Klassık degenimiz kim? Ádebıetke qatysty aıtatyn bolsaq ol – birinshiden ulttyq ádebıettiń asa qatty órkendegen belgili bir dáýirindegi qalamgerlerdiń tutas qaýymy. Mysaly, Grekııanyń b.d.d. V ǵasyry, Rımniń b.d.d. I ǵasyry, Qytaıdyń VIII ǵasyry, Fransııanyń HVII ǵasyry, Reseıdiń HIH ǵasyry kezeńindegi kórkem oıdyń býyrqana damýyna úles qosqan jazýshylar shoǵyryn ataýǵa bolady. (Buǵan kezinde G.Gachev «ádebıettiń jedel damýy» degen ataý bergen), ekinshiden, tek bir ulttyń ǵana emes, álemdik ádebıettiń jetistigine aınalǵan iri jazýshy.
Al klassıka degenimiz ne? Klassıkalyq shyǵarma birneshe urpaq buryn týsa da ýaqyt tezine shydap bergen, dáýirler men tarıhı kezeńder ózgerisine qaramastan kórkemdik mańyzyn joǵaltpaǵan, odan bergi múlde basqa qoǵamdyq jaǵdaılar men ahýalda ómir súrip jatqan adamdardy da qyzyqtyratyn dúnıeler. Menińshe, klassıkalyq týyndy «ýaqyttan tys» ómirge keledi. Ýaqyt pen Keńistik kategorııasynan alyp qarasaq, ondaı týyndylarda ómir súretin keńistik bar da, ýaqyt – shartty.
Qandaı da bir halyqtyń ádebıeti bolmasyn, óziniń tarıhı damý jolynda ulttyq ónerdiń tabysy retinde baǵalanatyn, adamzat qaýymynyń asa salmaqty kórkem qundylyǵy deńgeıine kóterilgen úlgilerin meje tutady, olardy týdyrýshy tulǵalarǵa qarap boı túzeıdi. Ilgeri ýaqytta dúnıege kelgen sol shyǵarmalar boıyndaǵy ozyq dástúrlerdi keıingiler ıgere otyryp, óz kezeńiniń erekshelikterine baǵyndyra ári qaraı óristetedi. Ádebıet úrdisindegi mundaı izdenis belgilerdi dástúr jáne jańashyldyq turǵysynan baǵamdap jatamyz.
Dástúr men jańashyldyq óziniń keń fılosofııalyq túsiniginde damý dep atalatyn prosestiń, jalpy qozǵalystyń, ózgeristiń negizgi tetigi ekendigi shyndyq. Tabıǵat, qoǵam, adam, barlyq tirshilik ataýly únemi ózgeriste bolady desek, sol qubylystardyń barlyǵy da dástúr men jańashyldyq zańdylyqtarynyń jemisi. Bir sózben aıtqanda, bul uǵymdar ózgerý men dıalektıkalyq damýdyń garmonııasyn saqtaıdy.
Klassıka sózin qazirgi ádebı úrdiske aralasyp júrgenderge qarata aıtpaımyz. Zamandas qalamgerlerge «uly», «teńdessiz» degen epıtetterdi qoldanbaıtanymyz ras qoı. Kezinde de de solaı bolǵan. Klassıkalyq ádebıet jalpyadamzattyq qundylyqtar men mádenı ustyndarǵa negizdeledi. Gegeldiń negizdeýi boıynsha «Ujymdyq maqsattar men qundylyqtar jeke tulǵanyń maqsattary men qundylyqtarymen teń dárejede bolatyn qoǵamdyq jaǵdaı mádenıet tarıhynda klassıkalyq dep atalady». Iаǵnı óner týyndysy qoǵamnyń barlyq qabattaryn qanaǵattandyrǵanda ǵana klassıkaǵa aınalady. Al bizdiń klassıkalyq dep atalatyn týyndylarǵa qaıta aınalyp soǵa beretinimiz, qazir júrip jatqan úrdisterdi tolyq qorytyp úlgermeıtinimizden de bolý kerek. Qazir jazyp júrgen jastardyń shyǵarmalarynyń qaısybiri erteń klassıkaǵa aınalmasyna kim kepil. HHI ǵasyr adamyn osydan shırek ǵasyr burynǵy adamdardyń psıhologııasymen, ómirlik kózqarastarymen salystyra qaraǵanda birdeı deńgeıde nemese shamalas desek qatelesken bolar edik. Bul kezeńdegi adamdardyń dúnıetanymyn, rýhanı deńgeıin eki-úsh onjyldyqtar burynǵy ólshemdermen baǵalaýǵa kelmeıdi. Klassıkaǵa da qarym-qatynas ózgerdi. Keńes kezinde álemdik klassıkadan habardar bolý mádenıettiliktiń bir belgisi bolyp esepteletin. Ol jasóspirim kezden nasıhattalatyn. Qazir pragmatıkterdiń jańa urpaǵy qalyptasty. Qazirgi jastarǵa klassıkany oqytý qıyn. Bul kópshilik jappaı aıtyp júrgen kitaptyń oqylmaıtyndyǵynda da emes. Qazir kitap dúkenine bas suqsańyz da onda jastardy kórmeısiz degen bos sóz. Olar bar. Kópshiliginiń izdep júrgeni sheteldik týyndylar. Kiltıpandy qazirgi jastarǵa oqıtyn mátin jazyp bere almaı jatqanymyzdan da kórýimiz kerek. О́ıtkeni ýrbandalý úderisiniń qarqyn alýy nátıjesinde aýyldan tamyr-tegi ajyraǵan tutas bir urpaq qalyptasty. Ulttyq klassıkanyń deni dala stıhııasyna, qyrdaǵy tirshiliktiń tynysymen sabaqtasyp jatyr. Ony nostalgııalyq kóńil- kúıden áli ajyramaǵan aldyńǵy jáne orta býyn oqıdy. Al búgingi qala qazaǵynyń ishinde ne bolyp jatyr, onyń dúnıetanymdyq-psıhologııalyq qyrlarynda nendeı ózgerister bar? Jazýshylar aýyl adamdarynyń psıhologııasyn zertteı otyryp, tehnokrattyq dáýirdiń asa zor yqpalynda qalǵan qala ómiriniń de uńǵyl-shuńǵylyna boılaý kerek.
Qysqa ýaqytta bolǵan orasan zor ózgerister adamnyń tabıǵı bolmysyna áser etpeı qalmady. Zymyran dáýirdiń ákelip jatqan ózgeristeri, asa jyldamdyqpen damyp kele jatqan tehnologııa adam ómiriniń praktıkalyq jumysyn jeńildetýge, materıaldyq ıgilikterdi kóbeıtýge, adamnyń komforttyq turmysyn jasaýǵa, álem, tabıǵat qubylystaryn tanyp-bilýge baǵyttalǵanymen, túrli paradokstardy da týdyrdy. Osy tusta Oralhannyń «Jetim bota» povesindegi myna sózder eske túsedi: «Biz asqan aqyldy dáýirdi bastan keshirýdemiz, sondyqtan da álemniń aqylgóısigen betine qaraǵym kelmeıdi, jek kórgendikten be, áste olaı oılamańyz, tym-tym suńǵyla da saq tirlikten shaldyqqanym shyǵar. Men erterek týylǵanymdy seze bastadym. Al Aqbota óte kesh jaratylǵan. Ol XVIII ǵasyrǵa laıyq adam... Osydan baryp, qazirgi dáýirge laıyq kelmeıtin búkil organızmi ýlanǵan, demek bıosferany tehnosfera jeńgen. Ol betonǵa ekken gúl sekildi munaıdyń ishine qoıa bergen balyq sekildi». Mine, osy sheksiz ósken jyldamdyq ádebıetten de sergek bolýdy talap etedi. Jazýshylardyń dáýir tynysyn seze bilýi dep osyndaı ómirlik ózgeristerdi, sodan týǵan qaıshylyqtardy jiti baıqaı alýyna baılanysty.
Jansaıa Jarylǵapov, ádebıettanýshy