Sóz soıyl №55

Sonaý kóne zamannan beri ıt týraly ótkir, ótimdi sózder aıtylyp ke­le­di eken. Jyl ataýyna ıttiń esimin beripti. «It – jeti qazynanyń biri», «It – yrys» dep nasattanǵanyna qara­­ǵanda senimdi serik, mal-múlkin ıt-qus­tan qorǵap, kómektesken boldy ǵoı. Adamdardyń alǵashqy legine birin­shi úıir bolǵan da ıt dep ataıdy. Ony az deseńiz, jer ólshemine de ıtti paı­da­la­nypty. «It arqasy qııanda», «It ól­gen jer». Biraq «Kerýen kóshedi, ıt úredi», «It minip, ırek qamshylap» degen sózder maǵan ǵana túsiniksiz. Ke­rýen kóshse kóshe bersin, ıt qashanǵy úre­di deısiń, úrip-úrip jaǵy talǵan soń qoıady da. Al ıt minip, ırek qamshylap degen tirkes bulyńǵyr. O zamanda, bu za­­manda kim ıtke mindi deısiń? Irek qam­­shylaǵany jaı ǵana aıtyla salǵan shyǵar?

Jany kúızelgen, ashynǵan bireýler áldebireýge óshigip, «ol bir ıt eken» deıdi. Sóıte tura «ıt bolǵanym-aı» dep ókinetinin qaıtersiń?! Dál sol kezde oǵan tótesinen suraq qoısań «ıt bilip pe?» dep ajyraıa qaraıdy. Qos ókpesin jelpildetip, eki ıyǵyn selkildetip, tereń-tereń dem alady da, sheke tamyrynyń qurys-tyrysy jazylyp, «beý, dúnıe-aı!» deıdi. Oılanyp-oılanyp táýbesine keledi-aý, shamasy. «Itin ıesimen qınasyn» dep kúbir ete túsedi. «Iesin syılasań, ıtine súıek sal» degen bar. Murtyn sıpap qoıyp myrzalyq tanytady. Sóıte tura, «ótirik aıtsam, ıt bolyp keteıin» deıtinin qaıtersiń?! Qaradaı otyryp qarǵanbasa da ony túsinýge bolar? Dardaı adamnyń ıt bolǵany jaman-aý. Baryldaǵan daýyspen arp-arp etip úrse, azý tisin aqsıtsa, bireýler shoshyr. Tipti kelinshekter ishteı balasyn tastap ketýi múmkin. Qurysyn, múmkindik bolsa, ıt bolmaǵany jaqsy. Onsyz da qoqys jáshigin ıtpen birge tyrmalap, anaý-mynaý birdeńe taýyp jep júrgender kezdesedi.

Eseńgirep kele jatqanyńda qarsy aldyń­nan kójekteı qandenniń tumsy­ǵy­nan súıip, súlikteı jabysqan ke­linshek kezdesedi. Iti de pále. Jap-jalpaq tilin sýmań-sýmań etkizip, kelinshektiń oımaqtaı ernin qushyrlana jalap-jalap qoıady. «Shirkin!» dep qııaldaısyń, sol ıttiń ornynda bal­by­raǵan sábı bolǵanda, tanaýy deldıip bizge kúlimsireı qarar ma edi? Álde talpynyp, tarbıǵan saýsaqtaryn ja­ıyp, bizge qaraı umsynar ma edi? 

Aıtpaqshy, baılardyń úıindegi ıtter netken baqytty. Dene turqy taıdaı, tanadaı. Keıbireýleri quıttaı, qurtaqandaı. Túrli tuqymǵa bólinedi ózderi. Sol ıtterdiń jeıtin tamaǵyn ıeleri muhıttyń arǵy jaǵynan ákeledi. Keıbireýleriniń arnaıy kútýshisi bar. Sekirtedi, serýendetedi, shomyldyrady, júnin taraıdy, tipti qulaǵynyń ishindegi qulyǵyna deıin qaraıdy. 

Pendeler men ıtterdiń jaqyn aralasqany sonshalyq, keıbir maqal-mátelder ıt týraly aıtyp kele jatyp, adamǵa qaraı kilt burylyp ketedi. Nege olaı bolǵanyn qapelimde túsine almaı qalasyń. Mysaly, bastyǵynyń aldynan terlep-tepship, qysylyp, qymtyrylyp, tizesi dirildep shyqqan bireýlerge «ne boldy?» deseń, «bastyq ıt terimdi basyma qaptady» deıdi. Bastyq pen baǵynyshtysynyń arasynda júrgen qandaı ıttiń terisi? Alǵash tú­sine almaı dal bolasyń. Ony az deseń, «ıesine erkelegen ıtteı eken» dep bireýdi syrtynan sógedi. Onda tur­ǵan ne bar? Erkeleıtin adamyńyz bolsa, erkeleńiz. Bir kókemiz «ury ıt­tiń artyn suq ıt jalaıdy» degen ma­qal da bar dep dúńk etkizedi. Kóz aldyńa elestetseń, anaıy kórinis. Uıat­ty bilmegen ıt anaıylyqty qaıdan uqsyn?! «It joqta shoshqa úredi qo­raǵa» degen sóz taǵy bar. Shoshqasy qury­syn, aman bolyp ıtterimiz-aq úre bersinshi.

Júnis QOQYShULY  Almaty oblysy 

Osyndaılar indet bop tur

It jylymen irkes-tirkes  Buryn estilip bilinbegen, Estiseń júrek dirildegen, Az da emes, kóp te emes, Bar da emes, joq ta emes, Júrgen jeri kóktemes – «Sybaılas jemqor» atty «qurttar» shyqty, Jeti basty jalmaýyz jurttar shyqty. Qoǵamǵa qol salǵan, Montıyp turyp mol salǵan, «Tendiri» bar, basqasy bar, Esebi túgel qyrttar shyqty. Jemqormen birge «pedofıl» degen, Bala kórinse qorlaıtyndar, Jabaıy azǵyn ońbaıtyndar, Ár jerden qylań berdi, Teksiz tentek lań keldi, Olar atylmaıdy, sottalady, Keıbireýi otyn ottap, sýyn iship «О́mir boıǵymen» toqtalady. Taǵy bir jaý «vahabıst», «salafıst», Atasy basqa «karatıst», Joqtyqtan emes, toqtyqtan, Shyǵa almaı qalǵan «boqtyqtan», Qatyny qara jamylǵan, Oıy onǵa bólinip qaǵynǵan, Erkegi teris batany kóp tutqan, Ata-anasyn óziniń «Kápirsiń» dep soqtyqqan, Mine osyndaı aram sút emgender Saqaly sapsıyp taǵy shyqty. Talaıynyń... «shańy» shyqty. Jańa jylda – Qyraǵy bolaıyq, Osyndaılar indet bop tur.

Ázirbaıjan QONARBAEV Mańǵystaý oblysy

Júrekjardy sóz

Esikti orta jastaǵy kerbez kelinshek ashty. Tula boıynda bir min joq bolsa da kóz janarynda muń bar.

 – Kesh jaryq, habarlandyrý boıyn­­sha kelip edim, – dep edim:

 – Bárekeldi! Bir habary bolatynyna senimim bar edi. Qalaı ózi? Syı-sııapatyńyz daıyn. Din aman bolar, kóńil-kúıi neshik? Tabylǵanyna quldyq! – dep, janary kúlimdep bet-ajaryna qan júgirip jaırańdap shyǵa keldi.

 – Keshirińiz, ıtińiz tabylǵan joq, – dep edim, maǵan alara qarap, qýanyshy sý sepkendeı basylyp, eńsesi túsip, aıanyshty qalypqa endi. Túrine qarap, onyń ıtiniń joǵalǵanyna ózim kinálideı sezindim. 

 – Tabylyp qalar, men tilektes adamnyń biri esebinde – tabylýyna septigi tıe me dep, onyń mundaǵy hal-jaǵdaıy, qadir-qasıeti sııaqty qasıetterin bileıin dep kelip edim, –dep mińgirlegen boldym.

Múláıimsip mújilgen, eńse túsip ezilgen. Aıtýy boıynsha: «uıqy qashyp, as batýdan qalǵan». Qaıtsin, bala da sol, baýyr da sol... sol. ...Terbetile teńselip uıqy soǵar arnaıy jasalǵan sheteldiń tósek-kreslosyna nán sýretin ilip qoıypty.

...Itiniń kishigirim arnaıy tońazytqyshtaǵy murty buzylmaǵan tamaq-saýqatyn kórip jutqynshaǵym jutynyp, ishek-qarnym syr ete qalǵan soń jaba qoıdym.

...Jeke salynǵan keń de keremet jýynar shuńqyry... Sabyn, taraqty aıtpaǵanda shampýnnyń neshe túrin tabasyń... Qojaıynynyń hali qabyrǵamdy qaıystyryp, tereńnen adamı sezimim bulqynys berip:

 – Men-aq ıtińiz bolaıynshy! – dep júrekjardy sózimdi aıtyp qalyppyn.

Aleksandr IOTOV

Men jaıly mátel-symaq

Súıekpen urǵan ıt qyńsylamaıdy. 

Ittiń qolynan qappaý kelse de, úrmeý kelmeıdi. 

Inabatty adam ıtten de uıalady. 

Sóıleı bilmegen kisiden, úre bilgen ıt artyq.

Qatyn kóp bolsa, shómishti ıt jalar.

Ittiń basyn altyn tabaqqa salsań, shorshyp túser. 

Ysqyrǵan jylan shaqpaıdy, úregen ıt qappaıdy. 

It ıtaıaǵyn jalamaı toıynbaıdy. 

Aljyǵan tóbet aıǵa qarap úrer.

Aılaly ıt úndemeı qabady.

Sýret «Vokrýg smeha» jýrnalynan alyndy

Moıyndamaı júrgen ıtter qanshama?!

Kókirek qurdasy Qısyqqa telefon soqty. – Assalaýmaǵaleıkúm, asa qurmetti Iteke... – Áı, sen nemene-eı, el-jurtqa belgili dardaı adamdy Iteke dep, ıtsiń dep. Oı, ońbaǵan, kórgensiz... – Qıseke, taýsylma, toqtaı tur. О́ziń emes pe, meni ońashada, eshkim joqta «Iteke» dep ıt ekenimdi esime salyp qoı!» degen. – Qashan, qaı jerde aıtyppyn men ony. – Osydan týra bir jeti buryn úıi­ńe izdep barsam, ózińnen basqa esh­kim joq. Japadan-jalǵyz siltep otyr­syń. Sodan qosyla ishtik. Úsh rıýmkadan keıin seniń kóziń kirtıdi. Sál múl­gip otyrdyń da «Men ıtpin» dep aıqaı saldyń jyn urǵandaı. «Qoı, Qıseke!» desem bolmaısyń, «Men ıtpin, men naǵyz ıtpin, tóbetpin!» dep qysh­qy­ra­syń kelip. Sodan soń ıt ekenińdi dáleldeı bastadyń. – Qalaı? – Bylaı. «Men qatynymmen otyz jyl boıy turyp kelem» – dep bastadyń «hıkaıańdy». Osy jyldardyń ishinde ol meniń kim ekenimdi, minez-qulqymdy «túp-tamyryna» deıin ábden «zerttep», tanyp, bildi. Sondyqtan sál ursysa bastasaq boldy, sol svoloch qatynym maǵan birden «úrme» deıdi. Bul meniń ıt ekendigimniń birinshi dáleli. – Apyr-aı, osynyń bárin men aıttym ba? – Sen aıtpaı, meniń jynym aıtty deısiń be? – Taǵy ne dedim? – Aǵaıyn-týystardyń, adamdardyń arasyna ot salyp júretinińdi, basqa da ıttik qylyqtaryńdy aqtaryp, jaıyp saldyń. – Astapyralla, ne deıt! Men ózi saǵan bar syrymdy, bar shynymdy aıtyp qoıyppyn ǵoı. – Raqmet! – Ne úshin? – Bar syryńdy, bar shynyńdy aıtqanyń úshin. – Oıbaı-aý, ony men emes qoı aıtyp turǵan. – Endi kim? – Anaý ıt qoı, araq ıt qoı aıtqyzyp turǵan. – Sen olaı, sóıleı almaıdy eken dep araqqa jala jappa, jazǵyrma! – Al sen «ony» nege qorǵap tursyń? Nemene, araq seniń «ǵashyǵyń» ba, «mahabbatyń» ba? – Áı, aqymaq, tekke sandalma. Araq degen «áýlıe» ǵoı. «Ol» bizdiń keıbir sottar sııaqty durysty burys qylyp jibermeıdi. Ádilin «aıtady». Araq ta aına sııaqty. Aına seniń syrt beıneńdi ózgertpeı tap sol qalpynda kórsetse, araq ta seniń ishki bet-beıneńdi, ıaǵnı ıttik bet-beıneńdi tap sol qalpynda súmireıtip syrtqa alyp shyǵady, ıaǵnı aýzyńa salady. Áıtpese, «ıtpin» dep ózińnen óziń aıqaılaısyń ba? – Apyr-aı, solaı ma? – Árıne, solaı. Sen «jurttyń aıtqany jón bolsa da, ózimdiki teris bolsa da, ózimdikin dáleldep saǵat boıy bet baqtyrmaımyn. Mundaıda Kóbik degen qyrshańqy qurdasym: «Qısyq qazir saǵat boıy úredi» – dep jurtqa jar salady. Iаǵnı, bul meniń ıt ekendigimniń ekinshi dáleli dediń. – Masqara, óziniń ıt ekendigin dáleldegen degen ne sumdyq! Nemene, úshinshisi de bar ma? – «Men ózi óte maqtanshaqpyn, óte jaǵympazbyn, – dep bastadyń úshin­shisin. Kózge túsý úshin baılaýdaǵy ıt­teı julqynyp turam. Daýsym kelmese de qonaqta otyrǵanda kózge túsý úshin barqyrap ánge basam. Mundaıda álgi Kóbik: «Myrzalar, keshirińizder, biz­diń­ Qısyq ulyp jatyr» dep jar salady. Bul meniń ıt ekendigimniń úshinshi dáleli, – dediń. – Qoı, qurysyn, arjaǵyn aıtpaı-aq qoı. Rasynda da, ıt ekem ǵoı. Biraq sen muny eshkimge aıtýshy bolma. – Endeshe, sen de «Iteke» degenge tuldanba, jyndanba! Degenmen... Degenmen, sen azamat ekensiń! – Nege? – Mas bolsań da «ıt» ekenińdi moıyn­dap tursyń ǵoı. Al moıyndamaı júrgen «ıtter» qanshama?!

Damır ÁBISh

QOSTANAI

Múıisti júrgizetin Berik Sadyr