Túrkitildester termın túgendeýde

Tek tamyry bir, dini ortaq, sóz­derinde kóp alshaqtyq joq  túrki elderi keńes dáýiri qurdymǵa ketkennen keıin baryn jarqyratyp, joǵyn túgendeýmen keledi. Sonyń bir dáleli, elordada eki kún boıy «Túrkitildes elderdiń termınqor qalyptastyrý tájirıbesi» atty to­ǵyzynshy ha­lyq­aralyq ǵyly­mı-prak­tıkalyq kon­ferensııa der edik. Buryn mundaı alqaly jı­yndar Ázerbaıjan, Túrki­men­stan, Qyr­ǵyz­­standa jalǵasyn tapqan bolatyn. Konferensııany Mádenıet vıse-mınıstri Ǵazız Telebaev ashyp, búginde jer betinde 200 mıl­lıon­ǵa jýyq túrkiler ómir súredi desek, olardyń barlyǵyn biriktirip turǵan eń basty rámiz – ol qa­sıetti tilimiz. Alaıda, nebir aýma­ly-tókpeli kezeńder bary­syn­da bizdiń bir-birimizge jaqyn­dasýy­myzǵa, tilimizdi meılinshe baıy­typ túrlendirýge múmkindik kóp bola qoıǵan joq. Mine, búginde sol olqylyqtyń ornyn toltyryp, túrki áleminiń til murasyn zertteıtin kezeń de kelip jetti, dep halyqaralyq konfe­ren­sııanyń al­ǵa qoıǵan maqsat-mindetine toq­tal­dy. Budan keıin Túrkııa Res­pýblıkasynyń Aqpa­rat­tyq tehnologııa jumys toby­nyń tóraǵasy Nezıh Kúleıin sóz alyp, ǵylym men tehnıkanyń qarqyndy damýy kezinde termınderdi bir izge túsirý qajettigin atap ótti. Sol sekildi Túrkııanyń Aqparattyq tehnologııa basqarý keńesiniń múshesi Koraı О́zer óz memleketindegi aqpa­rattyq uıym­nyń jumysy týraly oı qozǵap, kirme sózder negizinde qalyptas­qan termınderdi alǵa tartyp, qazir 40 jumys toby ba­ryn, onyń jeteýi maqsatty istermen aına­ly­satynyn, ınternette 12 myń sózdik qory jınaqtal­ǵanyn, 33 ýnıversıtette jas mamandar ázir­lenetinin, ádebıettegi mátinderdi qalyptastyrý maqsa­tynda shy­ǵar­ma jarysy uıym­das­tyrylyp, ol kitap bolyp shyǵa­tynyn tilge tıek etti. Mádenıet mınıstrligi Til ko­mı­tetiniń tóraǵasy Sherýbaı Qur­manbaıuly týystas elder ara­syndaǵy yntymaqtastyqty tereń­detý, túrkitildes halyqtar­dyń ǵy­lym salasyndaǵy baılanysyn nyǵaıtý, ózara termın jasaý úde­risin durys jolǵa qoıý jáne sala­lyq, ásirese aqparattyq ǵy­lym boıynsha ortaq termınder qoryn qalyptastyrý máselelerin jan-jaq­ty qozǵap, ótken ǵasyr­dyń ba­synda Alash arystary da termın jasaý máselesin qozǵaǵa­nyna naq­ty dálel-dáıekter keltirdi. Táýel­sizdik alǵannan keıingi jerde bu­ryn jabýly taqyryp bolǵan túrkitildes elderdiń ter­mınolo­gııasyna arnalǵan májilis­ter óte bastaǵanyn, ǵalymdar kóptildi termınologııalyq salys­tyr­maly sózderin jasaýǵa keliskenin, biraq bul istiń áli tolyq oryndala qoımaǵanyn atap ótti. Bizde KSRO quramyna kirgen túrki halyqtary­nyń tilderinde termınderdi til­aralyq birizdendirý túr­ki­til­desterdiń óz arasynda emes, olar­dyń árqaısysynyń orys tilimen arasynda boldy. Dálirek aıt­qanda, tilaralyq birizdendirý túr­ki tilde­riniń orys tilimen ortaq termınderin barynsha ulǵaıtý maqsatyn kózdeı otyryp, orys tili tarapy­nan túrki tilderine qa­tysty bir­jaqty júrgizildi. Orys – qazaq, orys – ózbek, orys – ázer­baıjan, orys – qyrǵyz, orys – túrkimen, orys – tatar tilderi arasynda termınalmasý júrgizi­lip, ekinshileri negizinen termın qabyldaýshy tilder bolyp keldi. Keńes odaǵy tu­synda orys tilinen túrki tilderine almasqan termınder júzdep, myń­dap sanalsa, túrki tilinen orys tiline engen termınder múldem mar­dymsyz, birli-jarym edi. Al orys tilindegi termınderdiń basym kóp­shiligi ótken ǵasyrlardyń sózal­masýlary bola­tyn. Endigi jerde biz túrki tilderiniń óz ishindegi sóz­almasý, termınalmasý máselesin jolǵa qoıýymyz kerek, dedi. Qyrǵyzstannan, Ázerbaı­jan­nan, О́zbekstannan kelgen R.Mombekov, A.Fatýllaev, Sh.Mýtalovtar plenarlyq májiliste sóz alyp, túrki jurty arasynda aqparattyq tehnologııalar yntymaqtastyǵy tý­raly aıtty. Astanadaǵy Túrki akademııasynyń prezıdenti Sh.Ib­raev túrki halyqtarynyń fol­klorlyq termınderi týraly óz baılamyn baıandady. Konferensııanyń ekinshi kúni túrki tilderindegi aqparattyq tehnologııa, termınologııasyna qa­tys­ty máseleler sóz boldy.  Ses­sııalyq májiliste túrki tilderindegi lıngvıstıkalyq termınder, sózdikter qoryn jasaý, taǵy da basqalar jurt talqysyna usy­nyl­dy. Osy halyqaralyq konfe­rensııaǵa qatysqan ǵalymdardyń baıandamalary aldaǵy ýaqytta top­tastyrylyp, kitap bolyp shyǵatynyn aıta ketsek deımiz. Súleımen MÁMET.