Qaırolla Dúısen­baıulynyń týǵanyna 70 jyl

2018 jylǵy naýryz aıynyń 15 jul­dyzynda Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaı­ratkeri, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, S.J.Asfendııarov atyn­daǵy Qazaq ulttyq medısına ýnıver­sıtetiniń klınıkalyq farmakologııa ka­fedrasynyń meńgerýshisi, Ulttyq ǵy­lym akademııasynyń akademıgi, medı­sı­na ǵylymdarynyń doktory, pro­fessor RAHIMOV Qaırolla Dúısen­baıulynyń týǵanyna 70 jyl, ǵylymı, peda­gogıkalyq jáne qoǵamdyq qyzmetine 46 jyl tolady.

Qaırolla Rahımov 1948 jyldyń 15 naýryzynda Baıanaýyl aýdanyndaǵy Baıanaýyl kentinde dúnıege keldi. Ákesi Dúısenbaı Rahmetov  – Uly Otan soǵysynyń ardageri, mektepter­ uıym­dastyryp, bilim ordalaryna­ basshylyq jasaǵan ustaz. Soǵysta já­ne beıbit kúnderdegi erlik isteri úshin birneshe orden jáne medaldarmen marapattalǵan. 2016 jyldyń 24 qarashasynda el Úkimetiniń qaýlysymen Baıanaýyl aýda­nyndaǵy Aqsan orta mektebine Dúısenbaı Rahmetovtiń esimi berildi. Anasy Qapsa-qajy Rahımova – ustaz, tyl eńbekkeri, segiz bala ósirip, «Kúmis alqa» qurmet belgisimen, medaldarmen marapattalǵan.

1966 jyly Baıanaýyl aýdanynda­ S.Toraıǵyrov atyndaǵy qazaq orta mek­tebin bitirgen Qaırolla Dúısen­baıuly asqaq armandarynyń jeteginde Almaty memlekettik medısına ınstıtý­tynyń emdeý isi fakýltetine oqýǵa tús­ti. Stý­dent­ kezinen-aq jaqsy oqyp, qo­ǵamdyq ju­­mystarǵa aralasty. «Ustazy jaq­synyń ustanymy jaqsy» degendeı onyń qabiletin gospıtaldik hırýrgııa ka­fedrasynyń meńgerýshisi, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor A.Súleımenov tanydy, ǵylymǵa jol kórsetti.

1972 jyly ınstıtýtty úzdik bitirgen bolashaq ǵalym eńbek jolyn Almaty qalasyndaǵy ortalyq qalalyq klınıkalyq aýrýhanalarda hırýrg-dáriger bolyp bastady. Az ýaqytta kásibı sheberligin kórsetti, emhana, bólimshelerde jáne aýrý­hanalardyń shuǵyl hırýrgııasynda jumys isteı júrip, hırýrg kómekshisinen jeke ózi ota jasaıtyn hırýrg deńgeıine kóterildi. 

Hırýrgııalyq tájirıbede qaterli isik­terdi emdeýde medısınanyń álsizdigimen bet­pe-bet kelgen jas hırýrg onkofarmako­logııa salasynda ǵylymı-zertteý ju­mystaryn júrgizip, naýqastardyń ómirin saqtap qalýdy óz aldyna maqsat etip qoıdy. Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń qaterli isikterdiń tájirıbelik hımııalyq terapııa zerthanasynyń aspırantýrasynda oqyp júrgende farmakolog ǵalym, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor O.Kabıevtiń jetekshiligimen Qaırolla Dúısenbaıuly janýarlarǵa zerthanalyq ǵylymı tájirıbeler jasady. Kezinde qol jetkizgen hırýrgııalyq daǵdylary jas ǵalymǵa janýarlarǵa ǵylymı tájirıbe jasaýdy tez meńgerýge kómektesti. Ǵylymı zertteýler barysynda dárilik preparattardy, olardyń mólsherin ósire otyryp, hımıoterapııanyń jańa kombınasııasynyń utymdy túriniń tıimdi keshenin jasady.

Q.Rahımovtyń ǵylymı qyzmeti Qazaq­standa jańa ǵylymı baǵyt – ınnovasııalyq tabıǵı zattar hımııasy, fıto jáne onko­far­makologııanyń qa­lyptasýy, damýy kezeńimen sáıkes keldi. 166 otandyq ja­ńa tabıǵı preparatty jáne olardyń túrlen­dirilgen ónimderin farmakologııalyq tur­ǵydan zerttedi. Klınıkaǵa deıingi jáne klı­nıkalyq tájirıbelerden keıin 15 ınnovasııalyq otandyq biregeı fıtopreparat densaýlyq saqtaý tájirıbesine engizildi. Onyń farmakologııalyq, klınıkaǵa deıingi zert­teý jumystary isikke qarsy basqa jańa preparattarǵa arnalǵan. 

1991-1996 jj. Q. Rahımov S.J. Asfen­dııarov atyndaǵy Qazaq memlekettik medı­sına ýnıversıteti farmakologııa kafe­drasynyń aǵa oqytýshysynan professor dárejesine deıin jetti. 

Uıymdastyrý jumystary men pedagogıka salasyn qatar alyp júrip, óz bilgir­ligi men qabilettiliginiń jáne óz isine berilgendiginiń arqasynda ǵalym eli­mizdiń úsh birdeı joǵary medısınalyq ýnı­versıtetteriniń jalpy jáne klı­nıkalyq farmakologııa kafedralaryn al­ǵash uıymdastyryp, onyń birinshi meńgerýshisi boldy. Atap aıtar bolsaq, 2000-2013 jyldar aralyǵynda Qazaq medısına ınstıtýty (qazirgi Qazaqstan-Reseı medısınalyq ýnıversıteti) jalpy jáne klınıkalyq farmakologııa, al 2005 jyly Qazaq medısınalyq úzdiksiz bilim berý ýnıversıtetiniń klınıkalyq far­makologııa, densaýlyq saqtaý tehnologııa­laryn baǵalaý jáne dáleldi medısına kafedralarynyń negizin qalap, onyń al­ǵashqy meńgerýshisi boldy. 2018 jyldan bastap S.J. Asfendııarov atyndaǵy Qazaq ulttyq medısınalyq ýnıversıtetiniń klı­­nıkalyq farmakologııa kafedrasynyń meń­gerýshisi. 

Osy jyldar ishinde oqý úderisine bilim berýdiń jańa úlgilerin engizýge jáne ýnıversıtettik ǵylymdy damytýǵa nazar aýdaryp, joǵary bilikti mamandar daıyndaýǵa belsendi túrde qatysty. 

«Shákirtsiz ustaz tul» dep dana halqy­myz aıtqanyndaı, Qaırolla Dúısen­baıulynyń shákirt tárbıeleýde de orny erekshe. Shákirtteri elimizdiń irgeli jáne qoldanbaly ǵylymyn damytýǵa óz úlesterin qosýda, pedagogıka, uıym­dastyrý, basshylyq qyzmetterde jumys jasaýda. Solardyń ishinde shákirti Tal­ǵat Seıitjanuly Nur­ǵojın – S.J.Asfendııarov atyndaǵy Qa­zaq Ult­tyq medısına ýnıversıtetiniń rek­to­ry, Qazaqstan Respýblıkasy ál-Fa­ra­bı atyndaǵy ǵylym men tehnıka sala­syndaǵy Memlekettik syılyqtyń laýreaty, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor. PhD doktory Aqnur Amanbekqyzy Turǵumbaeva – «Daryn» memlekettik jastar syılyǵynyń ıegeri jáne «Eń jas ónertapqysh», «Eń jas ǵalym» nomınasııalarynyń, Mem­lekettik ǵylymı stıpendııanyń jeńim­pazy. Aınur Maratqyzy Jumaqaeva qa­­ter­li isikke qarsy otandyq tabıǵı ın­novasııalyq «Arglabın» preparatyn genetıka turǵy­synan zertteýde jáne t.b. shá­kirtteri be­deldi qyzmetterdi atqarýda.

1993 jyldan 2003 jylǵa deıin Q.Ra­hımov Densaýlyq saqtaý mınıstrligi Mem­­lekettik farmakologııa komıtetiniń birinshi tóraǵasy boldy. Akademık Q.Rahımovtyń jetekshiligimen Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń Farmakologııa ko­mıteti halyqaralyq júıe jáne Dú­nıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy ta­laptary boıynsha otandyq jáne sheteldik dárilik zattardy Qazaqstanda tirkeý boıynsha TMD-da jetekshi saraptaý ortalyqtarynyń birine aınaldy. Qazaqstanda alǵash ret Q.Rahımovtyń basshylyǵymen Memlekettik tiziliminiń jyl saıynǵy merzimdik basylymyn, otandyq jáne sheteldik dárilik quraldar: klınıkaǵa deıingi jáne klınıkalyq aprobasııa boıynsha negizgi materıaldar jınaǵyn jaryqqa shyǵarý jolǵa qoıyldy.

2006 jyly Q.Rahımov ózi qaıta uıym­­­dastyrǵan Bilim jáne ǵylym mı­nıs­trliginiń Bıologııalyq zertteýler orta­lyǵy janyn­daǵy Bıologııalyq baqylaý, sertıfıkattaý jáne klınıka aldyndaǵy zertteýler or­ta­lyq zerthanasynyń dırektory bolyp ta­ǵaıyndaldy. 

Q.Rahımov 2007-2013 jyldar ara­lyǵynda Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń bas farmakology retinde uıymdastyrý jumys­tarynyń kóshbasshy ekenin taǵy da dá­l­el­dedi. 

Qaz KSR Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýty komsomol komıtetiniń hatshysy (1978-1987), Al­maty oblysy jas ǵalymdary jáne ma­­man-dárigerleri keńesi tóraǵasynyń oryn­basary (1988-1991) boldy. Ol 1995 jyldan bastap QR Dárigerleri men pro­vızorlary assosıasııasynyń vıse-pre­zıdenti, Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Farmakologtar jáne farmasevtter asso­sıasııasynyń prezıdenti.

2001 jyldan beri densaýlyq jáne farmakologııa salasyna qatysty gazet-jýrnaldardyń, halyqaralyq redaksııalyq keńestiń, respýblıkalyq ǵylymı-tehnı­kalyq keńestiń múshesi, sondaı-aq Qyrǵyz Respýblıkasy Bishkek qalasyndaǵy doktor­lyq (kandıdattyq) dıssertasııa qorǵaý jó­nindegi mamandandyrylǵan keńestiń mú­shesi boldy. 

Ǵalym Farmakologııa ınstıtýty men­ Nazarbaev ýnıversıtetiniń (Astana q.)­ ǵa­lymdarymen birge jańa ǵylymı-teh­nıkalyq baǵdarlama jasaýda.  Qaraǵandy qalasyndaǵy «Fıto­hımııa» halyqaralyq ǵylymı-óndiristik hol­dın­giniń ǵalymdarymen birge qa­ter­li isikke qarsy otandyq jańa tabı­ǵı preparatty 25 jyldan asa izdes­tirý júrgizilýde jáne ári qaraı farmako­genetıka turǵysynan ǵy­­lymı zert­teýler jalǵastyrylýda. Atal­­mysh me­kemeniń farmakologııa zert­hanasynyń bas ǵylymı mamany retinde grant­tyq­ jobalarǵa, baǵdarlamalarǵa qa­ty­sady. 2017 jyly Bilim jáne ǵy­lym mınıstrligine «Jańa fıtopre­parattardy jasaý jáne olardy farma­kologııalyq jáne klınıkalyq zertteý»­ jáne «Terpenoıd mo­lekýlalaryn far­makogenetıkalyq zert­teý jáne olardyń molekýlalyq-ge­ne­tıkalyq áreket etý mehanızmderi» ta­qyryptary boıynsha birlesken granttyq jo­balarǵa berilgen ótinimderi bıýdjettik qar­jylandyrýǵa oń sheshimin tapty (2018 j.). 

Endemıkalyq ósimdik – tyqyr jýsannan bólingen bir attas seskvıterpendi gamma-laktonnan alynǵan qaterli isikke qarsy «Arglabın» preparaty jasaldy. 

Q.Rahımov ǵylymǵa degen sheksiz súıis­penshiligi men qaıratkerliginiń arqasynda ǵylym jolynyń kez kelgen qıyndyǵyna tóze bildi. Qaterli isikke qarsy «Arglabın» preparatyn far­ma­kologııalyq jáne klınıkalyq turǵydan ke­shendi zerttedi, preparattyń túrli jańa dárilik úlgilerin klınıkalyq zertteý barysynda «Arglabın» qaterli isikter men olardyń metastazdaryn emdeý kezinde emdik jáne aldyn alý quraly retinde usynyldy. Osylaısha, jańa qaterli isikke qarsy fıtopreparat Qazaqstanda obyr aýrýlarymen kúresýde úlken jetistik boldy.

2007 jyldyń 3 jeltoqsanynda Qazaq­stan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á. Nazarbaevtyń №451 Jarlyǵymen Q. Rahımovqa «Qazaqstanda tabıǵı seskvı­terpendi laktondar hımııasy boıyn­sha zertteýlerdi damytý, solardyń negizinde ja­ńa dárilik zattar izdestirý men jasaý, biregeı otandyq fıtopreparattar ón­di­risin uıymdastyrý» atty ǵylymı eń­begi úshin joǵary marapat – Qazaqstan Res­pýblıkasynyń ǵylym men tehnıka sa­lasyndaǵy Memlekettik syılyǵy berildi. 

Q. Rahımovtyń jasaǵan eńbekterine saı marapattary da az emes. «Altyn dáriger» qurmetti ataǵy, «Densaýlyq saqtaý isine qos­qan úlesi úshin» tósbelgisi, «Eren eń­begi úshin» medali, «Qazaqstannyń eńbek sińir­gen qaıratkeri» ataǵy, «QR densaýlyq saqtaý isiniń úzdigi» tósbelgisiniń tapsyrylýy, Baıanaýyl aýdanynyń qurmetti azamaty, Ulttyq ǵylym akademııasynyń to­lyq múshesi – akademıgi bolyp saılanýy, Pavlodar oblysynyń qurmetti azamaty ataǵynyń berilýi qajyrly eńbeginiń laıyqty jemisteri dep bilemiz.

Akademık Q. Rahımov – ǵylymmen qa­tar pedagogıka salasynda, ıaǵnı, shákirt tár­bıeleýde de bilikti ustaz. Onyń fı­tofar­makologııadan, farmakologııadan jáne klı­nıkalyq farmakologııadan qazaq tilinde jaz­ǵan oqýlyqtary elimizdiń medısınalyq ýnı­versıtetterinde oqý quraly retinde oqy­tylýda. 

Qaırolla Dúısenbaıuly Rahımov – iri­ ǵalym, talantty pedagog, otandyq fıto­preparattardyń damýyna ólsheýsiz úles qosyp kele jatqan fıtofarmakologııa salasy boıynsha qazaqstandyq ǵylymı mek­teptiń negizin qalaýshy.

Ol – sırek kezdesetin aqyl ıesi. Uıym­­dastyrýshylyq qabileti zor jan. Eń­bekqor, maq­satqa talpynýshylyqta qa­jyrly kúsh-jiger tanyta bilýimen, bel­sendi ómir­lik baǵdary bar, sondaı-aq adaldyq pen­ jaýapkershilikti sezine bilý sekildi qa­sıetterimen erekshelenedi. Osy kere­met adamı qasıetter áriptesteri men shá­kirtteriniń arasynda oǵan degen zor qurmeti men iltıpatyna jol ashty.

Qaırolla Dúısenbaıuly zamanaýı­ órkenıettiń talabyna saı qoǵamnyń den­saýlyǵyn arttyrý isiniń ózekti má­selelerin kótere bilgen ári ony sheshýdiń ońtaıly joldaryn ǵylymı júıelegen ǵalym eken­digi shynaıy aqıqat. Endeshe, Qaırolla Dúı­senbaıulyna ult múddesi úshin tógilgen mań­daı terdiń óteýin búgingi ózi baýlyp, tár­bıelegen bilikti mamandary ári áýletten ór­bigen urpaq­tarynyń keleshek ómirinen kórýdi jazsyn dep tileımiz. Denine saýlyq, otbasyna yntymaq, bereke bersin!

Serǵazy ÁDEKENOV, «Fıtohımııa» halyqaralyq ǵylymı- óndiristik holdınginiń basqarma tóraǵasy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,  QR ǵylym men tehnıka salasyndaǵy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty,  QR Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, hımııa ǵylymdarynyń doktory, professor