Qazaqstannyń jahandyq qaýipsizdik bastamalary

Qazaqstannyń jáne onyń basshy­sy­nyń jahandyq jáne óńirlik qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etý boıyn­sha kótergen, sondaı-aq iske asyrylǵan bas­tamalary az emes. Búgin­de olar álemdik qoǵamdastyq pen ha­lyq­­aralyq uıymdar tarapynan joǵa­ry baǵalanyp, úlken qoldaýǵa ıe bo­lyp otyr. Bul máselelerde, eń aldymen, ótken ǵasyrdaǵy toqsanynshy jyl­dardyń basy kóz aldymyzǵa keledi. Sol 1991 jyly Qazaqstan áleýeti boıyn­sha álemde tórtinshi orynda turǵan ıadro­lyq qarýdan óz erkimen bas tartty. Bu­ryn-sońdy tarıhta bolmaǵan mundaı is-áreket tyń jáne batyl qadam dep ta­nyldy. Sondaı-aq bul ózge elderdi aıt­paǵanda, ıadrolyq qarýy bar múıizi qa­raǵaıdaı memleketterdiń ózin qaıran qaldyrdy. Bul elimizdiń beıbit­súıgish saıasatyn pash etip qana qoımaı, sol kezdegi ıadrolyq arsenaly bar iri elder – AQSh, Reseı, Qytaı, Ulybrıtanııa jáne Fransııanyń ıadrolyq synaqtarǵa moratorıı jarııalaýyna sebep boldy.

Jalpyǵa ortaq osyndaı ıgi ister keıin de jalǵasyn tapty. Mysaly, Prezıdenttiń bastamashy bolýymen 2006 jyly Ortalyq Azııada ıadrolyq qarýdan azat aımaq qurý týraly shartqa qol qoıyldy. Osy aımaqtaǵy memleketterge BUU sheńberinde iri ıadrolyq derjavalar tarapynan kúsh qoldanbaý kepildikteri berildi. Al BUU-nyń 29 tamyzdy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúni dep jarııalaǵanyn Qazaqstannyń ıadrolyq qarýsyzdaný jáne ıadrolyq qarýdy taratpaý máselesindegi mańyzdy róliniń moıyndalýy dep baǵalaǵan jón.

Qazaqstan bastamalaryna, sondaı-aq 2015 jylǵy jeltoqsan aıynda BUU Bas Assambleıasy Iаdrolyq qarýdan azat álem qurý týraly jalpyǵa ortaq deklarasııa qabyldaǵanyn qosar edik. Osy oraıda Memleket basshysynyń «Álem. XXI ǵasyr» manıfesinde aı­qyn­dalǵan úsh qaǵıdat pen bes naq­ty baǵyttyń birinshisi – ıadrolyq qarý­men qatar, jappaı qyryp-joıatyn qarýdyń basqa da túrlerine, onyń ishinde BUU-da jappaı qyryp-joıatyn qarýdy jasaý jáne ony jetildirýge arnalǵan ǵylymı jańalyqtardy esepke alý reestri arqyly tyıym salýdy usyndy. Bul másele Qazaqstannyń BUU Qaýipsizdik Keńesindegi qyzmetiniń jeti basymdyqtarynyń qataryna kiredi.

Semeı synaq polıgonynyń jabylý­y­na 25 jyl tolýy aıasynda 2016 jylǵy 29 tamyzda Astanada álemniń 50-den astam elinen kelgen memleketter basshylary jáne halyqaralyq uıymdardyń jetekshileri men tanymal saıası qaırat­kerler qatysqan «Iаdrolyq qarýsyz álem» atty halyqaralyq konferensııa ótti. Qazaqstandaǵy G-GLOBAL forýmy aıasynda XXI ǵasyrda ıadrolyq qarýsyz álemdi qalyptastyrý boıynsha keń aýqymdy máselelerdi ınteraktıvti formatta júrgizýge bolatyny dáleldendi.

Álemde qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etýdiń birden-bir joly – tatýlyq pen ózara kelisim ornatý. Bul baǵyttaǵy Qazaqstannyń dinaralyq jáne órkenıetaralyq dıalog órbitýdegi mańyzdy bastamasy – 2003 jyldan beri shaqyrylyp kele jatqan Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezi. О́z jerinde túrli etnostar men din ókilderi beıbit ómir súrip jatqan Qazaqstan Astanada bir ústeldiń basynda musyl­man, hrıstıan, býddızm, ıýdaızm jáne basqa da dinderdiń qaıratkerlerin jınap, ózekti halyqaralyq máselelerdi birlesip sheshý joldaryn talqylaýǵa múmkindik jasady.

Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńesti qurý mańyzdy ári der kezinde jasalǵan qadam boldy. Prezıdent atalǵan uıymdy qurý týraly usynysyn 1992 jyly BUU Bas Assambleıasynyń 47-sessııasynda kótergen bolatyn.

Búginde bul Keńes Eýropadaǵy qaýip­sizdik jáne yntymaqtastyq uıy­my­nyń azııalyq úlgisine aınalyp ke­ledi. Munda ujymdyq qaýipsizdiktiń mehanızmderin qalyptastyrýda ınstı­týt­tyq sharalardan basqa quqyq­tyq jáne baǵdarlamalyq sharalar kesheni de iske asyrylady.

Jahandyq ıadrolyq qaýipsizdik máselesi jaqynda Nıý-Iorkte Qazaq­stan Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń qa­ty­­sýymen ótetin «Jappaı qyryp-joıý qarýyn taratpaý: senim sharalary» ta­qyrybyndaǵy aýqymdy is-sharada da jan-jaqty sóz bolmaq. Osynyń barlyǵy elimizdiń halyqaralyq deń­geıde álemdegi qaýipsizdik pen turaq­tylyqty qamtamasyz etýge baǵyttalǵan belsendi de jemisti eńbeginiń naqty kórinisi.

Álısultan QULANBAI,

«Egemen Qazaqstan»