Qazaqstan jáne Túrkııa – sıfrly dáýirdegi ınvestısııalyq múmkindikter

О́tken aptada resmı Ankara Qazaqstan men Túrkııa isker áıel­deriniń iri sammıtiniń qaınaǵan ortalyǵyna aınaldy. Ankara – Kishi Azııanyń bizdiń zamanymyzǵa deıingi VII ǵasyrda boı kótergen, grek tilinde Ángıra nemese Ánkıra (Ἄγκυρα, «zákir») dep atalǵan kóne qalasynyń biri. Shahar saýda joldary toǵysynda ornalasyp, Eýropa men Azııany jalǵap jatqandyqtan osyndaı ataý ıelengen. 1923 jylǵy 13 qa­zanda Ankara astana bolyp jarııa­landy. Onda qazir 5 mln-ǵa jýyq adam ómir súrip jatyr.

Túrkııa qazirgi zaman kóshbas­shylarynyń biri ekeni málim. Ol 1961 jyldyń ózinde álemniń qýatty elderiniń iri uıymy – Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń quramyna kirdi. Onyń baı tarıhy, biregeı mádenıeti, ıntellektýaldyq jáne ekonomıkalyq áleýeti, dástúrli qoǵamnyń sátimen zama­naýı postındýstrııaly memle­ketke aınalýy mamandar men jurtshylyqtyń zor qyzyǵý­shylyǵyn týdyrady. Túrkııa – Qazaqstan táýel­siz­digin álemde alǵash tanyǵan el. Sol sátten beri 25 jyldan as­tam ýaqyt boıy baýyrlas mem­leketterimiz arasynda shyn máninde dostyq qarym-qatynas qalyptasty.

Qazaqstandyq delegasııa atalǵan eki eldiń Isker áıelder bıznes-forýmyna qatysty. Onyń quramyna Qazaqstannyń Isker áıelder keńesiniń, jergilikti atqarý organdarynyń ókilderi, respýblıkanyń barlyq óńirindegi sha­ǵyn jáne orta bıznes jetek­shileri – shamamen 50 shaqty isker áıel endi.

Forýmdy Túrkııa saýda palatasy jáne taýar bırjalary odaǵy (TOVV) jáne «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy (UKP) uıym­dastyrdy. Forýmǵa Túrik Respýblıkasy Premer-mınıstriniń orynbasary Hakan Chavýshoglý, Túrkııanyń Isker áıelder keńesi tóraıymynyń orynbasary Rýhsar Pekdjan, Qazaqstannyń Isker áıelder keńe­siniń tóraıymy Lázzat Ramaza­nova, eki memlekettiń memorgandary men kásipker áıelder qoǵamdastyǵy ókilderi qatysty. Barlyq qatysýshylar sany 180 kásipker áıelden asty.

Isker áıelder keńesi 2015 jy­ly Qazaqstan Respýblıkasynyń «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy janynan bıznestegi áıelderdiń mobılızasııasyn kúsheıtý maqsatymen quryldy. Búginde Keńes quramynda 700-deı kásipker áıel bar.

TOVV 1950 jylǵy 8 naýryzda qurylǵan. Ol zańdy tulǵa mártebesi bar, ákimshilik, ókildi jáne konsýltatıvtik qyzmet atqa­ra­tyn kásibı memlekettik uıym bo­lyp tabylady. Qazirgi kezde odaq 61 saýda palatasynyń, 11 óner­kásiptik palatanyń, 175 saýda-ónerkásip, 2 teńiz palatasy­nyń jáne 110 saýda bırjasynyń basyn biriktirip otyr. 

Memlekettik hatshy óz sózinde el Prezıdentiniń tabys­ty navıgasııaǵa jáne Indýs­trııa 4.0 – jańa álemge beıim­delýge baǵyttalǵan «Tórtinshi óner­ká­siptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» atty Joldaýyna nazar aýdardy. 

Bıylǵy Joldaý jańǵyrý úderis­teriniń qısyndy jalǵasy bolyp tabylady jáne «Qa­zaq­stan-2050» Strategııasymen, Ult josparymen, «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasymen ushtasyp jatyr. Onda Qazaqstannyń budan ári qaraı damýynyń basymdyǵy bar baǵyttary aıqyndalǵan. Ol úshin kásiporyndardy sıfrlandyrýǵa baǵyttalǵan jańa ádister synaqtan ótkizilmek. Bul rette áıelderdiń kásipkerlik qoǵamdastyǵy mańyzdy oryn alady. Máselen, Qazaqstannyń ishki jalpy óniminiń 40%-yn áıelder qamtamasyz etedi, olardyń el bıznesin damytýǵa qosyp otyrǵan úlesi jyl saıyn ósip keledi. 

Memhatshy Qazaqstanda áıelderdiń múmkindikterin art­tyrýǵa baǵyttalǵan memlekettik saıasat júrgizilip jatqanyn aıtty. Búginde áıelderdiń 10,1%-y (43 adam) saıası memlekettik qyz­metshi bolyp tabylady. Par­lamentte 33 adam nemese depý­tat­tardyń jalpy sanynyń 22%-y – áıelder. Barlyq shaǵyn jáne orta bıznestiń 43%-yn áıelder basqarady, olar 31% jumys ornyn (964 myń adamdy) qamtamasyz etip otyr. Dúnıejúzilik ekono­mıkalyq forýmnyń Básekege qabi­­lettiliktiń jahandyq ın­­deksi boıynsha, «áıelderdiń ekono­mı­kalyq damý salasyna qatysýy jáne múmkindikteri» kórsetkishi jóninen Qazaqstan 30-shy oryn aldy.

Forým aıasynda mynadaı pa­neldik sessııalar ótti: «Qazaq­stan – ınvestorlar úshin sıfrlan­d­yrý dáýirindegi damýdyń jańa múmkindikteri» jáne «Qazaq­stan men Túrkııadaǵy áıelder kásip­kerligin damytý perspektı­va­lary». Qazaqstannyń ınvestı­sııalyq múmkindikteri, óńirlerdegi kásipkerlikti damytý perspektıvalary, Qazaqstanda týrızmdi damytý perspektıvalary jáne t.b. taqyryptar talqylaýdyń basty arqaýyna aınaldy. 

Bizdiń el tarapynan Qazaq­stannyń Isker áıelder keńesiniń tóraıymy, «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy tóralqa tóraǵasy hatshylyǵynyń basshysy Lázzat Ramazanova, «Kazakh Invest» ulttyq kompanııasy» AQ-tyń óńirlerdi jáne ekonomıkalyq aımaqtardy damytý máseleleri jónindegi basqarýshy dırektory Erkejan Ámirhanova, «Kazakh Tourism» ulttyq kompanııasy» AQ basqarmasy tóraǵasynyń orynbasary Maııa Egimbaeva jáne respýblıkanyń ózge de isker áıelderi moderatorlyq etti. 

Túrkııa tarapynan TOVV kásip­ker áıelder atqarý komıte­tiniń múshesi Zýhal Akıýzlıý, TOVV sektorlar jáne kásipkerlik basqarmasynyń basshysy Ozan Adjar, Syrtqy ekonomıkalyq baılanystar jónindegi keńestiń dırektorlar keńesiniń múshesi Berna Ilter, «Think Online» kompanııasynyń negizin salýshysy Djansý Nergız moderator qyzmetin atqardy. Olar «Túrkııa ekonomıkasy», «Syrtqy ekonomıkalyq baılanystar jónindegi keńestiń tanystyrylymy», «Elektrondy saýda» tárizdi taqyryptardy kópshilik talqylaýyna usyndy.

Qyzý pikirtalastar nátı­je­sinde eki memlekettiń kásip­ker áıelderi arasyndaǵy ynty­maq­tas­tyqtyń qazirgi jaǵdaıy talqy­lanyp, shaǵyn jáne orta bız­nesti sıfrlandyrýǵa basa kóńil bólingen perspektıvaly ınno­vasııalyq jobalar aıqyndaldy. Taǵy bir mańyzdy nátıje isker áıelder arasyndaǵy baılanys aıasyn keńeıtý jaıy boldy, eń bastysy ýaǵdalastyqtarǵa qol jetkizilip, kásibı qarym-qatynas ornatyldy. 

Forým qorytyndysy bo­ıynsha túrik kásipker áıelderiniń bıznes álemindegi rólin arttyrý maqsatymen TOVV jany­nan qurylǵan Kásipkerlik jó­nin­degi áıelder keńesi men QR «Ata­meken» ulttyq kásipkerler palatasynyń Isker áıelder keńesi arasyndaǵy yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıyldy. 

Qol qoıylǵan memorandýmǵa sáıkes, taraptar saýda, ónerkásip, ın­ves­tısııalar, tehnologııalar almasý, qyzmet kórsetý jáne ekono­mıkanyń ózge de sektorlaryn­da kásipkerlikti damytý isine kómek kórsetý baǵytyndaǵy qyzmetti júzege asyrý úshin Túrkııa-Qazaqstan isker áıelderi keńesin qurý týraly kelisimge keldi.

V2V ekijaqty kezdesýleri qorytyndysy boıynsha eki el kásipkerleri tájirıbe almasyp, yntymaqtastyqty jalǵastyrý jóninde ýaǵdalasty. Máselen, osy jyldyń sáýirinde Pavlodar oblysynda túrik bıznesmenderi shaqyrylatyn Iskerlik keńes forýmyn ótkizý josparlanyp otyr.

О́z tarapynan Túrkııa isker áıelderi keńesi Mańǵystaý obly­syn­daǵy QR «Atameken» ulttyq ká­sipkerler palatasymen qol­óner jónindegi birlesken joba­ny ilgeriletý úshin yntymaq­tasýǵa nıetti. Sondaı-aq «Kazakh Tourism» UK» AQ-pen arada tý­rızm salasyndaǵy ózara yn­ty­maq­tastyq týraly ýaǵda­lastyqqa qol jetkizilgenin aıta ketken jón. 

Forým aıasynda Qazaqstannan kelgen delegasııa TOVV ýnıver­sıtetinde bolyp, oqý orny­nyń rektorymen kezdesti. Ýnı­ver­sıtet ákimshiligi jalpy tanys­tyrylym uıymdastyryp, oqý ordasy boıynsha tanystyrý týryn daıyndapty. Sonymen qatar delegattar Tehnologııalar ortalyǵynda, Qyzmet kórsetý ortalyǵynda, «Serdar Plastik» jáne «Park Kent» fabrıkalarynda, Indýstrııalyq aımaqtyń tehnıkalyq kolledjinde boldy.  Forým aıasynda G.Áb­di­qalyqova Túrkııa Parlamentiniń jáne memlekettik organdarynyń basshylarymen birqatar ekijaqty kezdesýler ótkizdi. 

Túrkııa Parlamentiniń spı­keri Ismaıl Kahraman Mem­leket basshysynyń bıylǵy Joldaýynyń negizgi qaǵı­dat­tarymen, táýelsizdik jyldar­yn­daǵy Qazaqstannyń áleýmettik-eko­no­mıkalyq sa­ladaǵy jetistik­terimen, son­daı-aq eldiń keńinen moıyn­dalǵan halyqaralyq basta­malarymen tanysty. Memlekettik hatshy qazirgi kezde Qazaqstan júıeli jańarýlar kezeńin bastan ótkerip jatqanyn aıtty. Elde ekonomıkanyń jańa modelin qalyptastyrýǵa, saıası reformalaýǵa jáne qoǵamdyq sanany jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan Úshinshi jańǵyrý júzege asyrylýda. Álemdegi eń damyǵan 30 memlekettiń qataryna qosylý maqsatymen ınnovasııalyq ındýs­trııalandyrý jalǵastyrylýda. Biz BUU Qaýipsizdik Keńesiniń tu­raq­ty emes múshesimiz. Taıaýda ǵana Qaýipsizdik Keńesiniń taqy­ryp­tyq brıfınginde sóılegen sózinde el Prezıdenti N.Nazarbaev ha­lyq­aralyq ómirdegi saıası ózara senim men júıeli dıalogtyń ma­ńyz­dylyǵyna basa nazar aýdardy.

Gúlshara Ábdiqalyqova bıyl Qazaqstanda aıryqsha mereıtoı – Astananyń 20 jyldyǵyn atap ótetindigin aıtty. Astana – Táý­el­sizdiktiń sımvoly, Prezıdent ıdeıasynyń iske asýy jáne barsha qazaqstandyqtardyń eńbeginiń jemisi. Túrik tarapy osynaý tamasha meıramdy merekeleýge shaqyryldy. Kezdesýde Qazaqstan-Túrkııa ózara qarym-qatynasyn odan ári damytý jaıy talqylandy. 

Memhatshy ekijaqty qarym-qatynasta bıyl Qazaqstan Pre­zı­denti N.Á.Nazarbaevtyń Túrkııaǵa resmı sapary mańyzdy beles bolǵaly turǵanyn aıtty.

Túrkııa Premer-mınıstri­niń orynbasary Hakan Chavý­shog­lýmen áńgimelesý kezinde tarap­tar Qazaqstan-Túrkııa qarym-qatynasynyń joǵary qarqy­nyna qanaǵattanatynyn bildirdi. Saýda-ekonomıkalyq ynty­maq­tastyqty odan ári damytý­dyń ózekti máseleleri talqy­landy. Máselen, 2017 jylǵy qań­tar-qarasha kezeńinde taýar aına­lymy 1,69 mlrd AQSh dollaryn qurady. Taraptar ózara tıimdi seriktestikti budan ári damytý úshin aıtarlyqtaı áleýet bar ekenin atap ótti.

Áńgime barysynda taraptar áıelder kásipkerligin damytýǵa, óndiristi sıfrlandyrýdaǵy ozyq tájirıbeni engizý isine júıeli qoldaý kórsetýge ýaǵdalasty. Jalpy, eki eldiń áıelder qoǵam­das­tyqtary arasyndaǵy ynty­maq­tastyqty odan ári jalǵastyrý perspektıvalary belgilendi.  Túrkııanyń Otbasy isteri jáne áleýmettik saıasat jónin­degi mınıstri Fatma Betıýl Saıyn Kaıamen kezdesýde Memhat­shy áıelderdiń quqyǵy men múm­kin­dikterin iske asyrý máselesine den qoıa otyryp, áleýmettik saıa­sattyń ózekti jaıttaryn jáne otbasylyq-demografııalyq saıasatty talqylady. 

Ol Qazaqstan Respýb­lı­ka­syn­da genderlik teńdik salasynda ınstıtýttyq negiz qalyp­tas­tyrylǵanyn atap ótti. Elde genderlik máselesine arnalǵan 2 zań – «Turmystyq sıpattaǵy zorlyq-zombylyq profılaktıkasy týraly» jáne «Erler men áıelderdiń teń quqyqtary men teń múmkindikterine beriletin memlekettik kepildikter týraly» zańdar qoldanylady. 2016 jyldan beri Qazaqstan Prezıdentiniń Jarlyǵymen bekitilgen Qazaq­stan Respýblıkasynyń 2030 jyl­ǵa deıingi Otbasylyq jáne gen­derlik saıasatynyń tujyrym­damasy tabysty júzege asyry­lýda. Qujattyń negizgi maqsat­tary – otbasyn qoldaý, nyǵaı­tý jáne qorǵaý, otbasynyń jáne onyń músheleriniń tánı, ıntel­lek­týaldyq, rýhanı, izgilik tur­ǵysynan damýyna septigin tı­gi­zetin qajetti jaǵdaılardy jasaý, anany, ákeni jáne balany qorǵaý, erler men áıelderdiń qoǵam ómiri­niń barlyq salasyndaǵy birdeı quqyqtaryna, paıdalaryna, min­dettemeleri men múmkin­dik­terine qol jetkizý, jynystyq erek­she­ligine qatysty kemsitýdiń barlyq túri men kórinisterin eńserý.

Búginde Qazaqstanda qajetti áleýmettik saıasat júrgizilip otyr. Álemdik ekonomıkadaǵy daǵdarys qubylystaryna qaramastan, res­pýblıkalyq bıýdjettiń áleý­mettik salaǵa jumsalatyn shy­ǵy­sy jyl ótken saıyn ósip keledi. Máselen, 2018 jyly jalpy shyǵystyń 44,6%-y bilim berý, densaýlyq saqtaý, áleýmettik qamtamasyz etý, mádenıet pen sport salalaryna baǵyttalady. Tutastaı alǵanda, qoldanylyp otyrǵan sharalar Adam damýynyń ındeksi (ADI) reıtıngi boıynsha 2016 jyly Qazaqstannyń 56-shy oryn alýyna múmkindik berdi. 

Kezdesýler qorytyndysynda túrik tarapy otbasylyq-demo­­grafııalyq saıasat másele­leri bo­ıynsha ekijaqty yntymaq­tas­tyqty jalǵastyrý úshin me­mo­randým bekitý múmkindigin tal­qylaý jó­ninde usynys jasady.

Memlekettik hatshynyń ju­mys sapary odan soń Túrkııa­nyń taǵy bir iri qalasy Ystan­bulda jalǵasty. Ol eldiń basty saýda, ónerkásip jáne mádenıet ortalyǵy bolyp sanalady. Qala jaǵalaýynda ornalasqan Bosfor buǵazy ony eýropalyq jáne azııalyq bólikke bólip jatyr. Búginde bul shaharda 18 mln-ǵa jýyq turǵyn ómir súredi.

Ystanbulda Gúlshara Ábdi­qalyqova qazaq dıasporasynyń jáne qazaqstandyq stýdentter qoǵamdastyǵynyń ókilderimen kezdesti. 

Sarapshylardyń málimeti boıynsha, ótken ǵasyrdyń 50-jyldarynyń basynda túrik úkimetiniń qoldaýymen 2 myńǵa jýyq qazaq Qytaıdan Anatolııaǵa ótken. Búginde Túrkııadaǵy qazaq dıasporasynyń sany 10 myń adamǵa taıaý. Olar qazaq-túrik mádenı birlestikterin quryp, qoǵamda jáne eki el arasyndaǵy mádenı baılanystardy damytý isinde belsendi ustanym kórsetip keledi. 

Máselen, Ystanbuldaǵy Zeıtınbýrn aýdanynda jergilikti qazaqtar bizdiń uly aqynymyz Abaı Qunanbaıulyna eskertkish ornatqan, sondaı-aq mektepke jáne kóshege onyń atyn bergen.

Kezdesý Memleket basshy­synyń bıylǵy Joldaýynyń negizgi qaǵıdattaryn talqylaýǵa arnaldy. Memhatshy búginde Qazaqstan Respýblıkasynyń tabysty zamanaýı memleket ekenin atap ótti. Bul – Elbasynyń ha­lyq­tyń ál-aýqatyn jan-jaq­ty art­tyrýǵa baǵyttalǵan stra­tegııa­lyq baǵdaryn iske asyrý nátı­jesinde múmkin bolǵan jetistik. 2017 jyldyń qory­tyn­dysy boıyn­sha IJО́ ósimi – 4%, ınflıasııa deńgeıi – 7,1%, jumyssyzdyq deńgeıi – 5%. 

Joldaýda Prezıdent ómi­ri­mizge jańa tehnologııalyq tártip elementterin keńinen engizý jó­ninde basty mindet qoıdy. Bul úshin ol azamattarymyzdyń ómi­ri­niń sapasyn arttyrýǵa baǵyt­tal­ǵan 10 mindetti aıqyndap berdi.

Qujattyń mańyzdy jańa­ly­ǵynyń biri – 7-shi mindet – «Ada­mı kapıtal – jańǵyrý negizi». Onda alǵa qoıylǵan maqsat: «Ult­­tyń áleýetin arttyrý úshin máde­nıetimiz ben ıdeologııamyzdy odan ári damytý». Qazaqstan qoǵa­my ıdealynyń aıqyn anyq­ta­masy berilgen – ol tarıhy­myzdy, mádenıetimizdi, ana tili­mizdi biletin, sondaı-aq bir shet tilin er­kin meńgergen, ár máselege qatys­ty ozyq ári jahandyq kóz­qarasy bar qazaqstandyq azamat.

Gúlshara Ábdiqalyqova byltyrdan beri elde úshinshi jańǵyrý júzege asyrylyp jatqanyn aıtty. Onyń negizgi ózegi – «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy.

Atalǵan baǵdarlama aıasynda byltyr jyl boıy «Týǵan jer», «Qazaqstannyń kıeli geografııa­sy», «Jahandyq álemdegi zamanaýı Qazaqstan mádenıeti», «Qazaqstannyń 100 jańa esimi», «Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq», qazaq jazýyn latyn qarpine kóshirý jobalary júzege asyryldy. 

Memhatshy Joldaýda qo­ıyl­ǵan basty mindetti atap ótti, ol: «Jańa zamanǵa saı bola bilý, bizdiń aldymyzda Tór­tin­shi óner­ká­siptik revolıýsııa jaǵ­daı­yn­daǵy tarıhı órleý aldyndaǵy bir­­tutas ult bolyp jumylý mu­raty tur».

Qazaq dıasporasy atynan kez­de­sýde Mımar Sınan ýnıver­sı­tetiniń professory Ábdiýaqap Qara, «Bilim berý, ǵylym já­ne zerteýler qazaq-túrik qoǵa­mynyń» jetekshisi Serkan Dınch­týrk sóıledi. Olar óz sózderinde beı­bit­shilikti, kelisimdi saqtaýdaǵy, halyqaralyq yntymaqtastyqty damytýdaǵy Qazaqstan Pre­zı­denti N.Á.Nazarbaevtyń úlesin aıryqsha atap ótti. 

Kezdesý sońynda qazaq dıas­porasy ókilderi óz kúshterimen shaǵyn «Án shashý» konsertin uıymdastyrdy.

G.Ábdiqalyqova jyly shyraımen qarsy alǵandary úshin kezdesýge qatysýshylardyń barshasyna alǵys aıtyp, myqty densaýlyq, zor tabys tiledi, tarıhı otandarymen baılanysty arttyra berýlerine nıettestigin bildirdi.

Jalpy, Memlekettik hatshy G.Ábdiqalyqovanyń Túrkııaǵa jumys sapary óz maqsatyna jetti, ekijaqty baılanystar aıasy keńeıe tústi, ozyq ınnovasııalar men sıfrly tehnologııalardy engizý baǵytynda jańa jobalar belgilendi. 

Osylaısha tıimdi ynty­maq­tastyq úshin jaqsy negiz qalanyp, eki eldiń áıelder bıznes-qoǵam­dastyqtary arasyndaǵy kásip­ker­likti damytýdyń jańa kók­jıekteri men perspektıvalary aıqyndaldy. 

Maırash Kózjanova,  Memlekettik hatshy hatshylyǵy meńgerýshisiniń orynbasary

Astana – Ankara – YstaNbul – Astana