Elbasy Joldaýy «Búginde álem tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa dáýirine, tehnologııalyq, ekonomıkalyq jáne áleýmettik salalardaǵy tereń jáne qarqyndy ózgerister kezeńine qadam basyp keledi. Aldymyzǵa ozyq damyǵan otyz eldiń qataryna kirý maqsatyn qoıdyq» degen joldarmen bastalypty. Jaratylysta ózgermeıtin nárse joq. Joldaý sol ózgerister kóshinen qalmaýdyń qamy, aıqyn joly dep bilemiz.
G M T Opredelıt ıazykAzerbaıdjanskııAlbanskııAnglııskııArabskııArmıanskııAfrıkaansBaskskııBelorýsskııBengalskııBırmanskııBolgarskııBosnııskııVallııskııVengerskııVetnamskııGalısııskııGrecheskııGrýzınskııGýdjaratıDatskııZýlýIvrıtIgboIdıshIndonezııskııIrlandskııIslandskııIspanskııItalıanskııIorýbaKazahskııKannadaKatalanskııKıtaıskıı (Ýpr)Kıtaıskıı (Trad)KoreıskııKreolskıı (Gaıtı)KhmerskııLaosskııLatınskııLatyshskııLıtovskııMakedonskııMalagasııskııMalaıskııMalaııalamMaltııskııMaorıMarathıMongolskııNemeskııNepalıNıderlandskııNorvejskııPandjabıPersıdskııPolskııPortýgalskııRýmynskııRýsskııSebýanskııSerbskııSesotoSıngalskııSlovaskııSlovenskııSomalıSýahılıSýdanskııTagalskııTadjıkskııTaıskııTamılskııTelýgýTýreskııÝzbekskııÝkraınskııÝrdýFınskııFransýzskııHaýsaHındıHmongHorvatskııChevaCheshskııShvedskııEsperantoEstonskııIаvanskııIаponskıı AzerbaıdjanskııAlbanskııAnglııskııArabskııArmıanskııAfrıkaansBaskskııBelorýsskııBengalskııBırmanskııBolgarskııBosnııskııVallııskııVengerskııVetnamskııGalısııskııGrecheskııGrýzınskııGýdjaratıDatskııZýlýIvrıtIgboIdıshIndonezııskııIrlandskııIslandskııIspanskııItalıanskııIorýbaKazahskııKannadaKatalanskııKıtaıskıı (Ýpr)Kıtaıskıı (Trad)KoreıskııKreolskıı (Gaıtı)KhmerskııLaosskııLatınskııLatyshskııLıtovskııMakedonskııMalagasııskııMalaıskııMalaııalamMaltııskııMaorıMarathıMongolskııNemeskııNepalıNıderlandskııNorvejskııPandjabıPersıdskııPolskııPortýgalskııRýmynskııRýsskııSebýanskııSerbskııSesotoSıngalskııSlovaskııSlovenskııSomalıSýahılıSýdanskııTagalskııTadjıkskııTaıskııTamılskııTelýgýTýreskııÝzbekskııÝkraınskııÝrdýFınskııFransýzskııHaýsaHındıHmongHorvatskııChevaCheshskııShvedskııEsperantoEstonskııIаvanskııIаponskıı Zvýkovaıa fýnksııa ogranıchena 200 sımvolamı Nastroıkı : Istorııa : Obratnaıa svıaz : Donate ZakrytNegizgi on baǵyttyń jetinshi baǵyty tikeleı bilim salasyna, ıaǵnı bizge qatysty. Osyǵan azyraq toqtalsaq deımiz. Kezinde Shyǵystyń aıdarynan jel esken dáýirleri de ótken. Mysaly, tarıh paraqtary Orta Azııada qaǵaz óndirisi VIII ǵasyrda jolǵa qoıylǵanyn aıtady. Al Eýropada qaǵaz óndirý XI-XII ǵasyrlarda, Anglııada XIV ǵasyrda bastaldy. Qazir ozyq jurt Eýropa bolyp otyr. Buryn olar bizden úırense, endi bizge olardan úırenýge, alýǵa týra kelip tur. «Dúnıe – kezek» degen osy. Shyǵystan shyraı ketip, Batystyń asyǵy alshysynan túsip otyr qazir. Ǵalym Aqjol Batyruly «Álipbı aýystyrý isi. Qapy qalma, qazaq eli» degen maqalasynda «Qaǵazdy oılap tapqan Qytaıǵa qaraǵanda aıfon oılap tapqan Amerıkanyń aıdarynan jel esip tur. Eki jep, bıge shyqty degen osy. Endigi góı-góı basqa bop tur. Ol qaıtip álemdik órkenıettiń bıik attaqyrynan kútirletip jem jeımiz degenge kep tireledi», deıdi. Bizdińshe, táýelsizdik alǵannan keıingi eń iri úsh ózgeris – Astananyń aýysýy, bilim júıesindegi ózgerister jáne jańa álipbı. Qazaq tarıhyndaǵy «Zar zaman» kezeńi men Abaıdyń arasy dáýir turǵysynan bir-birine jaqyn. «Zar zaman» aqyndary «Orystan bez» dese, Abaı «Oryssha oqý kerek, hıkmet te, mal da, óner de, ǵylym da, bári orysta tur... Orystyń ǵylymy, óneri – dúnıeniń kilti», deıdi. Abaıdyń «úıren» degeni durys bolyp shyqqanyn ýaqyt kórsetti. Abaı qoǵamdaǵy ózgeristerdiń qyr-syryn tereńirek túsindi.
Qazirgi zamanyń óz kelbeti, óz sıpaty bar. Másele sony túsine bilýde. Shıllerdiń «Bessmerten tot, kto veren svoemý vremenı» degen sózi bar. Bizge zamannyń júrek soǵysyn, tamyr búlkilin tap basyp tanı bilý zor mindet bolyp tur. Bilim júıesi de zamanǵa saı ózgeristerdi boıyna sińirý kerek. Ustazdar qaýymy osyny tereń túsinýi kerek dep oılaımyz.
Joldaýdaǵy altyn arqaý bolyp tartylǵan jeliniń biri – til máselesi. «Qazaqstandyqtardyń bolashaǵy – qazaq, orys, aǵylshyn tilderin erkin meńgerýinde» dep kórsetildi. Oǵan qosymsha «Orys tilin bilý mańyzdy bolyp qala beredi» deıdi. Abaıdyń oryssha oqýy qazir aǵylshynsha bop ózgerip tur. Bul – tórtkúl dúnıeni arbaıtyn álemdik til. Latyn qarpi onyń bolat saýyty.
Álipbı máselesine kelsek, kóne túrik taıpalary soǵdy, uıǵyr, manıheı, brahmı, estrangelo, tohar jazýlaryn da bilgen. Qazaq halqy sońǵy júz jyldyń kóleminde arab álipbıin, arab álipbıi negizinde jasalǵan tóte jazýdy, latyn alfavıtin hám kırıllısany tutynyp kórdi. Bulardyń árqaısysynyń bederli izi tarıhta qaldy. Endigi kezek latyn alfavıtine keldi. Jetinshi bólimdegi asa mańyzdy tustyń biri myna joldar dep bilemiz: «О́ziniń tarıhyn, tilin, mádenıetin biletin, sondaı-aq zamanyna laıyq, shet tilderin meńgergen, ozyq ári jahandyq kózqarasy bar qazaqstandyq bizdiń qoǵamymyzdyń ıdealyna aınalýǵa tıis». Muhtar Áýezov «Abaı Eýropaǵa barǵanda arqasyn Shyǵysqa tirep alyp barady» degen eken. Bizdiń de arqamyzdy óz tarıhymyzǵa, óz mádenıetimizge, tilimizge tirep alyp, órkenıet kóshine ilesýimiz kerek bolyp otyr.
Abaı QALShABEK,
«Nazarbaev zııatkerlik mektepteri» derbes
bilim berý uıymy pedagogıkalyq sheberlik ortalyǵynyń treneri