵy qazaq mektebinde sabaq bastady. Bul qyzyl ımperııanyń túkirigi jerge túspeı turǵanda, qarapaıym muǵalimniń biliktiligi, bilimdiligi ári batyl isi edi. Toıken Kópeısheuly qazirgi bázbireýlerdeı baıbalam salǵan joq, aıqaı-uıqaıǵa aparǵan joq, barlyǵyn maqtamen baýyzdaǵandaı etip, úlken isti úndemeı júrip-aq bitirdi. Jańa mektepke jyr alyby Jambyldyń esimin berdi, ózin jergilikti atqarýshy bılik dırektor etip taǵaıyndady. Ashylýyna ózi sebepker bolǵan sol bilim oshaǵyn 1982 jyldan 2012 jylǵa deıin 30 jyl basqardy. Sonaý shalǵaı jatqan Naýyrzym aýdany ortalyǵyndaǵy osy mektepte qazir 630 bala bilim alyp jatyr. Al oblys óńirindegi ózge aýyl mektepteriniń qaısysynda da oqýshy sany 300-350-den aspaıdy, mundaı kórsetkish saýsaqpen sanarlyq.
Ol mektepti basqarǵan jyldary bilim oshaǵyn úzdik bitirip, «Altyn medal», «Altyn belgi» alǵan túlekter az bolǵan joq. Elbasy aıtatyn básekege qabilettilik degen uǵymdy Toıken ustaz balalardy bilimge yntyqtyrýdyń tamasha quraly dep esepteıtin.
– Esimde, 90-shy jyldary respýblıkalyq «Sıqyrly qazan» degen televızııalyq bilim saıysyna bizdiń mekteptiń oqýshylaryn Toıken Kópeısheulynyń ózi ertip bardy. Bizdiń balalar sol saıystan birinshi oryn alyp, oblys namysyn qorǵap kelgen edi, – deıdi mektep muǵalimi Jangeldi Qardybaıuly.
Ardager ustaz áli de mekteptiń jumysynan qulaǵdar bolyp otyrady, jetistigine qýanady. Muǵalimderge aqyl-keńesin de aıta júredi.
– Toıken aǵa – kópshil kisi. Ol pedagogıkalyq ujymda «birimiz – bárimiz, bárimiz birimiz úshin» degen ustanymdy qalyptastyrǵan edi. Bir synyptyń kórsetkishi nasharlasa barlyǵymyz sony ýaıymdap, kómekke júgiretinbiz. Mektepte bir muǵalim aýyryp qalsa nemese bir qıyndyqqa dýshar bolsa barlyǵymyz sonyń qasynan tabylatynbyz. «Túsinisip jumys istemeı, tabys bolmaıdy. «Jalǵyz aǵash orman emes, jalǵyz adam qorǵan emes» degen, pedagogıkada jalǵyz shaýyp báıge alý mindet emes, aınalań durys bolmasa, seniń jetken jetistigiń eshnárseni ózgerte almaıdy» dep otyrýshy edi. Ujym sondaı tatý boldy, – deıdi Jangeldi Qardybaıuly.
Qart ustazdyń qalyptastyryp ketken dástúri úzilmeı keledi. Ol muǵalimderden balanyń bilimge degen qushtarlyǵyn oıatýdy talap etetin. «Balanyń múmkindigin biz aıtyp bere almaımyz. Ol kerek deseń taý qoparady. Seniń mindetiń, balanyń boıyndaǵy bulaq kózin ashý» dep otyratyn. Mine, Jambyl orta mektebindegi muǵalimderdiń izdenisi osy jerden bastalatyn. Olar balaǵa qalaı túsindiremin dep emes, balanyń sabaqqa yntasy úshin jumys isteıtin. Toıekeń kez kelgen muǵalim balaǵa úlgi, ónege, bedel bolýy tıis ekenin de eskertýden jalyqpas edi. Al ustazdyń sózi men isi alshaq ketpeıtin. О́zi de ujymdaǵy barlyq muǵalimge, oqýshylarǵa úlgi-ónege bolatyn.
Jambyl mektebinde jarysqa qurylǵan qyzyqty sharalardy kóptep uıymdastyrý Toıken Kópeısheuly qalyptastyrǵan dástúrdiń biri. Jarysta ustazdyń da, oqýshynyń da izdenisinen tamasha ister týatynyn bilikti dırektor ilkimdilikpen baıqaǵan. Ol mektep dırektorlyǵymen qatar aýdandaǵy qoǵamdyq jumystarǵa da belsene qatysty. 1994-2003 jyldar aralyǵynda Naýyrzym aýdandyq máslıhatynyń depýtaty boldy. Aýdan ekonomıkasy men áleýmettik ómirindegi ózekti máselelerdi kóterip, olardyń sheshimin tabýyna da bir kisideı atsalysty. Toıken aqsaqal joldasy ekeýi 5 bala tárbıelep ósirdi. Olar da ómirdiń túrli salasynan óz ornyn tapty. Qazir nemere súıip otyrǵan baqytty ata. Toıken aqsaqalda marapat kóp. Sonyń ishinde 1990 jyly alǵan «Qazaq KSR halyq aǵartý isiniń ozyq qyzmetkeri» tósbelgisin, 2001 jyly alǵan Elbasynyń «Alǵys hatyn» erekshe kóredi. Ol ujymda «muǵalim úshin shákirti qadirleıtin ustaz dárejesine kóterilýden artyq marapat joq» dep otyratyn. Ardager ustaz áli sol pikirinen aınyǵan joq.
Názıra JÁRIMBET,
«Egemen Qazaqstan»
Qostanaı oblysy,
Naýyrzym aýdany