Búginde «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda Qazaqstan tarıhynyń ajyramas bóligi sanalatyn ár aımaqtyń, qala men eldi mekenderdiń tarıhyn zerttep-zerdeleýdiń, sondaı-aq ár ólkeniń damýyna eleýli úles qosqan tarıhı tulǵalardyń esimderin ulyqtap, tanyp bilýdiń ózektiligi arta tústi. Osy oraıda Qazaqstannyń árbir jas azamaty týǵan jerdiń bulaǵynan nár alyp, topyraǵynyń qasıetterin boıyna sińirip, bilimimen sýsyndap ósýi tıis. Ásirese eline adal qyzmet etken tulǵalardyń ómirin úlgi tutyp esimderin bilýge mindetti. Sondaı tulǵalardyń biri – Qazanǵap bı Satybaldyuly.
Qazanǵap Satybaldyuly (1771-1856 jj.) qazaqtyń ataqty batyry básentıin Malaısarynyń úzeńgiles dosy Baıdaýlet batyrdyń shóberesi (keıbir derekter boıynsha – nemeresi), básentıin eliniń tóbe bıi, bolǵan adam.
1843-1848 jyldar aralyǵynda Qazanǵap bı Baıanaýyl okrýginiń aǵa sultany bolǵan. 1820 jyldary Orta júz qazaqtarynyń jerinde alǵashqy okrýgter quryla bastaǵanda Qazanǵap Satybaldyuly derbes Baıanaýyl okrýgin qurý úshin kóp eńbek sińiredi.
Aǵa sultan qyzmetin atqaryp júrgeninde jergilikti Omby ákimshiliginiń aldynda qazaqtardyń qamyn jep, múddesin qorǵaǵan. Mysaly, básentıinder kazak áskerleriniń úlesindegi jerge mal jiberip, 29 myń sotyq jerdiń shóbine zııan keltirgendikten kazak áskeriniń Korıakovskıı, Vydrın sııaqty ókilderi qazaqtardan aıyp shyǵynyn tolyq tóleýdi talap etken. Osyndaı jaǵdaıda aǵa sultan Qazanǵap Ombyǵa baryp, qazaqtardy kóp aıyp tóleýden qutqarǵan eken.
Patsha ókimetine de bılik basynda eki jaqqa da jaǵymdy, ymyrashyl, qoǵamdaǵy bedeli joǵary adamnyń bolǵany qolaıly. Orys derektemelerinde Qazanǵap Satybaldyulynyń bolmysyn aıqyndaıtyn «parasatty, adal, shynshyl azamat» degen málimetter kezdesedi. Mysaly, Abaıdyń ákesi, 1849-1852 jyldary Qarqaraly okrýgin basqarǵan Qunanbaı О́skenbaıuly Qazanǵap Satybaldyulynyń úıine jıi toqtap, syıly qonaǵy, syrlas joldasy bolǵan.
Qazanǵap bıdiń mal sharýashylyǵy jáne egin sharýashylyǵymen aınalysqan iri kásipker halyqqa janashyr, demeýshi bolǵanyn tarıhı derekter aıǵaqtaıdy. Mysaly, Qazanǵap Satybaldyuly 1843 jyly dýanbasy bolǵan soń qyzmetin dýanǵa meshit saldyrýdan bastaǵan. Oǵan molda retinde tatar Ǵabdýlǵafar esimdi azamatty taǵaıyndaǵan. Osy moldamen birge erip kelgen Ramazan degen tatar jigitin Qazanǵap qolynan ustap, saýda-sattyǵyn júrgizetin kómekshi etken. Ol qamqorshysynyń tapsyrmasy boıynsha búkil Sibirdi, Irbit, basqa da iri jármeńkelerdi aralap, saýda-sattyq júrgizgen. Aqsý qalasynyń turǵyny Jambyl Qaıyrbekov pen Qyzyljar aýylynda turatyn Qarataı Júkenovtiń málimetteri boıynsha, Qazanǵap bı qazirgi Pavlodar oblysynyń Lenın kentinde medrese salǵyzyp qazaq jastarynyń bilim alýyna qolǵabys tıgizgen eken.
1856 jyly Qazanǵap Satybaldyuly qaıtys bolǵannan keıin Ramazan Qyzyljar, Omby qalalarynan kúıdirilgen qyzyl kirpishter men aq mármár tastar alǵyzyp, basyna aq kúmbezdi kesene turǵyzyp, mármárdan eskertkish ornatqan. Keńes ókimeti kezinde Qazanǵap kesenesi buzylyp, kirpishteri aýyldaǵy fermalarǵa jumsalǵan. Keıinnen Ramazannyń nemeresi Abdýlfattah Ramazanov Pavlodar qalasyndaǵy Álkeı Marǵulan kóshesinde Qazanǵap bıge arnap meshit salǵyzǵan.
Qazanǵap Satybaldyulynyń ataq-sheni men marapattalǵan belgi-syılyqtary jóninde aıtar bolsaq, ol Sibir qazaqtarynyń ishinde birinshi bolyp Sankt-Peterbýrg qalasynda aq patshanyń qabyldaýynda bolǵan jáne sol jyly starshyn shenin alyp, oǵan jyl saıyn 50 som aqsha aılyq taǵaıyndalǵan. 1810 jyly kapıtan shenin, 1817 jyly shtab-ofıser shenin, 1833 jyly maıor ataǵyn, 1838 jyly 300 som kúmis aqsha, 1842 jyly Vladımır lentasyna taǵylǵan altyn medal, 1844 jyly altynmen aptalǵan kúmis bokaldy ıelengen.
Qazanǵap bıdiń esimimen baılanysty jer ataýlaryna qatysty aıtsaq, «Qazanǵaptyń asýy», «Qazanǵaptyń qoralary» degen jerler bar. Sondaı-aq Qazanǵaptyń jaılaýy Shuryq sordyń mańy bolsa, qystaýy Korıakov stanısasynan 12 shaqyrym Baýyrtas atalǵan jerde degen málimet saqtalǵan.
Mahmet DEMESINULY, Pavlodar qalasynyń qurmetti azamaty