Balalarǵa kúsh kórsetý tyıylmaı tur

«Balaǵa baıqap sóıleseń aqylyńa kóner, baıqamaı shet sóıleseń kóp ishinde óler» demeı me babalar?! Bula shaǵynda kóńiline qajyr, kózine ot, kókiregine ses eger saýmal qýanyshyn sarqyp, sábı sanasyn sarsańǵa salar syrqat tárbıe sońǵy kezde qarqyn alyp turǵan sııaqty ma, qalaı?.. Iаkı balalarǵa kúsh kórsetý nelikten tyıylmaı otyr?

BUU Balalar quqyǵy týraly konvensııasynyń 19-babyna sáıkes, balalarǵa kúsh kórsetý degenimiz – fızıkalyq, psıhologııalyq kúshteý, mazaqtaý, qııanat jasaý, qamqorlyqtyń joqtyǵy, dóreki qarym-qatynas, ata-ana, zańdy qamqorshy nemese kez kelgen basqa tulǵa tarapynan jasalǵan jynystyq qııanatty bildiredi. 2010-2016 jyldar aralyǵynda BUU Balalar qory (IýNISEF) Adam quqyqtary jónindegi ýákilmen birge júrgizgen zertteýi boıynsha, Qazaqstanda balalarǵa kúsh qoldaný úıde de, mektepte de, ınternatta da oryn alyp jatatyny anyqtaldy. Zertteý nátıjeleri kórsetkendeı, kúsh kórsetýdi eresekterdiń 75 paıyzǵa jýyǵy otbasynda balalardyń júris-turysyn qadaǵalaýda ustaý úshin jón kórse, ata-analardyń 67 paıyzy bala tárbıesinde qolaı kóredi. Bul kórsetkishke zer salsańyz, qazirgi qoǵamdyq kózqarastyń ortaq belgisi ispetti. Ony ár kezde ár aqparat kózinde jarııalanyp jatatyn jaǵa ustatar jańalyqtar da joqqa shyǵarmaıdy.

Árıne elimizde balalarǵa ar­nalǵan eki birdeı qaýyrt jeli («111» jáne «150») jumys isteıdi. Bul jeliler balalarǵa qatysty zorlyq-zom­bylyqtyń túrli satysyn tirkep otyrady. Degenmen balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyq týraly habarlaý, tirkeý men áreketke kóshý, istiń anyq-qanyǵyna jetý tetikteri áli jetkilikti damı qoıǵan joq. Byltyr IýNISEF uıymy jahandyq balalarǵa qatysty esebinde álem boıynsha 2-4 jas aralyǵyndaǵy balalardyń tórtten úshi (300 mıllıonǵa jýyq) óz úıinde psıhologııalyq qysymǵa, zertteý jumystary júrgizilgen 30-ǵa jýyq elde bir jastaǵy 10 balanyń altaýy kúsh qoldaný jaǵdaıyna tap bolatynyn málimdedi.

Álbette qarym-qatynastyń qa­tań­dyǵy nemese zorlyq-zomby­lyq balalardyń jan dúnıesi men den­saýlyǵyna keri áser etpeı qoımaıdy. Balalyq shaqta kórgen qııanat umy­tylmaıdy. Tipti eseıgende ol ózin ishteı mújigen sol bir zábirdi sát saıyn esine alýy, kez kelgen oqıǵa eski jarasyn tyrnaýy múmkin. Halyqaralyq uıymdar eresekter arasyndaǵy júıke júıesiniń aýytqýy men júrek talmasy sııaqty aýrýlardyń balalyq shaqta bastan ótkergen psıhologııalyq jaraqatpen tyǵyz baılanysy bar ekendigin anyqtady. Bul qoǵamdaǵy áleýmettik qatynastardyń arasyna syna qaqqanymen qoımaı, belgili bir ýaqytta qoǵamnyń qyzmetine jaraýy tıis adamı kapıtaldyń joǵalýyna alyp keledi. Sondaı-aq densaýlyq salasyna jumsalatyn shyǵyndardy arttyryp, ekonomıkalyq turǵydan da keri áserin tıgizedi. Sondyqtan balalardy zorlyq-zombylyqtan qorǵaý ozyq elderdiń basa mán beretin ózekti máselesine aınalyp otyr.

Osy oraıda jyl basynda BUU Balalar qory elimizde eki birdeı kommýnıkasııalyq naýqandy bastaǵan bolatyn. Bul balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyqty boldyrmaýǵa jáne zańǵa tartylǵan balalarǵa qoldaý kórsetýge baǵyttalǵan. Úsh jylǵa arnalǵan jobanyń alǵashqy jylynda Astana men Almaty qa­lalary, Shyǵys Qazaqstan, Qyzyl­orda, Mańǵystaý jáne Ońtústik Qa­zaqstan oblystary boıynsha is-sharalar uıymdastyrylsa, ári qaraı basqa óńirler de qamtyla beredi. Naýqan aıasynda IýNISEF Adam quqyǵy jónindegi ýákilmen, Balalar quqyǵy jónindegi ýákilmen, Bas prokýratýramen, oblystyq ákimdiktermen jáne basqa da memlekettik organdarmen, úkimettik emes uıymdarmen, bıznes ókilderimen áriptestik ornatpaq. Kommýnıkasııalyq naýqan Eýropalyq odaqtyń Qazaqstandaǵy ókildiginiń qoldaýymen júzege asyrylady. «Buǵan túrli is-sharalar, áleý­mettik rolıkter, BAQ jáne áleý­mettik jelilerdegi jumystar kire­di. Maqsatymyz – balalarǵa zııan kel­tiretin qatal is-áreketterdi áshke­releý, halyqty aqparattandyrý. Biz áleý­mettik talaptardyń ózgerýine yqpal etemiz, ıaǵnı balalarǵa qa­tys­ty zorlyq-zombylyqqa beıjaı qara­maýǵa, adamdardyń balalarmen ara qa­tynasynda, tárbıeleýinde jańa daǵdylardy damytýyna kómek­te­semiz», deıdi IýNISEF Balalar qorynyń Qazaqstandaǵy tóraǵasy Iýrıı Oksomıtnyı.

Árıne qoǵamda uzaq ýaqyt boıy qalyptasqan júris-turys, ádetterdi tez arada ózgertý múmkin emes. Dese de, bul is-qımyl sál de bolsa seńge qozǵaý salmaq. Alǵashqy naýqan jas ata-analardyń habardarlyǵyn arttyrý, sondaı-aq barlyq qoǵamdastyqty ba­lalardy oqytý men tárbıeleý máse­lelerinde zorlyq-zombylyq ádis­terine jol bermeýge, bala tár­bıesindegi ádistemelerdi, talaptar­dy ózgertýge baǵyttalady. Al ekinshi naýqan zańǵa tartylǵan balalardy qoldaýdy qalyptastyrýǵa arnalǵan qu­qyqtyq júıe men balalardy qor­ǵaý salasynyń mamandaryna ba­ǵyt­talady.

Statıstıka boıynsha, sońǵy on­jyldyqta elimizde balalar­dyń quqyq buzýshylyǵy 2006 jylǵy 8799-dan 2016 jylǵy 3343-ke deıin azaıǵan eken. Iаǵnı oń ózgerister bar. Máselen, 2016 jyly balalar jasaǵan qyl­mystyq istiń 72 paıyzy zań­nama negizinde qaralyp, toq­tatyldy. Kámeletke tolmaǵan sottalýshylardyń orta eseppen 83 paıyzy jazanyń balamaly túrin aldy. 2017 jyly kámeletke tolmaǵandardyń isi 3148-di qurap, aldyńǵy jyldan 5,8 paıyzǵa azaıdy. 2017 jyly 3 myńnan asa kámeletke tolmaǵandar qylmys jasaǵan. Olardyń qatysýymen jasalǵan qylmys 2005 jyldan 2014 jylǵa deıin 22,7 paıyzǵa ósti. Onyń ishinde Qylmystyq kodekstiń 120-babymen qaralatyn zorlaý deregi 120-dan 130-ǵa deıin nemese 5,3 paıyzǵa kóbeıgen. Qylmystyq kodekstiń 121-babymen qaralatyn jynystyq sı­pattaǵy kúsh kórsetý árekett­e­riniń ósimi 112-den 124-ke deı­in nemese 9,6 paıyzǵa jetti. Qa­zirgi kezde túzeý oryndarynda ja­sy kámeletke tolmaǵan 49 qyl­mysker bolsa, onyń biri – qyz bala. Bul rette olar túzeý meke­me­sinen túzelip shyǵa ma, álde bir-birimen tanysyp, keleshekte qoǵam tynyshtyǵyna kóleńke túsiretin buzaqy toptardyń birigýine qoldan jaǵdaı jasaǵan bolamyz ba? Iаǵnı mamandardyń aıtýynsha, mundaı baǵyt tár­bı­eleýdi emes, jazany óteýdi ǵa­na sıpattaıtyn sııaqty. Sol se­bepti zańǵa tartylǵan balalardy qaıta tárbıeleý, qoǵamǵa beıimdeýdiń ózi kúsh qoldanýdyń aldyn alý bolmaq. Iаǵnı balalardy ońaltý baǵdarlamasynyń joqtyǵy olardyń qaıtadan qylmysqa barý qaýpin týǵyzady. Sondyqtan osy shara aıasynda sot tóreliginde balalarǵa qatysty ońaltý múmkindigi bar balamaly ádisterdi qoldanýdy qarastyrý kerek, deıdi sarapshylar.

Qazirgi kezde balalardyń qu­qy­ǵyn qorǵaý maqsatyndaǵy stra­tegııalyq qujat túzilýde. Qazaqstannyń Bala quqyqtary jónindegi ýákili, Májilis depýtaty Zaǵıpa Balıevanyń aıtýynsha, balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyqty boldyrmaý jáne aldyn alýǵa baılanys- ty túrli salada 5 zań jobasy ázirlenip, qoldanystaǵy zańnamaǵa ózgeris­ter engizilýde. Sondaı-aq máji­lis­men BUU Balalar quqyǵy jó­nin­degi komıteti halyqaralyq táji­rıbelerdi eskerip, jas­óspirimderge arnalǵan stra­te­gııa­lyq qujat jasaýdy usyn­ǵa­nyn, el Úkimeti usynysty tolyq qol­dap otyrǵanyn aıtady. Bar­lyq mán-jaı qamtylatyn bas­ta­many Joǵarǵy sot ta qýat­tap otyr jáne Ishki ister mı­nıs­tr­ligimen tıisti jumystar at­qa­­rylýda. Iаǵnı álemdik úr­dis­ter­ge saı balalarǵa ádil sot bo­lýy úshin jetkinshekter sotqa sha­qy­ryl­maıdy, zańǵa tartylǵan ba­lalarmen joǵary bilikti psıhologtar jumys isteıdi. Naqty aıtqanda, tergeýshiler, prokýrorlar, basqa da sot isine qatysýshylar balalardan jaýap alýǵa aralaspaıdy. Sot otyrysynda isti qaraý barysynda ári qaraı saqtaýǵa beriletin aýdıojazba qoldanylady. Bul qalyptasqan kúrdeli jaǵdaıdyń odan ári ýshyǵýynyń aldyn alady. О́ıtkeni sońǵy jyldary aqyl toqtatpaǵan balalardyń ózine qol jumsaý oqıǵalary jıiledi. Osyǵan baılanysty Qazaqstanda byltyr 167 jaǵdaı tirkelgen. Ásirese Ońtústik Qazaqstan oblysynda sýısıd oqıǵalarynyń kóptep tirkelýi baıqalsa, Mań­ǵys­taýda – 1, Qyzylordada 5 oqıǵa tirkeldi. Astana men Almaty qalalaryndaǵy jaǵdaı turaqty bolǵanymen, qaıǵyly oqıǵalar ara-tura oryn alyp turady. Bul rette Qazaqstannyń Ortalyq Azııada balalar ara­syndaǵy sýı- sıd jaǵdaıyn azaıtýǵa birinshi bolyp qadam ja­saǵanyn aıtýǵa bolady. Ná­tı­­jesinde qanatqaqty joba boı­ynsha Qyzylorda óńirinde balalardyń ózine qol jumsaýy 3 jylda 4 esege azaıdy. Osy ju­mys­tar aıasynda elorda ákimdigi al­ǵash ret IýNISEF-pen, Adam quqyqtary jónindegi ýá­kil keńsesimen «Balalarmen tatý qala» qurýǵa qumbyl eke­nin bildirip, memorandýmǵa qol qoı­dy. Aldaǵy ýaqytta Asta­na­daǵy kámeletke tolma­ǵan «qyl­myskerlerdiń» bos­tan­dyǵyn shek­tegenimen, olar­ǵa jeke ǵı­ma­rat bólinip, úı ja­ǵ- ­­daı­yna jaqyn tárbıemen oqý­yna, mamandyq alýyna jaǵdaı ja­­saý qarastyrylyp otyr. Tıis­ti zańnama aıasynda júzege asy­ry­latyn joba bir jylǵa jos­par­lanǵan, qajet dep tapsa ári qaraı jalǵasa beredi. Jobany iske qosý kóptegen máselelerdiń sheshimin tabýǵa járdemdesedi. Soǵan sáıkes zańnamaǵa tıisti ózgerister engiziledi. Qazaqstanda 2016 jyldyń 30 jeltoqsanynan bas­tap «Probasııa týraly» zań kúshine engeni belgili. Ne­gizgi maqsat – qylmystyq-at­qarý júıe­si mekemesinen bosaǵan kú­dik­­tiniń nemese aıyp­talý­shynyń tár­tibin túzeý jolynda qoǵamnyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý.

Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń ulttyq keńsesiniń je­tek­shisi Serik Ospanov byltyr bala quqyǵynyń buzylýyna baı­lanysty 100-den asa shaǵym tús­kenin, onyń ishinde alıment bereshekterin ótemeý, ata-ana­larynyń ajyrasýyna baıla­nys­ty balalardyń tur­ǵy­lyq­ty mekenjaıynyń anyq­tal­maý­y, jetim jáne ata-ana qam­qor­lyǵynsyz qalǵan bala­lar­dyń bilim alýy, memlekettik bilim grant­yn bólý sııaqty máseleler ba­sym ekenin aıtady. Barlyǵy da tıisti organdardyń aralasýy­men sheshilip otyrdy. Ortalyq qyz­metkerleri bóbekjaılar men balalar úıindegi, jabyq me­ke­melerdegi jaǵdaılardy baqy­laý­ǵa alyp, tıisti monıtorıng júr­gizip turady.

Taǵy bir qaýip – ınternet. Ǵalamtordyń árbir úshinshi qoldanýshysy – balalar. BUU Balalar qorynyń málimetinshe, kún saıyn 175 myń bala birinshi ret ınternetke kiredi jáne jarty sekýnd saıyn olar onlaında otyrady. Árıne bul bir jaǵynan balalardyń jeke damýyna múm­kin­dikter bergenimen, ekinshi ja­ǵy­nan aıtarlyqtaı qaýip te týdyrady. Sebebi Balalar qorynyń sıfr­ly álemdegi balalardyń jaǵ­­daıyna úńilgen saraptamasy boı­ynsha eresekterdiń ózi endi-en­di túsinip kele jatqan, áli she­shimin tappaǵan túrli táýe­kel­der­den balalardy qorǵaý qajet­tigi baıqalyp otyr.

Taıaýda Almatyda ótken bas­qo­sýǵa qatysqan IýNISEF-tiń saıa­sat pen zertteýler jónindegi dı­rektory Loýrens Chendıdiń pi­ki­rinshe, ınternettiń oń jaǵy da bar, máselen sal aýrýymen aýyratyn balalar úshin óziniń tur­ǵylastarymen sóılesýge múm­kindik berse, Kongo sııaqty damýshy elderdiń jas blogeri taza sýdyń joqtyǵy, sanıtarlyq ahýaldyń ýshyǵýy jáne basqa da qoǵamdyq máselelerdi búkil álemge jetkize alady. Degenmen ǵalamtordyń kóleńkeli jaǵy da joq emes. Onyń ishinde jy­nys­tyq mazmundaǵy teris áre­ket­terge ıtermeleıtin, kıbersha­býyl­darǵa baýlıtyn kontentter, zań­syz is-qımyldarǵa, adam saýdasyna aparatyn qıturqylyqtar molynan kezdesedi. Internetti paıdalanýdy baqylaý qory AQSh, Reseı, Kanada, Fransııa, Nıderlandtaǵy URL mekenjaı­lardyń 92 paıyzy balalardy jynystyq turǵydan qor­laýǵa baılanysty túziletinin anyq­tady. Krıptovalıýta men «kó­leńkeli ınternettegi» jańa teh­no­logııalar osy ispetti zııan- dy kon­tentterge balalardy kóptep tar­týǵa yqpal etedi. Buǵan kó­bi­nese halyqtyń áleýmettik tur­ǵydan osaldaý bóliginiń, tur­mystyq jaǵdaıy tómen otba­sy­lardyń balalary dýshar bolyp jatady. Sondaı-aq bul zor­lyq-zombylyqtyń keńinen qa­nat jaıý- yna, júzdegen myń balalardyń keleshegine keri áser etetin kúshke ıe. Násildik, ulttyq tur­ǵydaǵy arazdyqtardy bas­tap berýge de qabiletti vırtý­al­dy keńistikten búginde jas­tardyń 29 paıyzy ǵana tys qa­l­yp otyr. Afrıkalyq jas- tar­­dy qamtıtyn bul top 346 mıllı­on adamdy quraıdy. Z.Balıeva osy­ǵan oraı elimizde «Bola­shaq» qorymen birge «aq ınternet» keńistigin qurý kóz­de­lip otyrǵanyn aıtady. Iаǵnı por­nografııa men quqyq­qa qaı­shy kontenttersiz 3 myń saıt­­tyń onlaın-paraǵy jasaldy, qazaqstandyq provaıderler tu­ty­­ný­shylarǵa taza ónim berý­ge daıyn. Qazir Parlamentte bar­lyq bilim berý mekemelerine tek «aq ınternetke» qosylýǵa ún­­deıtin zańnama qaralyp jatyr. Bul zań arqyly ata-analar da balalarynyń ınternet ke­ńis­ti­gin paıdalaný qaýipsizdigin qa­da­ǵa­laýǵa mindetteledi.

«Eger biz sabyrly, sanaly, de­ni saý, básekege qabiletti ult bo­lýdy kózdesek, balalarǵa kez kel­gen fızıkalyq, psıhıkalyq, moraldyq, ekonomıkalyq kúsh qoldanýǵa jol bermeýimiz qajet», deıdi Bala quqyqtary jónindegi ýákil Z.Balıeva.

Dýman ANASh,

«Egemen Qazaqstan»