KIOTO KONVENSIIаSYNA NEGIZDELGEN KODEKS

Oqshaýlanǵandy opyq jegize­tin mynaý jappaı jahandaný zamanynda Elbasy Nursultan Nazarbaev ekonomıkalyq ınteg­ra­sııaǵa balama joq ekendigin óziniń ómirsheń bastamalarymen barlyq bıik-bıik halyqaralyq minberlerden barynsha dáleldep keledi. Tuńǵysh Prezıdentimiz tań­daýynan taımaıtyn tabandy­lyǵyn taǵy da tórtkúl dúnıege pash etip, Qazaqstan halqyna arnaǵan “Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaq­stan­­­nyń jańa múmkindikteri” at­ty bıylǵy Joldaýynda ınte­gra­­sııa­lyq úderisterge erekshe mańyz berip ótti. “Qazaqstan TMD-daǵy ıntegrasııalyq úderisterdiń belsendi qatysýshysy bolyp ta­bylady. 2010 jylǵy 1 qańtardan bastap kúshine engen Reseımen jáne Belarýspen Keden odaǵy­nyń qurylýy – bul qazaqstandyq barlyq ıntegrasııalyq bastama­lardyń serippeliligi.”,–dep atap kórsetilgen Joldaýda. Iá, 2006 jyldyń 16 tamyzyn­d­a ótken EýrAzEQ-tyń memleket basshylarynyń resmı emes basqo­sýynda Qazaqstan Respýblıka­synyń Prezıdenti Nursultan Na­zarbaevtyń usynysymen Eýr­AzEQ sheńberinde kedendik odaq qurý týraly sheshim qabyldandy. Al 2009 jyldyń 27 qarashasynda Mınsk qalasynda Belarýs, Qa­zaq­stan jáne Reseı memlekette­riniń basshylary Kedendik odaq­tyń Keden kodeksi týraly kelisimge qol qoıdy. Buryn-sońdy ekonomıkalyq ıntegrasııa qurylymdarynda balamasy bol­ma­ǵan bul tarıhı qujat Qazaqstan Respýblıkasynyń jetekshiligimen júzege asyryldy. Budan buryn gazetimizde jaryq kórgen maqala­larda biz 2010 jyldyń 1 qańtary­nan bastap jumys istep jatqan Kedendik odaqtyń Biryńǵaı ke­den­­dik tarıfi, Kedendik odaq ko­mıs­­sııasy jáne kedendik tarıftik jáne tarıftik emes retteýler ha­qyn­da tilge tıek etken edik. Endi ústimizdegi jyldyń 1 shildesinen bastap kúshine enetin Keden kodeksiniń keıbir erekshelikterine jan-jaqty toqtalmaqpyz. Bizdiń elimizdiń jetekshiligimen júzege asyrylǵan Keden kodeksi­niń negizine halyqaralyq kedendik qatynastardy retteıtin jáne úı­les­tiretin Kıoto konvensııa­sy­nyń erejeleri alynǵan. Eskerte ketetin bir jaı, Kedendik odaq quramyna kirgen úsh memlekettiń ishinde búgingi kúnge deıin Kıoto konvensııasyna kirgen jalǵyz Qazaqstan ǵana. Sonymen qury­lymy 8 bólimnen, 50 taraýdan jáne 372 baptan turatyn jańa kodekstiń basty maqsaty – Ke­den­dik odaq sheńberinde biryńǵaı kedendik keńistik qalyptastyrý, odaq aýmaǵynda tranzıt úshin ortaq ahýal jasap, kedendik tir­keýler men kedendik baqylaýlar­dyń kúshin joıý. Sóz joq, óte ıgilikti is. Al endi ony naqty is júzine asyrý ońaı sharýa emes. Osy ýaqyt­qa deıin táýelsiz úsh meleket ózderiniń syrtqy álemmen kedendik qatynastaryn jeke-jeke júrgizip keldi. Soǵan baılanysty úsh memlekettiń kedendik zańdary da áralýan. Mine, 1 shildede kúshi­ne enetin jańa kodekstiń negizgi maqsaty da Kıoto konvensııasy erejelerine súıene otyryp, Belarýs, Qazaqstan jáne Reseı memleketteriniń kedendik zańda­ryna ortaq kedendik qatynastar erejelerin engizý bolyp tabylady. Sonymen birge kedendik ret­teýler salasynda jańa kodekstiń retteıtin negizgi maqsattary mynalar: – Kedendik odaqtyń Biryńǵaı kedendik aýmaǵy uǵymyn engizý; – Kedendik odaqtyń búkil aýmaǵynda biryńǵaı tranzıttik ahýal qalyptastyrý; – Kedendik odaqqa múshe-memleketter aýmaǵynda shyǵaryl­ǵan jáne Kedendik odaqqa múshe-memleketterdiń biryńǵaı kedendik aýmaǵynda erkin tutyný úshin shyǵarylǵan sheteldik taýarlarǵa kedendik tirkeýlerdi jáne kedendik baqylaýlardy joıý; – arnaıy jeńildikterdi engize alatyn operatorlar ınstıtýty ókilettigin, sonymen birge dekla­ranttar múddesi sheńberinde keıbir kedendik operasııalardy engizý quqyǵy berilgen kedendik ókil uǵymyn engizý; – kedendik baqylaýlar júr­giz­gen kezde ákimshilik jáne qyl­mystyq tártip buzýshylyq bolyp sanal­­maı­tyn keıbir taýarlar men qu­jat­tardy tárkileý týraly Qa­zaqstan men Reseı úshin jańalyq bolyp tabylatyn erejelerdi engizý; – lısenzııalaýdy joıý jáne kedendik is salasynda qyzmet atqaratyn tulǵalardy reestrlerge tirkeý týraly Belarýs pen Qazaqstan úshin jańalyq bolyp sanalatyn erejelerdi engizý. Kedendik odaqtyń kedendik aýmaǵyn maldarǵa juqpaly aýrý taratatyn indetterden qorǵaý, onyń ishinde adamdarǵa da, malǵa da qaýip­ti maldárigerlik-sanıtarlyq ta­laptarǵa saı kelmeıtin taýarlar men ónimderge tosqaýyl qoıý, sony­men birge karantındik nysan­dardy engizý men taratýdan qorǵaý jáne olardyń saldarynan bolǵan shyǵyndardy shekteý maqsatynda Kedendik odaqtyń maldárigerlik-sanıtarlyq kelisimi jáne Kedendik odaqtyń ósimdikter karantıni týraly kelisimi qabyldandy. 2010 jyldyń birinshi jarty­jyldyǵynda taraptar Kedendik odaqtyń maldárigerlik jáne fıto­sanıtarlyq qaýipsizdigin qamtama­syz etetin biryńǵaı júıe qalyptas­tyrýǵa jáne maldárigerlik-sanı­tarlyq, karantındik fıtosanı­tarlyq talaptar men sharalardy qoldaný salasynda kelisilgen saıasat júrgizýge múmkindik beretin birqatar qosymsha normatıvtik- quqyqtyq aktiler qabyldaýy qajet. Sanıtarlyq jáne fıtosa­nı­tarlyq sharalar júrgizýdiń biryńǵaı júıesin jasaý: – Kedendik odaq aýmaǵyna úshinshi bir memleket tarapynan karantındik nysandardyń jáne malǵa juǵatyn ártúrli indetterdiń kirip ketpeýi úshin maldárigerlik jáne fıtosanıtarlyq salada bir­lesken tıimdi sharalar qoldanýǵa; – keden aýmaǵyna ákelinetin taýarlarǵa biryńǵaı maldárigerlik-sanıtarlyq, fıtosanıtarlyq sharalar men tártip qoldanýǵa qolaıly múmkindikter týǵyzady. Sondaı-aq, Kedendik odaq aýma­ǵyna ósimdik karantıni salasynda­ǵy zańdylyqtarǵa sáıkes kelmeıtin karantındi ónimderdiń kirýine shekteý qoıý jónindegi aqparattar men fıtosanıtarlyq qujattardyń dál qaı ýaqytta berilgendigi jónindegi aqparattarmen almasyp otyratyn biryńǵaı aqparattyq júıe qalyptastyrylady jáne is júzine asyrylady. Kedendik odaqqa múshe memle­ket­ter úshin aldaǵy ýaqytta ózara jáne syrt eldermen saýda qatynas­taryn búgingi halyqaralyq ozyq dástúrler deńgeıinde retteýdiń mańyzy zor. Bul rette anyq ta aıqyn aqparattyq júıeniń bolýy aýadaı qajet. “Aqparatty meńger­gen álemdi bıleıdi” degen qanatty tujyrymdy qaperge alatyn bolsaq, Kedendik odaq sheńberinde álemdik saýda salasynda bolyp jatqan jańalyqtar men ózgeristerden der kezinde habardar etip otyratyn tolyqqandy aqparattyq júıe qa­lyptasýy kerek. Osyǵan baıla­nysty Kedendik odaq sheńberinde syrtqy jáne ózara saýda qatynas­tarynyń ıntegrasııalanǵan aqpa­rattyq júıesin qurý josparlanyp otyr. Álemdik saýda júıesine ki­rigýdiń mańyzdylyǵyn Prezıden­timiz bıylǵy Joldaýynda da atap kórsetti. “TMD-daǵy óńirlik eko­no­mıkalyq birlestikterge qoldaý bildire otyryp, Úkimet Qazaqstan­nyń ekonomıkalyq damý baspal­daqtaryna saı keletin jaǵdaılarda Búkilálemdik saýda uıymyna kirý úderisin jandandyrýy tıis.”, dep atap kórsetilgen Joldaýda. Integrasııalanǵan aqparattyq júıeni qurýdyń basty maqsaty, Kedendik odaqtyń kedendik aýma­ǵynda syrtqy jáne ózara saýda qatynastaryn tıimdi retteý jáne júıeli túrde monıtorıng jasap otyrý bolyp tabylady. Osy júıeni qalyptastyrý úshin arnaıy eksporttyq top qurylyp, arnaıy tujyrymdama daıyndaý mindeti qolǵa alyndy. Bul toptyń basshy­lyǵymen mynandaı kelisimder jasalýda: 1.Kedendik odaqtyń syrtqy jáne ózara saýda qatynastarynyń ıntegrasııalanǵan aqparattyq júıesin qurý jumysyn qalyptas­tyrý jáne damytý týraly kelisim. 2. Eýrazııalyq ekonomıkalyq qaýymdastyq sheńberinde Kedendik odaqtyń kedendik aýmaǵyndaǵy syrtqy jáne ózara saýda qatynas­ta­ry jónindegi elektrondy qujat­tarmen almasqan kezde aqparattyq tehnologııalardy paıdalaný týraly kelisim. Qazirgi kezde bul kelisimder Kedendik odaqqa múshe-memleket­ter­diń tıisti organdarynda talqylaýdan ótkizilýde. Mine, bıylǵy jyldan bastap Belarýs, Qazaqstan jáne Reseı memleketteri ekonomıkalyq ıntegrasııalanýdyń jańa úlgisi – Kedendik odaq quramynda ómir súre bastady. Jańa ekonomıkalyq qurylymnyń basty artyqshylyǵy úsh memlekettiń taýar óndirýshileri Kedendik odaqtyń kedendik aýma­ǵyndaǵy ózara saýda qatynastary arqyly básekelestikterin shyń­dap, búgingi jahandaný dáýirindegi álemdik qatal básekelestikke qarsy turý bolmaq. Árıne, bul ońaı shaǵylatyn jańǵaq emes ekendigi bel­gili. Sondyqtan Kedendik odaqqa múshe memleketterdiń taýar óndirýshilerine kedendik aýmaqtaǵy ortaq rynokta básekelestikterin shyńdaýǵa jol ashyldy. Osy ortaq rynokta júzden júırik shyqqandar álemdik saýda rynogynyń qatpa­ryna túren salmaq. Naq osy maq­sattarda olarǵa Qazaqstan Respýb­lıkasynyń basshylyǵymen ómirge kelgen Kıoto konvensııasynyń negizindegi Kedendik odaqtyń jańa Keden kodeksi kómekke keledi. Jylqybaı JAǴYPARULY. OTANDYQ О́NIMDERGE TAPSYRYSTAR KО́BEIýDE Jergilikti jerde óndiriletin ónimderdegi qazaqstandyq úlesti arttyrý Elbasy tarapy­nan  qoıylyp otyrǵan naqty mindetterdiń biri. Qazaqstandyq úleske nazar aýdaryp, osy baǵytqa saı jumys jasaý buryn sheteldik ımporttarǵa ǵana tańdaý jasap kelgen iri holdıngter men ulttyq kompanııalardyń bet­terin beri qaratyp, dál qastaryndaǵy otandyq taýar óndirýshilerdi de tanyta bastady. О́tken jyly  qarasha aıynda oblysqa jumys saparymen kelgen Úkimet basshysy Kárim Másimovtiń qatysýymen “Qazaqstandyq mazmun: ınnovasııa arqyly ósý” taqyrybynda otandyq taýar óndirýshilerdiń aımaqtyq forýmy ótti. Forým barysynda 2010 jyly elimizdegi ulttyq kompanııalar men iri kásiporyndar basshylary 97,4 mlrd teńgeniń ónimderi men qyzmetterin satyp alý jóninde eki  jaqty  birneshe memorandýmdarǵa qol qoıdy. Budan buryn da El­basynyń qa­tysýymen Shy­ǵys Qa­zaq­stan obly­synyń orta­lyǵy О́ske­men qalasyn­da ınvestı­sııa­lyq fo­rým  ótkizildi. Osy forým­nyń aıasynda qazaqstandyq úlesti damytý jolyna  den qoıǵan birqatar kásiporyndar ózara yntymaqtastyq jónindegi eki  jaqty kelisimderge qol jetkizgen bolatyn. Oblys­taǵy “KSP SteII” kásiporny men “Qazaqstan temir joly” ulttyq kompanııasy arasynda temir jol boıyna kerekti balkalar men relster shyǵarý úshin kelisimderge qol qoıyldy. Al, qazir osy memorandým bekitken qujat barysynda bul jumystardyń teh­nıkalyq-óndiristik daıyndyq jobalary pysyqtalyp, qarjylyq rettilik máseleleri jalǵasýda. Endi eki jyldan keıin oblystaǵy jańa zaýyttan alǵashqy qazaqstandyq  shoıyn jol relsterin jasaıtyn jańa óndiris iske qosylady. Oblys ákimi Baqytjan Saǵyntaev joǵaryda atalǵan forýmda sóılegen sózinde  qazaqstandyq úlesti arttyrý jolynda oblysta aldaǵy ýaqytta birqatar sharalar jolǵa qoıylatynyn aıtyp ótken edi. О́tken aptada oblys ákiminiń orynbasary A. Ver­bnıak­tyń tóraǵalyq etýimen arnaıy keńes bolyp ótti. Iаǵnı, jergilikti taýarlar men qyzmetterdi satyp alý barysy qandaı dárejede júrip jatqandyǵyn anyqtaý maqsatyn kózdeıtin otyrystyń bolatyny jóninde aldyn-ala buqaralyq aqparat quraldary arqyly habarlandy. Esik ashyq. Iаǵnı, iri kompanııalar men  óndiris orynda­ryna ózderi shyǵarǵan taýarlary  men qyzmetterin usynǵysy keletin kásipkerlerdiń kelip qatysa berýlerine bolady. Otandyq úlestiń órkendeýine úlkendi-kishili  óndiris oryndarynyń bári de múddeli. Jıynda  negizinen  “Ekibastuz GRES-1” jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi, “Eki­bastuz GRES-2 stansasy” aksıonerlik qoǵamy, “Maıkóben-Vest” seriktestiginiń basshylary kelip, bıylǵy jylǵy qazaq­standyq úleste satyp alynatyn ónimderi men qyzmetteri týraly málimetter berdi. Buǵan deıin, ıaǵnı, Eýrazııalyq tabıǵı resýrstar korporasııasyna – ENRC tobyna qaraıtyn “Qazaqstan alıýmınııi”, “Qazaqstan elektrolız zaýyty”, “Eýrazııalyq energetıka­lyq korporasııasy” aksıonerlik qoǵamdary, sonymen qatar, Ekibastuzdaǵy “Bogatyr Kómir” jaýap­kershiligi shekteýli seriktestigi, “Pavlodar munaı-hımııa zaýyty” “Kazener­gokabel”, “Pavlodarenergo” aksıonerlik qoǵamdarynyń basshylary  qatysyp, ózderi basqaryp otyrǵan iri óndiris oryndarynyń bıylǵy jyly satyp alatyn ónimderi men qyzmetteriniń tizbesin jarııalaǵan bolatyn. Daǵdarystan  daǵdaryp qalǵan kompanııalar­dyń qarqyndary byltyrǵyǵa qaraǵanda bıyl shıraq, qabyldaǵan ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrýǵa kirisip ketipti. Bul qazaq­standyq úleske de áserin tıgizip, bıyl satyp alynatyn taýarlar men qyzmetterdiń kólemin kóbeıtedi degen sóz. Bárimizge belgili, “Ekibastuz GRES-1” stansasynyń  qojaıyny buryn amerıkalyq ınvestor bolsa, bul kúnderi stansa “Qazaqmys” korporasııasy quramyna endi. Stansanyń atqarýshy dırek­tory  Dýlat Dúısenǵalıevtiń aıtqanyndaı,  kásiporyn ótken jyly 10 mlrd, 671 mıllıon teńgege jergilikti jerdiń ónimderi men qyzmet­terin satyp alypty. Jóndeý jumystarynyń da aýqymy úlken bolǵan eken. Stansanyń aldynda qazir eki birdeı ınvestısııalyq jobany iske asyrý maqsaty tur. Al, qazaqstandyq úleske baǵalanǵan bıylǵy jylǵy meje –12 mlrd. 800 mıllıon teńgeni qurap otyr. Munyń ishinde 9,5 mlrd. teńgege kómir satyp alynady. Janar-jaǵarmaı ónimderi 500 mıllıon teńgege alynady. Al, Ekibastuzdaǵy ekinshi bir alyp stansa – GRES-2 bolsa, aksıonerlik qoǵamnyń basqarma tóraǵasy A. Gerasımenkonyń baıandaǵanyndaı, óńirdegi óndiris oryndarymen birlese otyryp qazaqstandyq úleske qatysa alatyndaryn jetkizdi. Bıyldan bastap aıtyla-aıtyla jaýyr bolǵan stansadaǵy  №3  energobloktyń qurylysy bastalyp, qarqyndy júrgiziledi degen úmit bar. Jan-jaqtan qaptap  úlkendi-kishili óndiris oryndary ashylǵan saıyn, elektr energııasyna degen suranystyń artatyny aıtpasa da túsinikti. Bul tipti búkil elimiz úshin de mańyzdy joba bolǵanymen, óndirisi sanalýan Ekibastuzdyń bir ózi úshin de qanshalyqty mańyzy bar joba ekeni belgili. Bul másele  kúni keshe ǵana Elbasy Joldaýyn­da atalyp ótti. №3 energobloktyń jobasynyń jalpy quny 800 mıllıon AQSh dollary turady. Mańyzdy jobanyń qurylysyn bastaýǵa Eýrazııalyq bank pen reseılik “Mej­ekonombanktiń”  kommersııalyq qarjysy  ıaǵnı, 100 mıllıon AQSh dollary osy jyly iske asyrylyp, ıgeriledi. Kelesi bir kómir kenine baı óndiris orny – “Maıkóben Vest” dep atalady. О́tken jyly  bul kompanııa qa­zaq­standyq úles baǵytynda jergilikti kásip­oryndarǵa 1,5 mlrd teńgeniń kóleminde tapsy­rys jasapty. Kompanııanyń óndiris kóleminiń ulǵaıýyna oraı, bıylǵy meje de bıik kórinedi. Farıda BYQAI, Pavlodar oblysy. “KONDENSATTYŃ” О́RISTI JOLY Aq Jaıyq óńirindegi “Kon­densat” kompanııalar tobynyń ataq-dańqy Batys Qazaqstan oblysynda ǵana emes, elimizde jáne odan tysqary jerlerde de keńinen málim. Oral óńirindegi sha­rýasy órge basqan, ornyqty damyp otyrǵan osynaý kompanııa bıznesti jańa tehnologııamen sheber qııýlastyryp, órkenıetti júrgizýdiń ózindik jolyn tapqan tabysty kásiporyndardyń ara­synda qurmetpen atalady. Talaı súrleý-soqpaqtan ótip, kedergilerdi eńserip, damýdyń dańǵyl jolyna túsken, búginde aımaqtaǵy munaı-gaz klasteriniń alǵashqy qarlyǵashy bolǵan  onyń qalyptasýy ońaıǵa túsken joq. Sonaý 1992 jyly konsor­sıým óz tarıhynyń bastaýynda turǵan kezinde bári basqasha bolǵan edi. Bir ǵana adamnyń – qazirgi kompanııalar tobynyń basshysy  Valerıı Kenjeǵalıuly Júnisovtiń taýdaı talaby men tabandylyǵynan basqa qolynda qarmanar eshteńesi bolǵan joq. Barlyǵy kishkentaı ǵana sha­ǵyn tonnajdy MTÝ-400 zaýytyn qurýdan bastaldy. Alǵashqy kezde oıǵa alǵan ondaǵan modýlderdi qu­byrlarǵa qosyp, óndiris qurý­dyń mashaqaty shyndap kelgende alynbas qamalǵa aınaldy. Eń aldymen ınvestorlar izdestirýge qanshama ýaqyt ketti. Búginde ǵoı, Qarashyǵanaq kenishi dep atalatyn otandyq munaı kúlshesinen úles alyp qalmaqqa umtylǵandarda esep joq. Al ol kezde oǵan jana­sýdyń ózine tutastaı eki jyl ket­ti. Basqa bireý bolsa, áldeqashan qolyn siltep, jaıyna keter edi. Biraq Lenıngrad sý kóligi ınstı­tý­tynyń túlegi, teńizshiler áý­letinen shyqqan Júnisov qıyn­shy­lyqqa ońaı shaǵyla qoımaı­tyn órshil de qaısar jigit bola­tyn.  Buǵan deıin Oral ózen keme­si kásipornynda, oblystyq partııa komıtetinde, Qazaq KSR Munaı ónimderi komıtetiniń oblystyq basqarmasynda  basshylyq qyz­met­tiń mol tájirıbesinen ótken Valerıı Kenjeǵalıulynyń týǵan qalasynda da bedeli joǵary bolatyn. KOKP tarqar aldynda ótken qalalyq partııa konferen­sııasy esten ketpeıdi. Demokratııa samaly esip, jarııalylyqpen jeldengen delegattar 1990 jylǵy sáýirde konferensııany qıqýǵa aınaldyryp, eki kúnge ulastyr­ǵan. Onda qalalyq partııa komıte­tiniń birinshi hatshylyǵy laýazy­myna oblystyq partııa komıteti­niń sheneýnikteri usynǵan kandı­datýra ótpeı qalyp, V.Júnisov ba­la­maly negizde saılanyp, partııanyń 27-inshi sezine delegat bolǵany bar. Bul óz aldyna bólek áńgime. – 1994 jyly bizdiń ınves­torlar izdestirgen eki jyldyq eń­begimizdi Á.Qajygeldın úkimetiniń burynǵy mınıstrler kabınetiniń mindettemelerin moınyma ala almaımyn degen málimdemesi odan saıyn qıyndata tústi, – dep eske alady Valerıı Kejeǵalıuly. – Sheteldik nesıe berýshilerdiń qazaqstandyq jobalarǵa senimi shatqaıaqtady. Degenmen, Úkimet músheleriniń ol senimdi qalpyna keltirýge umtylysyn atap ótý qajet. Úkimet bizdiń jobamyzǵa jáne komandamyzǵa senim bildirdi jáne alashaq nesıemizge memleket kepildigin berýge kelisti. Bul naǵyz sheshýshi faktor boldy. Eki jyldyń ishinde 150-den astam kelissózder men kezdesýler ótkizildi, al Júnisovtiń ózi osy kezeńde 500 kúndeı ýaqyt issaparlarda júrdi. 1998 jyly shaǵyn tonnajdy zaýyt paıdalanýǵa berilgennen keıin ekologııalyq kórsetkishterdi jaqsarta túsetin jáne ónim sapa­syn arttyratyn jobalardyń tutas serııasyn iske asyrýdyń sáti tústi. Olardyń arasynda taza frak­sııany merkaptan qosylys­tarynan tazartý, Aqsaı qalasyn­daǵy munaı bazasynda munaı ónimderi býynyń aýaǵa taralýyn boldyrmaý jáne tazartý jobalary júzege asyryldy. Konsorsıým­nyń 15 jyldyq mereıtoıy jy­lynda bosqa janyp turǵan gaz alaýyn paıdaǵa asyrý jáne zaýyttyń qýatyn jylyna 600 myń tonnaǵa deıin shıkizat óńdeý­ge ulǵaıtý jobalary aıaqtaldy. Búginde munaı ónimderin tereńdete óńdeý jáne onyń sapasyn eýropa­lyq standarttarǵa jetkizý máse­leleri qolǵa alynýda. 1997 jylǵy 8 qyrkúıek ujym ómirindegi eleýli kún boldy. “Kondensat” AQ shaǵyn tonnajdy zaýytynyń qurylysynda Elbasy Nursultan Nazarbaev boldy. N.Á.Nazarbaev tehnologııalyq jabdyqtyń iske qosý túımesin basyp zaýytta iske qosý-retteý jumystarynyń bastalǵanyn pash etti. Memleket basshysy sonda jumys sapasyna jáne jergilikti kásipkerlik bastamalaryna joǵary baǵa bergen bolatyn. Qarashyǵanaqtyń damý keleshegi jaıly  jýrnalısterge túsinikteme bere kelip, ol: “Bizdiń jigitter eshkimniń kómeginsiz zaýyt sala bildi. Sheteldikter budan úlgi alýy tıis”, degen edi. Zaýyt iske qosylǵannan keıin onyń quramynda turaqsyz gaz kondensatyn jylyna 400 myń ton­naǵa deıin aıdaıtyn qondyr­ǵy, hımııalyq taldaý zerthanasy, tehnologııalyq bý jáne sý jyly­tý qazandyqtary, aıdalatyn mu­naı qaldyǵyn quıatyn syıym­dylyǵy 4000 tekshe metrlik avtosısterna men sorǵy stansasy aralyq rezervýar parki boldy. Dıametri 159 mm. jáne uzyndyǵy 32 kılomterlik qos tútikti Qara­shyǵanaq-Aqsaı munaı qubyry Aqsaı qalasyndaǵy munaı baza­syn ashyq jáne qońyr tústi mu­naı ónimderin quıatyn syıym­dylyǵy 12 myń sharshy metrlik rezervýarmen jalǵastyrady. Onyń qýaty táýligine 2000 tonnaǵa deıin ónimder jóneltýge múmkindik beredi. Munaı baza­synda ónimderdi qabyldaý, quıý, saqtaý jáne jiberý temir jol arqyly da, avtomobıl kóligimen de júzege asyrylady. 2009 jyly ujym óz qyzmeti­niń 17 jyldyǵyn atap ótti. Bul jyl­dyń basty mindeti gazdy jel­detý jáne turaqtandyrý jobasyn júzege asyrý boldy. 2008 jyly munymen qatar kásiporyn maman­dary zaýyttyń qýatyn jylyna 600 myń tonnaǵa deıin shıkizat óńdeýge ulǵaıtý sharalaryn oıdaǵydaı atqaryp shyqty. Budan basqa osy jyly munaı ónimderin saqtaýdyń aralyq parkinde munaı ónimderi shyǵaryndylarynyń aýaǵa taralýyna jol bermeıtin tutqysh-qondyrǵy jobasy iske qosyldy. 2009 jyly “Kondensat” AQ sý qorlaryn tıimdi paıdalaný jáne qorǵaý maqsatynda óndiris­tik-jańbyr aǵyndy sýlaryn ta­zartý júıesin jańartyp, tazar­tyl­ǵan sýdy sharýashylyq maqsat­taryna paıdalanýdyń ońtaıly joldaryn taba bildi. Aǵyndy sýlardy joǵary dárejede tazartý bıologııalyq jáne membrandy tartý tehnologııasyn paıdalaný arqyly júzege asyrylady. “National Busness” jýrnaly­nyń jyl saıynǵy reıtınginiń qorytyndysy boıynsha “Kon­den­sat” AQ sońǵy alty jyl boıy ótkizilgen ónim kólemi boıynsha Qazaqstannyń júzdegen iri kom­panııalary tiziminiń bel orta­synda keledi. Sońǵy úsh jylda taýarly ónimderdi ótkizýdiń orta­sha jyldyq kólemi 22,9 mıllıard teńgege jetti, al osy kezeńde 6,1 mıllıard teńge kóleminde salyq túsimderi bıýdjet qorjynyna quıyldy. “Kondensat” AQ-tyń aldaǵy josparlary men jobalary kásip­oryndy tehnıkalyq jáne qaıta jaraqtandyrý jáne jańǵyrtý, ónim sapasyn odan ári jaqsartý, sondaı-aq Aqsaı qalasyndaǵy ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartý sharalarymen baılanysty bolmaq. Taıaý ýaqyttarda aksıonerlik qo­ǵam zaýyttyń ekinshi kezegin iske qosýdy kózdep otyr. Ol eki kezeńnen turady. Kompanııa onyń alǵashqy kezeńin qazirdiń ózinde oryndap úlgerdi. Ekinshi kezeń de aıaqtalý qarsańynda. Bul jobany júzege asyrý kásiporynnyń Qazaqstanda alǵashqylardyń biri bolyp aldymen Eýro-2, al keıinnen Eýro-4 standarttaryna sáıkes benzın men dızel otynyn óndirýine múmkindik beredi. Búgingi tańda jobanyń aldyn ala bas jospary jasaldy jáne ony oryndap shyǵýdyń ońtaıly tehnologııalyq sheshimderi jáne ony júzege asyratyn áriptester izdestirilýde. Joba 2011 jyly aıaqtalmaq.  “Konden­sat” AQ júr­­gizip otyrǵan áleýmettik saıasat ta qurmetke laıyq. Bıznestiń áleý­mettik jaýapkershiligi – “Kon­den­sat” kompanııalar toby keńesiniń tóraǵasy, oblystyq máslıhattyń depýtaty V.Júnisovtiń árqashanda basa nazar aýdaryp otyrǵan ózekti sharýasy. Konsorsıýmda qyzmet­kerlerdi yntalandyrý úshin úsh dárejeli eskertkish tósbelgi ta­ǵaıyndalǵan, onymen kompanııada 5, 10, 15 jyl eńbek etken adamdar marapattalady. Ardagerlerge qo­sym­sha demalystar beriledi jáne eńbekaqylaryna jyl saıynǵy ústemeaqy qosylady. Qyzmetker­lerdiń balalaryn oqytýdy qarjy­landyrýǵa deıin basqa da birqatar jeńildikter kózdelgen. Kompanııa jetim balalarǵa, soǵys jáne eńbek ardagerlerine, balalar úıine, orta mektepterge jáne basqalaryna únemi qol ushyn berip otyrady. Kásiporynda 1999 jyldan beri Oral eńbek akade­mııasy jáne áleýmettik qatynas­tar akademııasynyń úsh tańdaýly stýdentine ataýly stıpendııa taǵaıyndalǵan, sondaı-aq Batys Qazaqstan agrarlyq-tehnıkalyq ýnıversıtetiniń úsh tańdaýly stýdentiniń oqý aqysyn tólep otyrady. “Kondensat” kompanııa­lar toby Oral qalasy men Bórli aýdanynyń 13 mektebin shepke alyp, jyl saıyn “Tańdaýly muǵalim” jáne “Tańdaýly oqýshy” syılyǵyn belgilep otyr. Osy mek­tepterge jyl saıyn materıal­dyq-tehnıkalyq bazalaryn da­mytýǵa qarjylyq qoldaý kórse­tilýde. Onyń ústine “Kondensat” kompanııalar toby kóp jyldardan beri QR Ulttyq lıgasynda óner kórsetip júrgen ózi attas oblys­tyq voleıbol komandasynyń bas demeýshisi bolyp keledi. Tutastaı alǵanda “Kondensat” 2008-2009 jyldarda áleýmettik ınfraqury­lymdy damytýǵa, halyqqa jáne qo­ǵamdyq birlestikterge qaıy­rym­dylyq jáne demeýshilik kómegin berý sharalaryna 286 mıllıon teńgeden astam qarjy jumsady. Mine, osynaý ja­sampaz isterdiń bas­taýynda keńinen tolǵaıtyn sarab­dal azamat, bilik­ti basshy Valerıı Júnisov tur. Marat JANDOSOV. JÚN О́ŃDEÝ FABRIKASY JANDANBAQ “POSh Taraz fabrıkasy” JShS jylyna 2,5 myń tonna  jýylmaǵan jún óńdep, odan myń tonna tops shyǵaryp otyr. “Tops” dep jipke daıyndalǵan shıkizatty aıtady. “QazAgro”-dan 1 mıllıard teńge nesıe alǵan kásiporyn búgingi kúni Fransııadan 450 mıllıon teńgege jańa, 550 mıllıon teńgege qosymsha jabdyqtar alypty. Oblystaǵy jeke sharýalardan 300 tonaǵa deıin jún satyp alýǵa qarjylyq áleýetteri jetedi eken. Qazir júnniń baǵasy - 170 teńge. Oǵan 130 teńge dotasııany qosqanda shyǵatyn baǵa - 332 teńge. Jaqynda fabrıkada jańa seh iske qosylmaq. Bul úshin “Agrokor­po­rasııadan” qomaqty qarjy bó­lin­gen. Biraq kásiporyn ol qar­jyǵa qarap qol qýsyryp otyrǵan joq. О́z qarjysyna 6 jún óńdeıtin qondyrǵy qoımaqshy. Sonda tops, ıaǵnı jipke daıyn­dalǵan shıkizat óndirý jumysy toqtamaıtyn bolady. Kósemáli SÁTTIBAIULY, Jambyl oblysy. ELBASY NAZARYNDAǴY “ARALVAGON” ZAÝYTY JOLDAÝ “PERZENTI” Uzaqbaı AITJANOV, “Atameken Holdıng”  qarjy-óndiristik toby” AQ prezıdenti. Joldaýda kóterilgen másele­ler­diń kókeıkestiligin el ekono­mıkasynyń alǵa qaraı qarysh­taýyna shama-sharqylarynsha septese otyryp, óz bıznesterin damytyp jatqan jeke kásipker­ler, otandyq ınvestorlar jaqsy biledi. Kezekti Joldaý – bul da naq­ty baǵdarlama, naqty tapsyrma­lar men eskertpeler. Memleket basshysy tarıhı Joldaýǵa sáıkes jańa mindetterdi aıqyndaý maqsatynda  ile-shala ótken “Nur Otan” halyqtyq-demokratııalyq partııasynyń bıýro otyrysyna qatysty. Bul basqosýda  Elbasy nazaryna bizdiń holdıngtiń Aral óńirinde salynǵan “Aralvagon” JShS ilikti. Prezıdentimiz osy zaýyttyń tóńiregindegi másele­lerge mán berdi. “Aral­vagon”  zaýyty Elbasynyń ótken jylǵy Joldaýyndaǵy jańa ındýs­trııa­landyrý baǵdarlamasyna sáıkes  “Atameken” qarjy-óndiristik tobynyń júzege asyrǵan iri jobalarynyń biri. Memleket  basshysynyń synı turǵyda bolsa da atalmysh zaýyttyń qyzmetine nazar aýdarýy biz úshin asa mańyzdy. “Aral­vogon” zaýyty­nyń aınalasynda qordalanǵan máseleler de joq emes. О́ıtkeni, áý basta Úkimettiń qarajatynsyz, otandyq ınves­tordyń jeke qarajatyna sa­lynǵan zaýyt áli de eńsesin tiktep  úlgergen joq. Máselen, osy otyrysta Elba­sy Joldaýdyń basty maqsaty da máni de – elimizdi ındýstrııa­landyrý ekendigin eske saldy. Munyń salmaǵy birinshi kezekte óńirlerge túsetindigi basy ashyq túrde aıtyldy. Eki baǵyttan turatyn Joldaýdyń bir mindeti – elimizdiń 2020 jylǵa deıingi da­mýy bolsa, ekinshisi  – aý­maqtyq da­mý máse­lesi. Bizdiń otandyq temir jol sa­rapshylaryn aıtpaǵanda,  Re­seıden kelgen arnaıy maman­dandyrylǵan komıssııa aldymen kásibı jumys­shy­lardy attes­tasııalap, sodan keıin shyǵa­rylǵan ónimderdi de synaqtan ótkizdi. Al­ǵashqy eks­pe­rı­men­taldy 8 v­a­gon-plat­forma biraz synaqtan ótip, ser­tı­fıkat­tan­dyrylyp, osy­dan keıin baryp bizdiń zaýyt 72 ton­­­nalyq platfor­ma shyǵarýǵa ruqsat alyp, Temir­jolshylardyń federaldyq keńe­siniń sertıfıkattaý reestrine en­gizilgen. Bul TMD aýmaǵyndaǵy barlyq memleketterge qoıylatyn mindetti shart. Búginde zaýyt aýyr tonnaly, ıaǵnı úsh konteınerli platforma shyǵaryp otyr. Osyǵan qosa 1159 sandy ózindik tańbaǵa da (kleımo) qol jetkizdik. Iske kiriskenine jyl tolmaǵan zaýyttyń óniminde 25 paıyz qazaqstandyq úles bar degen CT KZ sertıfıkaty da alynǵan. Búgingi tańda platfor­­masynyń arbasy jáne dońǵalaq juptary bizdiń seriktesimiz – temir jol vagondaryn qurastyratyn Reseıdiń iri kásiporny “ZMK” zaýytynan alynady. Keleshekte, jobanyń úshinshi kezeńinde  ónim­degi qazaq­standyq úles salmaqty 70-80 paıyzǵa jetkizýdi kózdep otyrmyz. Bul bizdiń kókeıkesti armanymyz ǵana emes. Osy maqsat jolynda naqty eńbektenip jatyrmyz. Zaýyt tolyq óndiristik qýatynda  iske qosylǵan kezde onda 2 myńnan astam adam jumys isteıtin bolady. Bul degenińiz, osynsha otbasynyń bere­kesi men nesibesi dep bilý qajet. Qazirdiń ózinde zaýytta 300 adam jumys istep, kási­bı biliktilikterin jetildirip keledi. Alaıda, joǵaryda aıtylǵan 8 vagonnyń ózin áke-kókelep júrip, áreń ótkizdik. Keıbir sheneýnikter úshin Qazaqstanda shyǵarylǵan ónimnen góri, shetelden satyp alǵan tıimdi sııaqty... Ústimizdegi jyly qanshama tyr­myssaq ta áli memlekettik tapsy­rys alǵan joqpyz. Áıtpese, zaýyt­tyń basqa da júk jáne astyq ta­sıtyn vagondar nemese sısterna­lar, túrli platformalar shyǵarýǵa áleýeti jetedi, qural-jab­dyqtary da bar. Aral qala­syndaǵy zaýyttyń ártúrli modıfı­ka­­sııadaǵy 2500 temir jol júk vagon­daryn shyǵara alatyn ón­diristik qýaty bar. Prezıdentimiz ótken jylǵy Joldaýynda otandyq ınvestorlar­dyń áleýetin barynsha paıdalaný týraly naqty tapsyrma bergen bolatyn. Qashanda otandyq kásip­kerlerdi qoldap kele jatqan Nur­sultan Ábishulynyń: “...Atalǵan bar­­lyq jobalardy iske asyrý úshin biz jergilikti óndirisshilerdiń áleý­e­tin barynsha paıdalanýǵa tıispiz. Eger qajetti óndirister búginde joq bol­sa, olardy qurý kerek jáne mu­nyń ózi bıznes úshin jańa múm­kin­dikter ashady” degen sózinen qýat­ta­nyp, ózimizdiń strategııalyq tań­da­ýymyzǵa oraı “Aralvagon” za­ýyty dúnıege keldi. Qazir ishki ry­noktan óz úlesimizdi alýǵa úmitti bol­saq, keleshekte sapa kepil­di­gimen syrtqy rynokqa shyǵýǵa qaýqarymyz bar. Qysqartyp aıtqanda, “Aral­vagon” – jańa zamanaýı zaýyt. Jáne ol qazaqstandyq-reseılik bir­lesken joba. Iаǵnı, Kedendik odaq­tan Biryńǵaı ekonomıkalyq ke­ńistikke qadam basqan Qazaqstan, Re­seı, Belarýs memleketteriniń or­taq maqsattaryna da sáıkes áreket ete alady. Qysqarta aıtqanda, paıdala­nýǵa berilgenine jyl tolmaǵan jańa zaýytqa sáıkes mindettemeler artylyp, úlken jaýapkershilikke jeteleý úshin áli de jyldar kerek. Endi táı-táılap basqan sábıge: “Nege júgirip ketpeısiń?” dep talap etilmeıtinin árkim biledi. О́ńirde endi tusaýyn kesken óndiris ornyna Elbasynyń nazar aýdarýy jaqsylyqtyń nyshany. Elimizde jumys orny ashylsyn degen nıetpen, mańdaı terdi kól etip, bir tıyn memleket qarjysyn jumsamaı, jeńildetilgen memleket­tik qarjy ınstıtýttarynan kók tıyn da nesıe almaı, daǵdarys ke­ze­ńinde Úkimetke salmaq salmaı sa­lynǵan zaýyt – bá­ribir memleket ıgi­­­li­gine, memleket múdde­sine jumys isteıdi. Elbasynyń jol­daý­larynda el aza­mat­­ta­rynyń da, jer­gilikti kásip­ker­ler­diń de, otandyq ınves­tor­lar­dyń da talaıly taǵ­dyry jatyr. “Aral­vagon” zaýy­tynyń aınala­synda qorda­lanǵan másele bolsa, ony ortaq muq­taj­dyqqa  qyz­met etkize oty­ryp sheshýge biz de múd­delimiz. Almaty.