«Ahat bizge jıen bolyp keledi. Olar Shýǵa kelse, bizdiń úıge túsedi, biz Almatyǵa bara qalsaq, olardikine soqpaı ketpeıtinbiz. Jaratylysynan keńpeıil, qonaqjaı jannyń úıinen kisi aıaǵy arylmaıtyn. Aqkóńil azamattyń jary da adalynan jolyqty. Osy joly da Ahat pen Nazym esikten kúlip qarsy alyp, tórde otyrǵan qadirli qonaqtarmen tanystyrdy. Olar tyń týyndylarymen tyńdarman júreginen oryn alǵan aty dardaı talantty tulǵalar Shámshi Qaldaıaqov pen Nurǵısa Tilendıev bolatyn. «Sen maǵan dosyńdy kórset, men seniń kim ekenińdi aıtamyn» demekshi, qazaq sazynyń saıypqyranyna aınalǵan azamattar – Ahattyń jaqyn dostary. Nurǵısa túıdeı qurdasy bolsa, Shámshiniń bes jas kishiligi bar. Uly adamdar qarapaıym keledi degenge sol kúni kózim anyq jetti. Qazaq óneriniń maıtalmandarymen bir dastarqan basynda ádemi áńgimeniń, jarasymdy qaljyńnyń kýási boldym», dep marqum ájem jıi aıtyp otyratyn.
Anyqtap suraǵanymda, Ábilahat Espaev Sádýaqas atamyzdyń Zylıha atty týǵan qaryndasynyń uly bolyp shyqty. Úlken atamyz Úmbetuly Sádýaqas Qostanaı oblysy, Amanqaraǵaı aýdanynda dúnıege kelgen. Jastaıynan zerek ósken ol arabsha saýat ashyp, keıinnen Quran Kárimdi jatqa oqıtyn qarıǵa aınalady. Bala kezden dombyranyń qulaǵynda oınaǵan Sádýaqas dastan-qıssalardy tańdy tańǵa uryp jatqa aıtatyn bolǵan. Onyń bul qasıetin sol ýaqytta muǵalimdik qyzmet atqaryp júrgen qazaqtyń kórnekti jazýshysy, qazaq ádebıetin qalyptastyrýshylardyń biri Beıimbet Maılın baıqap, ony qasyna alyp, tolǵaý-dastandaryn tamsana tyńdaǵan.
Arqanyń aqylyna kórki saı arýy Zylıha da aǵasynan qalmaı dombyra tartyp, án salǵan eken. «Jigittiń jaqsy bolýy – naǵashydan» demekshi, Ábilahat Espaevtyń óneri ana sútimen naǵashy jurtynan darysa kerek.
Qazaqtyń kórnekti kompozıtorynyń týǵan qyzy Gúlsim Ábilahatqyzynyń qolyndaǵy derekterge súıensek, Ábilahattyń shejiredegi shyn aty – Gábdilahat dep jazylǵan. Ol 1925 jyly 25 qarashada burynǵy Torǵaı, qazirgi Qostanaı oblysyna qarasty Tobyl ózeniniń jaǵasynda ornalasqan №2 aýylda Ybyraı Altynsarınmen atalas Smaǵul otbasynda dúnıege kelgen. Kózi ashyq, kókiregi oıaý Smaǵul muǵalimdikten mektep dırektoryna deıin kóteriledi. 1932 jyly «Alash» partııasynyń múshesi retinde qýdalaýǵa ushyrap, Qostanaıdan Jambyl oblysy, Merki aýdanyna otbasymen qonys aýdarady.
Aýmaly-tókpeli alasapyran zamanda búkil aýyl súzekpen aýyryp, juqpaly dertten Zylıha tórt balasymen bir kúnde qaıtys bolady. Sodan Smaǵul qasynda júrip aman qalǵan uly Ábilahatty arqalap, Shý aýdanynyń Alǵa aýylyna kóship keledi. Munda Smaǵul Márııam atty jergilikti arýmen bas qosady. Aralarynda bala bolmaǵandyqtan keńpeıil Márııam bar analyq meıirimin tógip, Ábilahattyń betin qaqpaı ósiredi. Jyljyp jyldar, aǵyp aılar ótedi. Mektepti aıaqtaǵan jalyndaǵan bozbala óz erkimen soǵysqa attanady. Qan maıdanda aýyr jaralanǵan soldattardyń qatarynda Ábilahat ta bolǵan. Qıyndyqqa boı bermeıtin balań jigitti KSRO qorǵanys mınıstrligi Reseıdiń Mogılev qalasyndaǵy áskerı ýchılıshege oqýǵa jiberedi.
Ony úzdik támamdaǵan Ábilahat Kavkaz aımaqtyq áskerı akademııasynda ustazdyq etedi. Ol jerdiń keminde 25 jyl áskerde jumys isteý kerek degen shartyn estip shamdanǵan ákesi Smaǵul atadan qalǵan jalǵyz tuıaǵyn Stalınge hat jazyp jatyp, onyń «Qarttyń balasyn qaıtaryńdar!» degen buıryǵymen balasyn áskerı qyzmetten qaıtaryp alady.1948 jyly elge oralǵan Ábilahat Espaev Shý aýdanynyń Tóle bı aýylyndaǵy mektepte áskerı daıyndyq páninen sabaq beredi. Sol mektepte QazPI-di bitirip, qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimi bolyp júrgen bolashaq jary Nazym Sarymoldaevamen tanysyp, shańyraq kóteredi. Qazaqtyń án ónerine ózindik úles qosqan Ábilahat Espaevtyń artynda Seıitjan, Bolat, Gúlmıra, Gúlsim jáne Káýken atty urpaǵynan taraǵan jeti nemere, eki shóberesi bar. Ul-qyzdary men nemereleriniń eshqaısysy óner jolyn tańdamady.
Tula boıdaǵy shalqyp-tasyǵan áýez sazy týma talantqa tynyshtyq bermeı, óner men mádenıettiń ordasyna aınalǵan arý qala Almatyǵa ákeledi. 1951 jyly otbasymen osy qalaǵa kóship kelip, QazMÝ-diń tarıh fakýltetine oqýǵa túsedi. Alataýdyń baýraıynda shabyttanǵan kompozıtor biraz ánderdi jaryqqa shyǵarady. Jazǵan ánderin tyńdaǵan Latıf Hamıdı «Molodoı chelovek, vy ochen talantlıvyı, vam nado vse brosat ı mýzyký pısat», degennen keıin oqýyn tastap, Qurmanǵazy atyndaǵy konservatorııanyń kompozıtorlyq bólimine, Vasılıı Velıkanovtyń synybyna tapsyrady. Biraq balaly-shaǵaly Ábilahat Smaǵululy tirshilik túıtkilderine baılanysty bul oqýyn da jalǵastyra almaı, Qazaq radıosyna jumysqa ornalasady.
Qasıetti Shý jeriniń topyraǵy taǵdyrly tulǵanyń shabytyn sharyqtatyp, talantyn shyńdaıdy. Osy tusta Ábilahat Smaǵululynyń alǵashqy mýzykalyq ustazyn da aıta ketken oryndy. Ol Varshava konservatorııasyn bitirgen kásibı kompozıtor Avgýst Shnıser bolatyn. Shý aýdanyndaǵy orta mektepte oqyp júrgen Ábilahat sol Shnıserden mýzykalyq saýat ashyp, 17 jasynda qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimi A.Sapaqovtyń óleńine jazylǵan «Týǵan el» atty tuńǵysh týyndysyn shyǵarady.
Kompozıtordyń shyǵarmasy qashanda jan-jaqty boldy. Espaevtyń áýenderi oıǵa oralymdy, júrekke jyly, úırenýge jeńil, ulttyq naqyshqa baı. Munyń syry Ábilahat ánderiniń baıyrǵy halyq ánderimen sabaqtas, úndes, rýhtas kelýinde. «Aqqýym», «Aq sáýle», «Shofer keldi qyrmanǵa», «Qyz qýý», «Beıbitshilik saqtalady», «Respýblıka týraly jyr», «О́ziń de, jigit, qyzyqsyń», «Qyz ázili», «Jigit jaýaby», «Áli esimde», «Marjan qyz», «Qaıdasyńdar, dostarym», «Ustazym meniń, ustazym» syndy Espaevtyń esti ánderi áli de el esinde. Munymen shektelip qalmaı, ol Abaıdyń «О́zgege kóńilim toıarsyń», «Men sálem jazamyn» óleńderine án-romanstar jazǵan. Kompozıtordyń «Oılan, tap», «Qulynshaq», «Orteke» ánderi arqyly balalar mýzykasyna da qosqan úlesi zor.
«...Ol balalarǵa arnap kóptegen ánderdi dúnıege ákeldi, keler urpaq Ábilahattaı atasyna múmkin mıllıondaǵan rahmetin aıtar» degen pikirin Nurǵısa Tilendıev beker aıtpasa kerek. Sonymen qatar kompozıtor S.Adambekovtiń «Kún men kóleńke», I.Baızaqovtyń «Aqbópe», Á.Tájibaevtyń «Toı bolady», B.Maılınniń «Shuǵa», Q.Amanjolovtyń «Dosymnyń úılenýi» spektaklderin ánmen árledi. Jambyl Jabaevtyń óleńine jazylǵan «Odaǵym – baqyt ordasy» atty ánimen 1973 jyly KSRO-nyń áıgili kompozıtorlary qatysqan Búkilodaqtyq án baıqaýynda júldeli ekinshi oryndy jeńip alady.
Onyń ánderi sol kezdiń ózinde Qazaqstanda ǵana emes, shetelderde shyrqalǵan. «Marjan qyz» ániniń Úndistan men Japonııada áýeleýi sonyń dáleli. Ábilahat Espaevtyń sátti shyqqan shyǵarmalarynyń biri – «Ustazym meniń, ustazym» áni. El arasynda keń taraǵan bul án ustazdar qaýymynyń ánuranyna aınaldy. 1960 jyly Almatyda ótken muǵalimderdiń quryltaıynda ustazdar týraly jańa án kerek bolyp, Jamal Omarova «Bul ándi tek Ábilahat qana jaza alady» dep úlken senim artady. Osylaısha bir kúnniń ishinde jazylǵan án kóptiń kóńilinen shyǵady. Jalpy Ábilahat Espaev 250-ge tarta án jazǵan.
«Aqyn men kompozıtordyń ómiri qysqa, án ǵumyry uzaq» degen Ábilahat qamshynyń sabyndaı-aq qysqa ómirinde uzaq ǵumyrly án qaldyryp kete bardy...
Jansaıa ShYŃǴYSHANQYZY, jýrnalıst