Qazaq kórgen qorlyqty qazaqtyń áni de kórdi, qazaqtyń tarıhyn, salt-sanasyn julym-julym etken keńestik ıdeologııa qazaq ánderimen qosa kúıiniń de julym-julymyn shyǵardy. Qoı bótensı me, qozyda bólek ıis bar ma, Qudaı bilsin, qazaq sol adasyp tapqan egiz qozy – án men kúıine áli de mekirene meıiri tógilip, tula boıy tulyptaı keńip, qorǵasyndaı balqyp ıiı almaı keledi. Keıde tipti, ánniń ishindegi mátindi qoıyp atynyń ózi ne dep turǵanyn túsine almaı jatatyn jaǵdaıǵa tústik. Onyń bir sebebi taqyrypta atalǵan úsh sózge baılanysty sózimizdi aıaqtaǵanda ózinen ózi túsinikti bolatyn shyǵar deımiz.
Qysymet. Áıgili Ásettiń ataqty «Qysymeti» ǵoı bul. «Arǵynmyn atym Áset aryndaǵan» dep óziniń teginen bastap, ári qaraı ózgeden bólek ániniń tabıǵatyna toqtalyp jáne sol ándi ózi qalaı salatynyn daýyldy jańbyrdaı sirkiretip aıtyp óte shyǵatyn osy ánine nege «Qysymet» dep at qoıdy eken?
Kezdesken sózdikterden izdestirip, sóz ustaǵandardan surastyryp mardymdy jaýap taba almaı júrgenimizde Qytaıda turatyn belgili sóz zergeri, qarymdy qalamger Serik Qaýymbaıdyń sol elde shyǵatyn «Úırený jáne ǵylym» jýrnalynyń 2014 jylǵy birneshe nómirlerinde jarııalanǵan «Til tazalyǵy – rýh tazalyǵy» degen serııaly maqalasynyń birinde osy «Qysymetke» toqtalǵanyn oqyp qaldyq. Onda qysymettiń kóne túrik sózi ekendigi aıtylypty. «Maǵynasy: «taǵdyr, jazmysh» degendi bildiredi. Arǵy tegi arabtyń «qysy mat» tulǵasynda keletin «peshenege bitkeni, keshirme, bastan keshkeni, bólistengen nárse, Allanyń jazǵany, taǵdyr» degen maǵynalar beretin sóz. Parsydaǵy maǵynasy: «taǵdyr, bólis, bolym» bolyp, shaǵataıǵa kóshken tusta «bólis, úles» maǵynasyn alǵan. Mysaly: «Allanyń bólgeni, Qudaıdyń buıyrǵany» degen olarda «qysymet Razzak» delinedi» deı kele, qalam ustap júrgen keıbir áriptesteriniń bul sózdi «qysymshylyq, qyspaq» dep túsindirgenine renish bildiredi.
Shyndyǵynda osy maǵyna ánniń tabıǵatyn da onan saıyn ashyp turǵan sekildi. Áset dese aldymen eske túsetin, qazirgi tilmen aıtqanda ánshiniń pasportyna aınalǵan «Qysymet» rasymen Ásettiń ózine ǵana tán órnekpen óshpesteı bolyp el jadynda qala berdi emes pe?! Tańdaıyna qonǵan óner – mańdaıyna jazylǵan jazmysh...
Perýaıym. Birese halyqtiki delinip, birde Ámire, Aqan serige telinip, aqyry mol dálel, dáıekpen avtory retinde ataqty Áset, Árip, Kókbaılarmen turǵylas áıgili Ýáıis Shondybaıulyna turaqtaǵan taǵy bir ǵajap án – «Perýaıym». Ánniń aty da bolǵan, («Úsh dos« dep te atalǵan) ishki mátinde de kezdesetin bul sózdiń maǵynasy jaıynda da kezinde biraz izdenister bolǵan eken. «Juldyz» jýrnalynyń 1987 jyly №7 sanynda jarııalanǵan S.Jaqypovtyń «Ýáıis aqyn» atty maqalasynda: «Jan dúnıesiniń káýsarynan jaralyp, júreginen jaryp shyqqan eń alǵashqy adal mahabbatqa arnalǵan «Perýaıym» áni el arasyna tez tarap ketedi. «Perýaıym dep Ýáıis orystyń «pervyı» degen sózine balap jumbaqtaǵany» dep jazylypty.
Al bertinde belgili ánshi Erkin Shúkimán bul sózdiń maǵynasy týraly jýrnalıst Juldyz Ábdildaǵa bergen suhbatynda basqasha baılamǵa kelgenin aıtqan bolatyn. Onda N.Ońdasynov qurastyrǵan «arabsha-qazaqsha sózdiginen» «perýaıym» parsy sózi ekenin bilip, kóńiline túıip júrgen ánshi sol sózdiń aýyzeki aıtylǵanyn estigenin baıandaıdy. «Bir kúni toıǵa bardym. Qytaıdan kelgen qazaqtar eken. Toıda bir kisi sóıleı kelip: «Aınalaıyn aǵaıyn, perýaıym peıilderińe rahmet», dedi. Myna sózdi estigennen keıin el tarqaǵansha kete almaı, toı sońynda aqsaqaldy áńgimege tartyp, álgi sózdiń maǵynasyn suradym. «Tilekshi, qamqor peıil degen maǵyna ǵoı» dedi. Rasynda da, sózdikte parsy tilinen aýdarǵanda «qamqor» degen maǵynany bildiredi. Qytaıǵa barǵanymda sol «perýaıym» aldymnan taǵy da shyqty. Onda da sol tilekshi, qamqor degen maǵynada. Al endi ánniń sózine qarasaq:
Degenge perýaıym, perýaıym, Túsedi sizdi oılasam sar ýaıym. О́zińmen qosyla almaı armandamyn, Aman bol, qaıda júrseń, qalqataıym, – deıdi. Tilekshi bolyp tur ǵoı? Bul biz jaqta umytylǵan sóz sııaqty. Biz, osyndaı nárselerdi ornyna qoıýymyz kerek» depti. Mine, bul sóz bizdiń sanamyzdy óz maǵynasyn endi tapqan sııaqty.
Dárıǵa. Bir estigende ótpeli dúnıeniń ókinishi men qosa jan sýsatar samalyn da eske salyp ótetin osynaý bir ǵajaıyp sózdiń tórkini jaıly ártúrli aıtylym bar. «Dárıǵa – parsy tilinen engen «shirkin-aı, oıpyr-aı» degendeı kóńil kúıdi bildiretin sóz» deıdi bir nusqa. Al zertteýshi S.Qaýymbaıuly bul sózge de toqtalyp, «bul parsynyń «átteń, qap» degen maǵynadaǵy sózi. Túrki tilderi qoıynyna kirgende osy maǵynalaryna qosa «qaıran, shirkin» degen maǵynalardy ústegen. Degenmen, bul sóz, «qaıran» maǵynasynda kelgende qynjylý, nazalaný syndy psıhıkalyq kúıdi ózine sińire «ardaqtym, súıiktim, qymbattym» degen mazmundy bildiredi. Al «Dárıǵa – qaıran» bolyp qosarlana kelgende ótkenge ókinish, aıanysh retinde isteıdi» dep sózdiń sanamyzda qalaı qabyldaý jaıyn da qamtı ketedi. «Dárıǵa» sózin bizdiń de qabyldaýymyz osy tóńirekte ekeni anyq, degenmen dál maǵynasy jáne tórkini týraly oıymyzdy ortaǵa sala ketkendi artyq kórmedik. Arysyn aıtpaǵanda «Dárıǵa-dáýren» dep Ramazan salatyn Tursynjan Shapaıdyń sol bir ániniń sazynyń da, sóziniń de tamyry sonaý taý túbinen solqyldap seziletini de tegin emes-aý sirá!..
Qazaqtyń klassıkalyq ánderinde bul sıpattaǵy sózder kóptep sanalady. Birazy jaıynda jazyldy da. Alaıda Keńes ókimeti kezinde qanshama án mátinderindegi osyndaı sózder dinge baılanysty dep ózgertilgeni de kópke aıan. Olardyń maǵynasyn jáne ándegi atqaryp turǵan qyzmetin jeke-jeke tamsana taldaýǵa jaǵdaıdyń jar bermeýi de túsinikti jaıt bolsa kerek. Alaıda ártúrli túsindirme sózdikterde mundaı sózderdiń maǵynalary hám tórkinderi jaıly aıtylǵanyna da shúkir!
Ularbek NURǴALYMULY, «Egemen Qazaqstan»