Ábıbolla balýan

Ámýdarııanyń oń jaǵa­laý­yn­daǵy eldiń sport tarıhy óńirde ashylǵan alǵashqy mektepterge baryp tireletini anyq. Biz árıne, resmı túrde moıyndalǵan sport jaıynda aıtyp turmyz. 1874 jy­ly Petro-Aleksandrovsk (Tórt­kúl qalasynyń burynǵy ataýy) qalasynda bastaýysh mektep ashylǵan. 1885 jyly sol mekteptiń bazasynda qalalyq ýchılıshe paıda bolyp, onda tuńǵysh ret gım­nas­tıkadan sabaq ótkizilgen. Osyn­­da alǵash ret 1939 jyly búkil­odaqtyq dene shynyqtyrý kú­ni­ne oraı respýblıkalyq spar­ta­­kıada uıymdastyrylǵan eken. Onda S.Tursynov, B.Ju­manııazov, A.Ábdirahmanov, S.Shamuratovtar jeńimpaz bol­ǵan.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa baılanysty bula kúshi boıyna syımaı júrgen ataqty balýandar túgeldeı derlik maıdanǵa attandy. Maıdanda qaza tapqany qanshama. Soǵystan keıingi jyl­dary Besqala, Tashaýyz, Ho­rezm jerindegi toılar kúressiz ót­peıtin. Osy zamanda Qojanazar balýannyń óz shákirtterin bastap, toıǵa barýy úlken meıram-tyn. Ol kezde Qojanazar balýan alǵan júldesiniń barlyǵyn joq-jitikke taratyp berýshi edi.

Osyndaǵy Qojanazar ba­lýan­nyń shákirtteriniń biri – Ábıbol­la esimdi bala. Ol qarshadaıynan kúrestiń qyr-syryn úırenip, júl­de úshin emes namys úshin beldesetin. Ári ataqty Qoja­na­zar­dyń týǵan jıeni-tuǵyn. Ábıbolla ákesinen erte aıyrylǵan, aǵasy Qarlybaı soǵystan qaıtpaǵan edi. Sheshesin asyraý úshin eńbekke erte aralasty. Maqta alqabynda qara jumys isteı júrip, kúrestiń ádis-tásilderin úırendi. 17-18 jasqa kelgende eshkimge esesin jibermeıtin naǵyz balýanǵa aınaldy.

Qojeli óńirindegi ataqty jyl­qyshy Áshirbaı jalǵyz uly Nurmuhammedke súndet toı jasaıdy. Osy toı Ábıbollanyń atyn shyǵardy. Jas balýan bir­neshe alypty jyǵyp, márege al­qynbaı jetken eken.

– Bas júldege tigilgen túıe Ábıbollaǵa buıyrdy, – deıdi toıdy júrgizip turǵan Qojanazar balýan. – Áshirbaı taǵy da júlde tigem deıdi, qapy qalǵandar bolsa, Ábıbollamen kúreske shyqsyn. Talapkerler bar ma?

Talapkerler kóbeıip ketedi. Bulardy túgel jeńse, túıe balýan atanatynyn, jeńilse, ustazy Qojanazar balýannyń da bedeli túsetinin uqqan Ábıbolla ishteı Jaratqannan járdem surap, alańda qasqaıyp turady. Sóıtip qarsylas shaq keltirmeı bárin jeńgen Ábıbolla, kúres bitkesin júl­dege alǵan bir túıe, eki ógiz, bes qoı, túrikmen kilemin jetim-jesirge taratyp berip, elden bata suraıdy.

– Turandy ýysynda ustaǵan babań Jalańtós bahadúrdiń arýa­ǵy jar bolsyn! Babań aq naızanyń ushymen alǵan jerdi aq bilektiń kúshimen alǵaısyń! Áýmın! – dep bata beripti naǵashysy Qojanazar balýan.

– Áýmın! Áýmın! – dep bet sı­pa­dy jınalǵan jurt.

Erteńine Qojanazar balýan Qo­jeliden Nókis aýdanynyń «1 maı» ujymsharyndaǵy Ábı­bol­lanyń úıine qonaqqa keledi. Tamaq jep bolǵan soń «Endi mine, túıe balýan boldyń. Zaman ózgerdi. Atam zamannan beri toılarda kúresip, dańqy jer jaryp júr­gen balýandardyń mysyn bastyń. Sen endi aýyldyń toıyn qoı. Úkimettik jarystarǵa bar. Sonda kózge tússeń úlken jarys­tarǵa aparatyn kórinedi. Ana Sapalaq balýan 1939 jyly sol kezdegi Qaraqalpaqstannyń astanasy Tórtkúldegi jarysta jeńip shyqqan bolatyn. Sosyn toıda kúreskendi qoıyp, biryńǵaı úkimettiń jarystaryna bardy. Qazir el ony bas balýanǵa balap júr. Sen áli jassyń. Bolashaǵyń alda. Sondyqtan ataqty balýan bolǵyń kelse, osylaı jasa» dep óz aqylyn aıtty jıenine.

Naǵashysynyń sózin eki etip kórmegen Ábıbolla kelisken sy­ńaı tanytyp, únsiz bas ızedi.

Qojanazar balýan ketken soń Ábıbolla dosy Ysmaıyl Asa­ma­dınovpen birge tynymsyz jat­tyǵýdy bastaıdy. Kúres­tiń san qıly ádisterin biri ekin­shisine úıretti. Nókistegi jarys­tarǵa ujymshar atynan baryp jeńispen oralyp júredi. Son­daı jarystardyń birinde 1949 jyly ulttyq kúresten Fer­ǵa­na qalasynda ótetin aýyl jas­tary­nyń spartakıadasyna joldama utyp aldy.

Bul onyń aýyldan uzap shyq­qan alǵashqy sapary-tuǵyn. Qatty tolqydy. Jolaı Hıýa, Buqara, Sa­marqan, Jyzaq, Tashkentti tama­­shalap qaraqalpaqstandyqtar Fer­­ǵanaǵa jetedi. 19 jastaǵy Ábı­­bolla baǵy janyp, sparta­kıa­danyń jeńimpazy atanady. «Gramota» degen jazýy bar qatty qaǵaz ben altyn me­daldi alǵash kórgende, munysy jaq­sy eken «Bálensheniń toıyn­da túıe, Túgensheniń toıynda bıe uttym» dep júrmeısiń. Je­ńi­siń­niń aıǵaǵy – medal men gramota, dep oılady.

Elge kelgen soń Qojanazar balýan jıeniniń jeńisine qatty qýanady. Bul oqıǵany dastarqan basynda atap ótip otyrǵanda, úıge Qaraqalpaqstannyń ataqty balýandary Sapalaq Shamuratov pen Qadyr Qalandarovtar kirip keledi. Olar oqıǵa sebepkerin quttyqtap, eshqashan jaýyryny jerge tımegen Qojanazar balýan­men áńgime-dúken qurady. Keter kezinde eki balýan birden oǵan qolqa saldy:

– Balýan aǵa, jaqsy shákirt da­ıyn­daǵan ekensiz. Bul bala áli uzaq­­qa barady. Qalǵan ja­ǵyn­da sú­ıe­gi sizdiki, etin bizge tapsyr­sańyz...

 Qojanazar balýan kelisimin beredi. Endi Ábıbollany Sapa­laq pen Qadyr balýandar jattyq­tyratyn bolady.

1950 jyly О́zbek SSR-niń 25 jyldyǵy saltanatty jaǵ­daı­da atap ótiletin bolyp, oblys­tarda mereıtoıǵa arnalyp sport­tyń ár túrinen jarystar uıym­das­tyryldy. Ulttyq kúresten Qara­qal­paqstan chempıonaty da mereıtoı aıasynda ótti. Ustazdarynyń aıtýymen artyq salmaqtan arylyp, jeńil salmaqta kúresip júrgen Ábıbolla Sadyqov avto­nomııalyq respýblıkanyń chem­pıony atandy.

О́zbekstan chempıonaty Tash­kent qalasyndaǵy sırk ǵımara­tynda ótti. Kúresten basqa sport túrleri onsha damı qoımaǵan kez emes pe, belgilengen orynǵa kó­rer­men syımaı ketipti. Kúresti túr­gelip turyp tamashalaǵandar da kóp. Osyndaı alqaly jıyn­da naǵyz balýan namysty qoldan berýi múmkin be, Ábıbolla О́z­bekstan chempıony ataǵyn jeńip alyp, jerlesteriniń mereıin ústem etedi. Jeńimpazdarǵa Ash­ha­bad qalasynda ótetin Ortalyq Azııa jáne Qazaqstannyń spartakıadasyna joldama berilgen.

Ábıbolla Sadyqov mashyq­tanyp júrip, aradan eki jyl ót­ke­nin baıqamaı da qalady. 1952 jy­ly Ashhabadta Túrikmenstan, Tájik­stan, О́zbekstan, Qyrǵyz­stan jáne Qazaqstan quramalary dáýirdiń aıtýly jarysy sanalǵan spartakıadaǵa jınalady. Qara­qalpaqstandyq Ábıbolla Sa­dy­qov dodaǵa О́zbekstan quramasy sapynda qatysady.

Qaraqum qoınaýyndaǵy áli mármár qala atana qoımaǵan Ash­habad 22 jastaǵy Ámýdarııa jaǵalaýynan kelgen qazaqtyń qara balasyn armannyń asqaryna jetkizdi. Fınalda Qazaqstan chem­pıonyn jeńgen Ábıbolla Sadyqov ulttyq kúresten Or­talyq Azııa jáne Qazaqstannyń ab­so­lıýttik chempıony degen ataqqa qol jetkizedi. Buǵan deıin birde-bir qazaq ultynyń ókili mundaı ataqty ıelenbegen edi.

Ábıbollanyń ultyn bilip qalǵan Qazaqstan quramasynyń bapkerleri ony atajurtqa áketý úshin Nókiske keledi. Alaıda Qaraqalpaqstan bıligi iri jarysta jeńiske jetken tuńǵysh balýanyn bermeý úshin qatty qarsylyq kórsetken. Atajurtqa barmaqshy bolǵan armany adyra qalǵan Ábıbolla júnjip ketti. Sonyń saldarynan О́zbekstan Res­pýblıkasy «Pahtakor» sport qoǵamynyń 1952 jyly 3-6 qyr­kúıekte Buqarada, 1953 jyly 16-20 shildede Samarqanda ótkizilgen spartakıadasynda úshinshi, ekinshi oryndardy qanaǵat qyldy.

«Aınalańdaǵylardyń saǵan degen qarym-qatynasyn bilgiń kelse, olardan oq boıy ozyp kór» degen halyq danalyǵy durys eken. Resmı Nókis pen Tashkent ony Odaq kólemindegi jarystar­dan únemi shettetip otyrdy. Osy joly baramyn-aý dep daıyndalyp júrgende tasadaǵy bireý­lerdiń muny attap ótip ketkenin bilip talaı qynjyldy. Amal qansha?

О́miriniń mazmuny ba­lýan­dyqta dep bilgen Ábıbolla kúres­ti jalǵastyra berdi. 1954-1955 jylǵy Qaraqalpaqstan spartakıadasynda, 1957 jylǵy Qara­qalpaqstan chempıonatynda jeńimpaz bolsa, «Pahtakor» sport qoǵamynyń 1959 jyly Nó­kiste ótkizilgen spartakıadasynda 2-oryndy aldy. 1954-1955 jyldary Tashkent qalasynda ótken О́z­bekstan chempıonatynda jeńis tu­ǵyrynyń eń bıik satysyna kó­terildi.

Ábıbolla Sadyqov sporttaǵy karerasyn aıaqtaǵan soń Nókis qalasyndaǵy «Pahtakor» sport qoǵamynda, ishki ister organynda qyzmet atqardy. Ol 1991 jyly 6 qyrkúıekte Nókis qalasynda dúnıeden ótti.

1993 jyly 15 mamyrda balýan Ábıbolla Sadyqovty eske alý maqsatynda ulttyq kúresten alǵashqy týrnır ótkizildi. Sodan beri bul týrnır ishinara ótkizilip keledi. Nókis qalasyndaǵy bir kóshe dańqty balýannyń esimimen atalady.

Begabat UZAQOV,

jýrnalıst

Ońtústik Qazaqstan oblysy