Joldaý: Uıymdasqan qylmys sybaılas jemqorlyqty týdyrady

Bizdiń elimiz táýelsizdik al­­ǵan­­­nan beri sybaılas jem­­qo­r­­lyq­qa qarsy kúres únemi júr­gi­zi­lip keledi. Mysaly, 2009 jylǵy 22 sáýirde Pre­­zı­­dent­tiń «Qazaq­stan Respýb­lı­ka­syndaǵy qyl­mysqa jáne sybaılas jem­qor­lyqqa qarsy kúresti kúsheı­tý jáne quqyq qor­ǵaý qyz­metin odan ári jetil­dirý jónin­degi qo­symsha sha­ra­lar týra­ly» Jar­lyǵy shyq­ty. Bul Jar­lyq­ta sybaı­las jem­qor­lyq­qa qarsy pár­mendi tosqaýyl qoıatyn kóp­tegen quqyqtyq shara­lar kór­setilgen.

Atap aıtqanda, mem­le­ket­tik organdardyń, mem­le­ket­tik uıymdardyń jáne mem­le­ket­tiń qatysý úlesi bar uıym­dar­dyń basshylaryna sy­baı­las jemqorlyqqa qarsy pár­mendi is-qımyl jasaý jaýaptylyǵy belgilenedi. Endi­gi jerde ózine belgili bolǵan sy­baılas jem­qor­lyq, quqyq buzý­shy­l­yq týra­ly árbir basshy tıisti or­gan­­­­dar­ǵa, laýazymdy adam­dar­ǵa der ke­zin­de habarlaýǵa min­det­­ti. Iаǵnı ol osy mindetin oryn­­da­ma­­­sa, zańda belgilengen tár­tip­pen jaýaptylyqqa tartyla­dy. Aza­­­mat­tardyń sybaılas jem­qor­­­­lyqqa qarsy kúresý qyzmeti kóter­melenedi, mundaı rette olar­ǵa yntalandyrý sharalary qol­da­nylady. Bul degenimiz, sy­baı­las jemqorlyqqa qarsy búkil halyq­ty jumyldyrýdyń naqty kóri­nisi bolyp otyr. Mem­le­ket­t­ik qyzmetshilerdiń, sondaı-aq mem­­lekettik qyzmetten bosaǵan adam­dardyń resmı tabysynan asyp túsetin múliktiń shyǵý tegi tý­ra­ly aqparat usynýy olarǵa min­detteledi.

Búgingi kúni sybaılas jem­qor­lyq uǵymy azamattyq qoǵam­da úırenshikti qubylysqa aınal­sa, al ekinshi jaǵynan Qazaq­stan­nyń qaýipsizdigine, eldiń eko­no­­mı­­ka­synyń damýyna keraǵar áser etetin faktorǵa aınalýda. Sta­­­­tıs­­­tıkalyq málimetterge qa­ra­­­­­ǵan­­­da, res­pýblıkada sybaılas jem­­qor­­­lyq­tyń nátıjesinde kó­leń­­keli bıznes damyp, jyly­na mem­­­le­­­kettik qazynaǵa túsetin edáýir kiris jelge ushqandaı bolady.

Sybaılas jemqorlyq qyl­my­sy­nyń qoǵamǵa qaýiptiligi Qazaq­stan óz táýelsizdigin al­ǵan­nan keıin-aq biline bastady. Memlekettik apparat she­n­eýnikteriniń sybaılastyqqa salynýy áý bastan belgili bola bastady. Osyǵan baılanysty elimizde bul qubylysqa qarsy baǵyttalǵan zańdylyq jáne uıym­­dastyrýshylyq sharalary qolǵa alyndy.

Al sybaılas jemqorlyq­­­tyń qazirgi kezdegi etek alý aýqy­my óte úlken. О́z ókilettigin satý­­men birge, ony satyp alýshy adam­­dardyń kóbeıe túsýi bılik tarmaqtarynyń sybaılas jem­qorlyq keseline dýshar bolǵanyn kórsetedi. Muny sońǵy jyldarda júrgizilgen krımınologııalyq zertteýler aıqyn kórsetip otyr. 

Sybaılas jemqorlar óz maq­sattaryna jetýde uıymdas­qan qylmystyq toptardy paı­da­lanady. Solardyń arqa­synda uıym­dasqan qylmys ekonomı­ka­nyń mańyzdy sektorlaryna óz yqpalyn júrgizedi, bul tur­ǵy­da olar shyn máninde jańa sapa men túrge ıe boldy. Osy aı­tyl­ǵandar jáne basqa da jaǵ­daı­lar Qazaqstanda da halyqara­lyq deńgeıde bul qubylys­qa soń­ǵy kezderi erekshe kóńil bólip otyrǵanyn kórsetedi. Mi­ne, sol sharalardyń biri «Sybaı­las jem­­qor­­lyqpen kúres týraly» Qazaq­stan Respýblıkasynyń zańy. Bul zań TMD elderi ishin­de birinshi ret búkil mem­leket­tik deń­geıde sybaılas jem­qor­lyq­­pen kúreske baǵyt­tal­ǵan zań­­dy­­lyq normalardy bel­gile­di. Biraq zańda sybaılas jem­qor­­lyq­tyń sýbektisiniń naqty anyq­­tamasynyń, al eń bastysy, osy zańdy qoldanýdyń quqyqtyq mehanızmniń bolmaýy qıyndyq keltirdi. Osyǵan oraı sybaılas jemqorlyqpen kúres jaıly zań normalary birneshe ret ózgeriske ushyrady. 

Bizdiń pikirimiz boıynsha, sy­baılas jemqorlyqtyń keń kólem­­degi túsinigin qoldaný du­rys sııaqty. О́ıtkeni sybaılas jem­­qorlyqty paraqorlyqqa tel­ip qoıý durys emes. Osy­ǵan baı­lanys­ty sybaılas jem­qor­lyqqa anyqtama bermes buryn osy qubylysqa tán negizgi sıpat­tardy teorııalyq jaǵynan bel­gi­legen mándi bolady. Kom­mer­s­ııalyq qurylymdardyń qyz­met­kerlerimen ózge de uıym­dar­­­dyń qyzmetkerleri qyzmet ba­byn asyra paıdalanǵan jaǵ­daı­da memlekettik organdar múd­­­desine ondaı nuqsan kel­me­ı­di jáne olardyń álsi­reýi­ne áke­lip soqpaıdy. Árıne osyndaı ókilettikterdi teris paı­da­la­nýshylyq kóp mate­rıaldyq shyǵynǵa ushyra­týy jáne basqa da aýyr jaǵdaıǵa uryndyrýy múmkin.

Bul rette «korporatıv­tik sybaılas jemqorlyqqa» qar­sy is-sharalar týraly sóz bolýy shart. Jergilikti ókildi jáne mem­­­­lekettik basqarý organ­dary­na ke­letin bolsaq, olarda sy­baı­las jemqorlyqtyń oryn ala­tyn salasyna qosý prın­sıpti túr­­de mańyzdy bolyp taby­lady. Sybaılas jemqorlyq­­tyń sýbek­­tileri memlekettik qyz­met­ti atqarýǵa ýákiletti adamdar, ne oǵan tekserilgen adamdar, laýazymdy adamdar, laýa­zym ıeleri bolyp tabylmaıtyn memlekettik qyzmetker­ler ta­ny­lady. Eger laýazym ıeleriniń sybaılas jemqorlyq sýbektilerine qatysy jaıly ádebıette biryńǵaı pikir qa­lyp­­tasqan bolsa, laýazym ıesi bolyp tabylmaıtyn memle­ket­tik qyzmetkerlerdiń osy sa­nat­­qa jatý máselesi daýly bo­lyp tabylady. Alaıda mem­le­­k­et­­­tik bılikpen jergilikti ózin-ózi basqarý organdaryna qar­sy kez kelgen qyzmetker bel­gili dáre­jede qaýip tóndire alady. Olar­dy qylmystyq jaýap­ker­shilikke tartýdyń mindetti sharty zań qor­ǵaıtyn múddeni – eleýli túr­de buzý bolyp tabylady, al mun­daı áreketti olar ózderiniń qyz­met babyna baılanysty ádet­te júzege asyrady. Eger memle­ket­tik qyzmetker óziniń qyzmet babyn jeke maqsatta paıdalanyp, quqyq qorǵaý múddesine orasan zor nuqsan keltirse, onda ony jaýap­qa tartý kerek.

Qazaqstan Respýblıkasynyń 2014 jylǵy Qylmystyq kodeksi sybaılas jemqorlyqpen kúres­te qazirgi zaman talaptaryna to­ly­ǵyraq jaýap beredi. Kodeks­te sybaılas jemqorlyq qy­lmys­tarynyń naqty tizbegi jáne oǵan jaýapty bolatyn tulǵalar­dyń túsinigi berilgen. Biraq onda keı­bir kemshilikter de bar. Sybaılas jemqorlyq kórinisi qubyl­ma­ly, mindetti túrde jáne tez jańa túrge ózgerip turady. Jetkilikti qyl­mystyq quqyqtyq normasyz onymen kúresý múmkin emes. Sondyqtan da bul qubylyspen qarsy kúreste únemi qylmystyq zańdylyqty jetildirýdiń belgili qajettiligi týyndaıdy. Bul prosess maqsat bolyp tabylmaıdy, ol naqty teorııalyq bazaǵa, ishki jáne halyqaralyq táji­rıbe­ler­diń tarıhı dástúrleri men erek­shelikterine negizdelýi tıis. Son­dyqtan osy qaýipti quby­lysqa qarsy kúres júrgizýdegi paı­da bolǵan qajettilikterdi obek­tıvti jaǵdaılarda abaılap jáne oryndy túrde ózgertý kerek.

Joǵaryda aıtylǵandardy eskere otyryp óz qyzmet babyn paı­dalanyp qylmys jasaǵan adam­darǵa mindetti túrde belgili bir laýazymdy atqarý nemese belgili bir kásippen aınalysý quqyǵynan aıyrý sııaqty jazany qoldanǵan óte durys bolady. Qazaqstan Respýblıkasy QK-niń 41-babyn osyǵan baılanys­ty tıisti mazmunda tolyqtyrý usynylady. Zań shyǵarýshy ádil túrde kóptegen qylmystardy tul­ǵanyń óz qyzmet babyn paı­da­laný arqyly jasaıtynyn kór­se­tedi. Osynyń ózi bul qy­l­mys­­tyń qoǵamdyq qaýiptiligin arttyrady.

Degenmen bizdiń pikirimizshe, zań shyǵarýshynyń bul máselede belgili bir dáıektilik ustanymy joq. Keıbir qylmys quramyn belgilegen kezde qyzmet babyn paıdalaný is-árekettiń qoǵam­ǵa qaýiptiligin arttyratyn belgi retinde kórsetilmegen. Adam­nyń qyzmet babyn paıdalanyp qylmys jasaýy belgili bir is-árekettiń qoǵamǵa qaýip­tili­gi dá­re­­jesin arttyrady, son­dyq­tan bul belgi zańda tıisinshe kóri­nis tabýy qajet. 

Árıne sybaılas jemqor­lyqpen kúreske baǵyttalǵan sharalar dep neni túsinýge bolady degen suraq týýy múmkin. Muny túsindirý úshin Joǵarǵy sottyń jańa arnaıy normatıvtik qaýlylary kerek. Osy qaýlyda sybaılas jemqorlyqqa baılanysty zańdy buzýshylyq dep memlekettik mindetterdi atqa­ratyn, sondaı-aq solarǵa teńes­tiril­gen adamdardyń laýazym­dyq óki­let­tiligin jáne soǵan baı­lan­ys­ty múmkindikterin jáne bas­qa da óziniń ókilettikterin paı­­­da­­lana otyryp, jeke ózi n­eme­­se deldaldar arqyly zańda kó­­z­­del­megen múliktik ıgilik­ter men ar­tyq­shylyqtardy quqyq­qa qar­sy berýi, satylýy tıis dep kórsetilýi tıis. 

Osylaısha memlekettik bılik organdarynda senimdi jáne keń sybaılas jemqorlyq baılanysy bolmasa uıymdasqan qylmys ómir súre almaıdy. Bul bizdiń elimizde 2008 jyly 6 maýsymda ratıfıkasııalanǵan BUU-nyń Transulttyq uıymdasqan qylmysqa qarsy konvensııasyna tolyq sáıkes keledi. Osyǵan baılanysty óz ókilettilikterin uıymdasqan qylmystyq top, uıym, birlestik múddesi úshin paıdalanǵan sýbektilerdiń qylmysyn asa aýyr qylmys sanatyna jatqyzylyp, olar úshin jaza mólsheri joǵary deńgeıde belgilengeni durys. Sybaılas jemqorlyq qylmystaryn jasady dep jalǵan málimet, habar bergen sýbektilerdiń kópe-kórineý jalǵan is-áreketterge barǵany úshin jaýaptyly­ǵyn kúsheıtý qajet. Mundaı is-áre­ketter qylmystyń asa aýyr sanatyna jatqyzylýy kerek. Bul turǵyda arnaıy zań normasyn qylmystyq kodekste kórsetý kerek. Sybaılas jemqorlyq qylmysyn syltaý etip kinásiz adamdardy qylmystyq jaýapqa tartý óte aýyr qylmys sanatyna jatqyzylýy qajet.  

Aty-jóni joq aryz, shaǵym­dar tekserilýi tıis, ondaı aryz-shaǵymdarda jalǵan málimetter berilse, ondaı habarlama bergen sýbektiler qylmystyq jaýap­tylyqqa jáne jazaǵa tartylýy qajet. Zań normalarymen osy aıtylǵan usynystar ret­telse, sybaılas jemqorlyqqa tos­­qaýyl qoıylar edi. Bul atal­­­ǵan­­­dar­dan basqa sybaılas jem­qor­­­lyq­­­pen tabandy kúres júr­gizý úshin buqaralyq aqparat qural­daryn­da jarııa etil­gen osyndaı is-áre­ketterdi quqyq qorǵaý organ­dary der kezinde tekserip, oqyr­man­dardy tıisinshe habardar etý kerek. Sybaı­las jemqorlyqqa qar­sy baǵyt­talǵan qujattardyń áli de ózara qaıshylyqtaryn joıyp, olardyń naqty qoldanylý meha­nızmin jetildirgen jón. 

Sybaılas jemqorlyq qyl­my­symen kúres júrgizý ońaı sharýa emes, ol uzaq merzimge baǵyt­tal­ǵan memlekettik shara. Eń bas­tysy osy keselge qatań baǵyt­talǵan memlekettik baǵ­darlama joǵary deńgeıde jaýap­tylyqpen iske asyrylýy tıis. Sonda ǵana Prezıdenttiń halyqqa Joldaýy tolyq júzege asady.

Aryqbaı AǴYBAEV, zań ǵylymdarynyń doktory, professor