Sońǵy kezderi álem elderiniń buqaralyq aqparat quraldary Amerıka Qurama Shtattary men Ortalyq Azııa memleketteriniń yntymaqtastyǵy taqyrybyna kóbirek nazar aýdara bastady. Al saıasattanýshy-sarapshylardyń osy máselege qatysty oı-pikirlerine taldaý jasaıtyn bolsaq, AQSh-tyń Ortalyq Azııamen yntymaqtastyǵy AQSh pen Reseı qatynastaryna tikeleı baılanysty degen boljamdy taǵy da rastaı túsetindeı. Retine qaraı taratyp kóreıik.
Bul máselede aldymen AQSh-tyń eks-prezıdenti Barak Obama tusyndaǵy memlekettik hatshy Djon Kerı negizin qalaǵan «S5+1» tuǵyrnamasyna toqtalǵan jón. О́ıtkeni osy tuǵyrnamada AQSh-tyń Ortalyq Azııaǵa baǵyttalǵan syrtqy saıasaty kórinip turǵandaı bolady. Amerıkaǵa búıregi buratyndar endigi «úmitterin» atalǵan qujatqa artatyn sııaqty. Sondaı-aq B.Obama bıligi kezinde Ortalyq Azııa elderi syrtqy ister mınıstrlikteriniń basshylaryn Vashıngtonǵa arnaıy shaqyryp, «áńgime-dúken» qurǵany áli umytyla qoıǵan joq. Ol bireýine unady, ekinshilerine unamady. Mine, sonda Djon Kerı 15 mıllıon dollardy quraıtyn bes jobany iske asyrý máselesin ortaǵa salǵan edi.
Aq úıdiń bıligi Donald Trampqa aýysqan soń, osy jobalardyń jáne «S5+1» tuǵyrnamasynyń bolashaǵy qalaı bolady degen másele týyndady. Sebebi jańa prezıdent D.Tramp B.Obamanyń kezinde qabyldanǵan birqatar jobalardyń kúshin joıyp tastaǵan bolatyn. Tramp bıligi «S5+1» tuǵyrnamasyna «tıisken» joq. Qaıta ony jetildirip, ári qaraı damytýdy kózdedi. Búginde oǵan eldiń qazirgi memlekettik hatshysy Reks Tıllerson kirisip jatyr. Tipti ol burynǵy áriptesi Djon Kerı sııaqty Ortalyq Azııa elderiniń syrtqy ister mınıstrlikteri jetekshileriniń Nıý-Iork qalasynda basyn qosyp ta úlgerdi. Keıbir sarapshylar AQSh-tyń Ortalyq Azııaǵa «erekshe yqylas» tanytýynyń astarynda «Ortalyq Azııa memleketterin yntymaqtastyrý arqyly aımaqta Reseı men Qytaıdyń yqpalyn álsiretip jatýy múmkin» degen boljam aıtady.
AQSh-ty Ortalyq Azııa elderiniń ıntegrasııasy buryn da qyzyqtyrǵan, qazir de qyzyqtyrady. Muny AQSh memlekettik hatshysynyń birinshi orynbasary, Ońtústik jáne Ortalyq Azııa boıynsha elshisi Elıs Ýells te ashyq bildirip otyr. «Ortalyq Azııa elderimen birlesken strategııalyq áriptestik qatynasymyz bar, – deıdi ol. – Onda ekonomıkalyq ıntegrasııa, terrorızm men dinı ekstremızmge, zańsyz esirtki saýdasyna qarsy kúres jáne aımaqtyń turaqtylyǵy syndy máseleler qamtylǵan. Sondaı-aq Qurama Shtattaryn bul aımaqtyń ıntegrasııasy da qyzyqtyrady».
AQSh prezıdenti óziniń ótken jyly kúzde jarııalaǵan strategııasynda Reseı men Qytaı AQSh-tyń basty «básekelesi» ekenin atap ótti. Búginde Reseı men Qytaıdyń Ortalyq Azııaǵa kádimgideı yqpal etip otyrǵany taǵy belgili. Endi olardyń qataryna Qurama Shtattardyń da qosylǵysy keledi. Al sońǵy alty-jeti jyl aralyǵynda álemdegi iri úsh memleketke de strategııalyq mańyzy erekshe sanalatyn Ortalyq Azııa elderi AQSh-pen baılanystaryn báseńdetkeni shyndyq. Mysaly kezinde Qurama Shtattarymen tonnyń ishki baýyndaı aralasqan Qyrǵyzstan túrli sebepterge baılanysty Manas halyqaralyq áýejaıyna jaqyn ornalasqan AQSh-tyń áskerı bazasyn japty. Keıin Bishkektiń Amerıkamen birqatar máseleler boıynsha yntymaqtastyǵyn úzýine týra keledi. Qazirgi kezde aımaqtaǵy Qazaqstannan ózge memleketterdiń AQSh-pen alys-berisi joǵary deńgeıde dep aıta almaımyz.
Búginde Amerıka Qurama Shtattarynyń Ońtústik Azııadaǵy eldermen baılanys- tary qaıta jandana tústi. Bul óńirge Ortalyq Azııa irgeles jatqandyqtan, Vashıngton bıligine Ońtústik Azııaǵa qaraǵanda, Ortalyq Azııa geostrategııalyq jaǵynan mańyzdy sanalady. Soǵan baılanysty AQSh óziniń Aýǵanstandaǵy áskeriniń sanyn kóbeıtti. Buǵan Pákistan men Irandaǵy saıası jaǵdaılardy qosyńyz. Onyń ústine Ortalyq Azııa memleketteri jerasty resýrstaryna óte baı, ol aımaq elderiniń basty qundylyqtarynyń biri bolyp tabylady.
Qurama Shtattardyń Ortalyq Azııaǵa qaraı «jaqyndaýy» Reseıge unamaıtyny áýel bastan-aq belgili bolǵan. Ony «S5+1» kezdesýi óter aldynda Reseı syrtqy ister mınıstri Sergeı Lavrov jetkizip te úlgerdi. «Eger bizdiń amerıkalyq áriptesterimiz Ortalyq Azııadaǵy dos- tarymyzben kezdesýinde ekonomıka emes, geosaıasat turǵysynda kelissózder júrgizetin bolsa, onyń sońy jaqsylyqqa aparmaıdy», dedi reseılik mınıstr. Onyń bul sózi bizge eskertý sııaqty áser etti. Degenmen keıindep ol osy «eskertýin» túzetip, BUU Qaýipsizdik Keńesiniń otyrysynda sóılegen sózinde bylaı dedi: «Ortalyq Azııa elderiniń aldyna ońtústik nemese soltústik ekeýiniń birin tańda degen jalǵan tańdaý qoıýdyń qajeti joq. Aımaqqa barlyq tarappen jan-jaqty áriptestik ornatý qajet jáne atalǵan elderdiń TMD, EAEO, ShYU sheńberindegi mindettemelerin qurmetteý kerek».
Ortalyq Azııadaǵy bes memleket – Qazaqstan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Túrikmenstan jáne Tájikstannyń ózara birligi, yntymaqtastyǵy qashan da qajet edi. Búginde ol aıqyn sezile bastady. Ras, Keńester Odaǵy ydyraǵan soń, Ortalyq Azııadaǵy memleketter arasynda odaq qurý ıdeıasy kóterildi. Osyǵan baılanysty prezıdentter túrli basqosýda ıntegrasııalanýǵa baǵyttalǵan jeti jobany talqylaǵan eken. О́kinishke qaraı olardyń birde-bireýi qabyldanbady. Endi sonyń reti osy jyldyń naýryzynda Astanada ótýi josparlanǵan Ortalyq Azııa elderi basshylarynyń sammıtinde keletin sııaqty. Al sammıt otyrysyna shańyraq ıesi – Qazaqstannyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev tóraǵalyq etedi.
Reseı, Qytaı jáne AQSh-ty qyzyqtyryp otyrǵan Ortalyq Azııa memleketteriniń bir-birimen yntymaqtastyq ornatyp, ıntegrasııalanýynan taraptardyń saıası jáne ekonomıkalyq jaǵynan utatyny kóp. «Bizdiń tarıhymyz, dinimiz, mádenıetimiz bir. Qudaı bizge bir-birimizge kómektesýge, aımaq qaýipsizdigin qamtamasyz etýge, birge bolýǵa jazdy, – degen edi Elbasy «Astana klýbynyń» úshinshi otyrysynda sóılegen sózinde. – Qazir osyǵan baılanysty О́zbekstanda kóptegen ózgerister bolyp jatyr. Men muny syrttaı baqylap otyramyn. Biz qolymyzdan kelgenshe kómektesýdemiz. Mundaı ózgerister Tájikstanda da, Túrikmenstanda da júrgizilýde. Jaqynda Qyrǵyzstanda prezıdent saılaýy ótti. Men Ortalyq Azııanyń bolashaǵyna úlken senimmen qaraımyn».
Al О́zbekstan prezıdenti Shavhat Mırzıeev aımaqtaǵy elderdiń yntymaqtasýyna baılanysty: «Bizdiń myńdaǵan jyldyq tarıhymyz bar. Biz Eýrazııanyń júregimiz. О́zbekstan Ortalyq Azııanyń damýy úshin kórshilerimen birigip jumys isteýge qashan da daıyn. Ortalyq Azııadaǵy 70 mıllıon halyqtyń búgini men erteńi aımaqtaǵy memleketterge baılanysty» degen bolatyn.
Álemdik qoǵamdastyqqa belgili saıasatkerler men sarapshylar baǵa berip júrgendeı, Qazaqstan – Ortalyq Azııanyń qaýipsizdigi men turaqtylyǵyna uıytqy bolýǵa saı memleket. Qazaqstan jáne onyń basshysy N.Á.Nazarbaev aımaqtyń ǵana emes, búkil Jer sharynyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan jahandyq bastamalardy kóterý arqyly beıbitshilikti jaqtaıtyn irgeli el jáne tulǵa retinde tanyldy. Mine, endi Elbasymyz túrli sebeptermen shırek ǵasyrdan beri bastary birikpeı, kópten beri ortaq bir mámilege kele almaı júrgen Ortalyq Azııadaǵy bes memlekettiń basshylaryn Astanaǵa shaqyryp, joǵary deńgeıdegi jıyn ótkizýge uıytqy bolyp otyr. Bul jıyn bolashaqta qurylýy yqtımal Ortalyq Azııa elderiniń odaǵyna aparatyn jol bolýy ábden múmkin.
Álısultan QULANBAI,
«Egemen Qazaqstan»