Jurt kókeıinde júrgen eldik, memlekettik máseleni gazet betinde kótergeni úshin óskemendik áriptesimiz jumystan shyǵaryla jazdady. Abyroı bolǵanda, máselege jýrnalıster, zııaly qaýym ókilderi, qoǵam belsendileri men oblys ákimdigi der kezinde aralasyp, jaǵdaı birshama rettelgendeı boldy.
Túsinikti bolý úshin basynan bastap aıtaıyq. О́skemende jaryq kóretin oblystyq «Dıdar» gazetiniń bıylǵy 18 qańtardaǵy nómirinde jýrnalıst Murathan Kenjehanulynyń «О́skemen qashan rýhanı jańǵyrady?» degen maqalasy shyqqan-dy. Maqalada oblys ortalyǵyndaǵy onomastıka máselesi sóz bolyp, О́skemendegi 706 kósheniń tek 82-si, ıaǵnı 12 paıyzy ǵana qazaqsha ataýlarǵa ıe ekendigi tilge tıek etilip, qaladaǵy Parovoz, Traktor degen sekildi mán-maǵynasy joq kóshelerdiń ornyna Álıhan Bókeıhanov, Qalıhan Ysqaq, Dıdahmet Áshimhanov, Serik Ǵabdýllın, Ǵalym Baıbatyrov, Músilim Qumarbekov, Qanıpa Bitibaeva, Rústem Esdáýletov sekildi elimiz men óńirimizge eńbegi sińgen tulǵalardyń esimi berilse degen usynys aıtylǵan bolatyn. Bıyl 100 jyldyq mereıtoıy atalyp ótiletin áıgili batyr Qasym Qaısenovtiń keýde músini janarmaı quıý stansasynyń aýlasynda eleýsiz oryn tepkeni, kerisinshe Kırovtyń eskertkishi saıabaq ishinde asqaqtap turǵany da tilge tıek etilgen-di. Bul máseleler respýblıkalyq jáne jergilikti BAQ-tarda buǵan deıin de birneshe márte kóterilgen edi.
Alaıda maqala avtory M.Kenjehanuly 8 aqpanda óziniń feısbýktegi paraqshasynda osy maqalany jazǵany úshin basshylyq tarapynan sógis alǵanyn kúıine jazǵanda, áleýmettik jeli qoldanýshylarynyń kópshiligi qatty alańdaýshylyq tanytqanyn ańǵardyq. Jazbadan qysqasha úzindi keltireıik. «Oqyrmandarǵa unaǵan dúnıe basshymyzǵa unamaı jatyr. Irına Iаkýnına degen «Shyǵys-Aqparat» JShS-niń dırektory osy maqaladan keıin izime sham alyp tústi. Maqalany anda aparyp, munda aparyp saralatty, ishinen kemshilik izdedi. «Aqyry eshkimnen pikir keltirmegensiń» dep shúılikti. Men О́skemen qalalyq mádenıet jáne tilderdi damytý bóliminen alǵyzǵan, qala ákimi orynbasarynyń qoly qoıylǵan jazbasha jaýabymdy kórsetsem, «bul onomastıkanyń basshysy emes» dep teris qarady. Túsinikteme jazýdan men de bas tarttym. Ulttyq rýh jaıynda jazǵan dúnıem memlekettik tildi bilmeıtin basshyǵa unamaǵanyna kúıindim», dep jazǵan-dy ol óziniń feısbýktegi jazbasynda. Avtordyń bul jazbasy áleýmettik jelide qyzý talqylanyp, zııaly qaýym ókilderi, aqsaqaldar, jastar eldik máseleni kótergeni úshin jýrnalıstiń jazalanǵany ádiletsiz sheshim ekendigin aıtyp, óz narazylyqtaryn bildirip, jurtshylyqty jýrnalısti qoldaýǵa shaqyrǵan bolatyn.
Sodan ne kerek, jýrnalıstiń janaıqaıy aqyry oblys ákimdigine jetip, 9 aqpan kúni oblys ákiminiń orynbasary Ásem Núsipova «Dıdar» gazetiniń redaksııasyna arnaıy kelip, jaǵdaıdyń mán-jaıyn túsindirdi. Maqalada eshqandaı ult arazdyqty qozdyrý faktileriniń joq ekendigin, kerisinshe óte ózekti, el kókeıinde júrgen másele qozǵalǵanyn aıtyp, О́skemendegi ortalyq kóshelerge elimizge, memleketimizge eńbegi sińgen tulǵalardyń esimi berilýi kerektigine toqtaldy. «Shynynda da, Ordjonıkıdze, Kırov, Dzerjınskıı, Pıter kommýnarlary sekildi kóshelerdiń attary aýystyrylyp, elge eńbegi sińgen tulǵalarymyz О́skemen kóshelerinen laıyqty oryn alýy kerek. Qasym Qaısenov sekildi batyrlarymyz janarmaı beketiniń janynda turmaýy qajet», – dedi oblys ákiminiń orynbasary. Jáne maqalany oblystyq Ishki saıasat basqarmasynyń basshysy durys túsinbeı, «Shyǵys-Aqparat» JShS dırektorynan túsinikteme alǵanyn, al «Shyǵys-Aqparat» basshysy maqaladaǵy máselelerdiń mán-jaıyna tolyq úńilmeı jýrnalısti jazalaǵany durys emestigin aıtyp, oǵan berilgen sógisti alyp tastaýdy tapsyrdy.
Baıqaǵanymyz, osyndaı keleńsizdiktiń oryn alýyna oblystyq Ishki saıasat basqarmasy basshysy men «Shyǵys-Aqparat» JShS dırektorynyń memlekettik tildi bilmeýi basty sebep bolǵan sekildi. «Dıdar» gazetiniń jýrnalısteri de kezdesý kezinde basshynyń memlekettik tildi bilmeýi jumys barysynda qıyndyq týdyratynyn aıtty. Qoǵam belsendisi Ádil Qarataı men О́skemendegi drama teatrdyń kórkemdik jetekshisi Sahan Ákeleev jıynda oblys ákiminiń orynbasaryna óńirdegi eń úlken qos gazet «Dıdar» men «Rýdnyı Altaıdy» qazaq-orys tilderin jetik biletin basshy basqarýy kerektigin jetkizdi.
Gazet jýrnalısteriniń jazǵan maqalasy úshin sógis alýy, jalpy jýrnalıster qaýymyna shyǵarmashylyq erkindik berilmeýi óńirdegi ardagerlerdi de alańdatyp otyr. «Egemenniń» turaqty oqyrmandarynyń biri, qart jýrnalıst Murat Ámirenov jaqynda redaksııaǵa hat joldapty. «Jýyqta «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan bir maqalany oqıyn dep redaksııaǵa baraıyn. Sóıtsem, redaksııaǵa bul gazet kelmeıdi eken. Sebebin surasam, «Oı, aǵa, jańa dırektor kelgennen keıin «Egemen» sap tyıylǵan, al «Kazpravda» baıaǵysynsha kelip tur» dep jigitter qarap tur. Kúlerimdi de, jylarymdy da bilmedim. Sonda deımin-aý, memlekettik tilde shyǵatyn elimizdiń bas gazeti «Egemen Qazaqstan» Iаkýnınaǵa nege kerek bolmaı qaldy eken? Al qazaq jýrnalısterine aýadaı qajet gazet emes pe? Muny bir dep qoıyńyz.
Ekinshiden, qazir «Dıdardyń» jýrnalısteri óz gazetinde ult múddesin kózdeıtin materıaldar jarııalaýdan qaımyǵyp qalǵan. Alda-jalda osy ulttyq taqyrypty kótergen máseleler jaryq kóre qalsa, dırektor erin baýyryna alyp týlaıtyn kórinedi. Úshinshiden, bıylǵy jyldyń basynan beri «Dıdar» jáne «Rýdnyı Altaı» gazetterinde ortaq qosymsha retinde telearnalardyń baǵdarlamasy berile bastady. Solardyń ishinde otandyq telearnalar sany – 13, reseılik arnalar – 38. «Otaý tv» jelisindegi arnalardyń eshbiri baǵdarlamada joq. Dırektordyń aıtýynsha, atalmysh reseılik arnanyń bári mınıstrlikte tirkelgen kórinedi», – dep jazady qart jýrnalıst.
Shyǵys Qazaqstandaǵy 90 jylǵa jýyq tarıhy bar qara shańyraq «Dıdar» gazetindegi osyndaı keleńsiz jaıttar basylym jýrnalısterin ǵana emes, respýblıkadaǵy, óńirdegi zııaly qaýym ókilderin de alańdatyp otyr. Olar oblys ákimdigi, oblystyq Ishki saıasat basqarmasy tarapynan tıisti sheshim qabyldanyp, túıtkildi máseleler oń sheshim tabaryna senedi.
Azamat QASYM, «Egemen Qazaqstan»
О́SKEMEN