Qyzyljarda aýyz sý máselesin tolyq sheshýge kedergi kóp

Sońǵy 60 jylda jer sharynda aýyz sýdy tutyný kórsetkishiniń 8 ese óskeni baıqalady. 1 mıllıardqa jýyq adam jaramdy sýǵa zárý. Osy júzjyldyqtyń ortasyna qaraı kóptegen elderdiń sýdy syrttan alýyna týra keledi. Ýaqyt alǵa jyljyǵan saıyn sý barynsha shekteýli resýrsqa aınalyp, suranys eselep artýda. Elimiz úshin de sapaly aýyz sýmen qamtý ótkir máselelerdiń biri. Máseleni sheshýge qomaqty qarajat jumsalyp, kóptegen jumystar atqarylyp jatqanyn aıta ketken jón.

«Taza aýyz sý», «Aq bulaq» baǵdarlamalary boıynsha aýqymdy jobalar júzege asyryldy. Keshendi sharalar «Nurly jol» jáne óńirlerdi damytýdyń 2020 jylǵa deıingi baǵdarlamalary sheńberinde jalǵasyn taýyp, halyqtyń densaýlyǵyn jaqsartýǵa basa nazar aýdarylǵan. Keleshekke mejelengen mindetter tipti ulan-ǵaıyr. 2020 jylǵa taman aýyz sýǵa qoljetimdilik deńgeıin 98 paıyzǵa, al qalalardy sýmen qamtamasyz etýdiń ortalyq jelisine qosýdy – 100 paıyzǵa, aýyldyq jerlerdi sýmen qamtýdy 80 paıyzǵa jetkizý talaby tur. Bul mejeni sý tapshylyǵyn joıýdyń tyń joldaryn talmaı izdestirip, ozyq tehnologııalardy keńinen qoldaný arqyly ǵana baǵyndyra alarymyz anyq. 

Jasyratyny joq, quramynda zııandy zattar kóp kezdesetin kólder men kólshikterdiń, toǵandardyń, qudyqtardyń sýyn kúndelikti turmysta paıdalanatyn óńirler az emes. Onyń sońy túrli aýrýlardy týdyryp, dimkás urpaq qalyptasqan jaıy bar. «Taza sý iship júrmiz be?» degen suraq qoıyla qalsa, kibirtiktep jaýap beretinimiz de ras. Májiliste byltyr ótken parlamenttik tyńdaýda sýmen jabdyqtaý jáne sý taratý júıesine baılanysty túıindi jaıttar jan-jaqty qozǵalyp, problemalardy joıýdyń, jaǵdaıdy jaqsartýdyń joldary talqyǵa salynǵan bolatyn. Onda keltirilgen derekter boıynsha respýblıka halqynyń 87 paıyzy ǵana taza sýdy tutynady eken. 6601 eldi mekenniń 4034-ine ortalyqtandyrylǵan sý júıesi tartylmaǵan. Onyń 1462-si jańa qurylysty talap etedi. 1104 eldi mekende sý táýligine 12 saǵattan az beriledi. Jyldyq qarjylandyrý 100 mıllıard teńgege deıin ósirilgen jaǵdaıda ǵana 2,7 mıllıon adamnyń sapaly aýyz sýǵa degen suranysy 2025 jylǵa qaraı sheshiledi eken. 

Turǵyndardyń ómir súrý sapasyn jaqsartý, onyń ishinde aýyldarǵa taza sý jetkizý jaıy Qyzyljar óńirinde de kún tártibinen túsken emes. Byltyr sý jelileriniń qurylysy men jań­ǵyr­tý jumystaryna 3,5 mıl­lıard teńge baǵyttaldy. Úsh joba iske qosyldy. Pres­nov­ka, Sokolovka sý toraptaryn qalpyna keltirýge, 4 apat­tyq ýchaskeniń toptyq sý qubyr­laryn jańartýǵa 4,9 mıllıard teń­ge bólindi. Bıyl 7 jobany jú­zege asyrýǵa 1,1 mıllıard teńge qarastyrylǵan. Nátı­je­sinde 11 aýylǵa sý jetedi. Qa­zir eldi mekenderdiń ortalyq­tan­­dyrylǵan sýǵa qoljetim­di­li­gi 57, 5 paıyzdy qurasa, aýyl­dyq­tar­dyń úlesi – 78,9 paıyz. Desek te, bul salada kemshin tustar jetip-artylady. Ony myna mysaldan anyq ańǵarýǵa bolady. Oblystyq máslıhat janyndaǵy turaqty komıssııanyń otyrysynda óńirlerdi damytýdyń 2020 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan memlekettik baǵdarlamanyń oryndalý barysy qaralyp, 668 eldi mekenniń 379-y ǵana orta­lyqtandyrylǵan sý júıe­sine qosylǵany, 271 aýylda halyq sýdy qudyqtar men uńǵy­malardan alatyny, 18 aýylda turatyn bir myńnan as­tam tur­ǵyn aýyz sýdy syrttan ta­sı­tyny anyqtalǵan. 32 ny­san­nyń 7-ýi múldem iske qo­syl­maǵan. Olardyń qurylysyna jum­salǵan 1 mıllıard teńgeniń qaıda ketkeni belgisiz.

Sý tartýmen aınalysatyn uıym­darmen kelisimshart jasalmaǵan. Esil ózeni boıynda ornalasqan Shal aqyn aýdanynda ortalyqtandyrylǵan sýmen qamtý kórsetkishi 31 paıyz ǵana. Osyndaı olqylyqtardyń oryn alýynyń bir ushyǵy tıisti oryndardyń bıýdjet qarjysynyń ıgerilýine baqylaýdy bosańsytyp jibergenine, jaýapty mekemelerdiń uıymdastyrý salasyndaǵy oralymsyzdyǵyna, tutynýshylarǵa qyzmet kórsetý sa­pasynyń tómendigine kelip tireledi.

Jergilikti atqarýshy organdar tarapynan atqarylyp jatqan ju­mystardy joqqa shyǵarýdan aýlaqpyz. Degenmen aýyz sý máselesin tolyq sheshýge ishki múmkindikter men rezervter qory jetkilikti bola tura qolbaılaý men kedergi kóp. Bul oraıda barlyq deńgeıdegi ákimderdiń esepterinde toptyq sý júıelerin qaıta jaraqtandyrýǵa, tolyq qýatynda jumys isteýine qatysty aryz-shaǵym­dardyń jıi aıtylǵanyn da eskermeı bolmaıdy. Qyzyljar aýdanyna qarasty Asanov aýylynda taza aýyz sý má­selesi 2015 jyly túbegeıli sheshi­lýi tıis bolatyn. Jobalaý-smetalyq qujattar ázirlenip, bıýdjetten qar­jy bólingenine qaramastan baǵ­darlamanyń oryndalýy eki jylǵa ke­sheýildegen. Smırnov-Toqshyn sý qu­byry jelisindegi apatty jaǵdaıdyń saldarynan «Esil sý» mekemesi 60 mıllıon teńgege 10,5 shaqyrym jańa qubyr tartýǵa májbúr bolǵan.

Al rezervýarlardy sýǵa toltyrý kezinde bas qubyr qysymǵa shydamaı syr bergen. Keıin qalpyna keltirilse de «ár úıge – taza sý!» «uranynyń» áli kúnge deıin oryndalatyn túri kórinbeıdi. О́ıtkeni tenderdi utyp alǵan merdiger kompanııa sý qubyrlaryn jol jıegine deıin ǵana jetkizip, mindettemelerin tolyq oryndamaǵan kúıi ushty-kúıli joǵalǵan. Osy sebepti 400 úı­diń birazy jaıaý-jalpylap aýyl shetindegi sý taratqyshqa qatynap júr. Osylaısha jergilikti qazynadan bólingen 263 mıllıon teńgeniń saıda sany, qumda izi qalmaǵan. Bir aıta keterligi, úılerge deıin sý tartamyz dep sendirgen uıym ár otbasydan esh qujatsyz 30 myń -120 myń teńge aralyǵynda qarajat jınap alypty. «Qazaqstan Respýblıkasynyń eldi mekenderin sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etýdiń ózekti máseleleri» taqyrybyna arnalǵan parlamenttik tyńdaýda aıtylǵan sýmen jabdyqtaý júıeleriniń sapasyz salynýy, isten jıi shyǵýy, sýdyń úzdik-sozdyq berilýi sekildi kemshilikter Qyzyljar óńirine de tán. Iаkor aýylynyń turǵyndary úshin de eń ózektisi – aýyz sý. Aýyl sharýa­­shy­lyǵy mınıstrliginiń Sý resýrs­­tary komı­teti sý munarasyn turǵyz­ǵanda halyq ósh­kenderi janǵan­daı qýanǵan. 

Alaıda nysannan aqaý tabylyp, áli kúnge deıin iske qosylmaǵan qal­py qalqıyp tur. Tıisti oryndarǵa qanshama úshbý hattar joldanǵanymen, selt eter eshkim baıqalar emes. Byl­­tyr jarty ǵasyrǵa jýyq jer as­tynda jatqan qubyrlardyń jarylýy­nan Báıterek, Podgornoe, Bes­kól aýyldarynyń 11 myńnan as­tam turǵyny oblys ortalyǵyna qa­raı sabyldy. Mektepterde sabaq toq­tatyldy. Mundaı kórinis jıi qaı­talanatyndyqtan etimiz úırenip ketken, deıdi jergilikti turǵyn Ma­rııa Pech­kýrova. Ákimdiktegilerdiń só­zine qaraǵanda sýtaratqysh apattyq jaǵ­­daıda. Ony aýystyrýǵa qarjy tapshylyǵy qolbaılaý. Osyndaı apatty jaǵdaılardyń aqyry sýdyń lastanýyna, ysyrap bolýyna, shyǵynnyń ul­ǵaıýyna ákep soqtyrary kúmánsiz.  Sý taratýmen aınalysatyn «Bazıs Pro» JShS basshylyǵynyń baǵany negiz­siz kóterý saıasaty astarynda zalaldy turǵyndar esebinen óndirip alý pıǵyly jatqan sııaqty. Bir top kásipker eki aıdyń ishinde baǵanyń 35 paıyzǵa ósýin túsindirip berýdi talap etkenmen mardymdy jaýap ala almaǵan. Shynynda da shashtaraz, naýbaıhana, dámhana ıeleri úshin birden 281 teńgege qymbattaǵany esh aqylǵa syımaıdy. Jeke tulǵalar da ań-tań. Rassvet eldi mekeniniń turǵyndary óz qarjylaryna qubyrdy úıge deıin tartqanymen, ıgiligin kóre almaı keledi. Sebebi merdigerlerdiń kinásinen sý qubyrlarynda jiberilgen aqaýlar kóp. Onyń jóndelýinen kúder úzgen birazy qudyq qazyp alǵan. Sýdyń sapasy sanıtarlyq talaptarǵa sáıkes kelmeıtini onsha bas aýyrtpaıtyn sııaqty. 

Áli kúnge deıin sheshimin tappaı kele jatqan túıtkildiń biri – sý taratý nysandaryna, jańa tehno­logııalardyń engizilýine jaýapty­ tul­ǵalardyń naqtylanbaýy. Kom­mýnaldyq men­shikke alý máselesi qu­qyqtyq jaǵynan rettelmegendikten iske asyrý tetikteri kóbine kelisim­shartpen ǵana shekteledi. Shal aqyn aýda­nyna qarasty Alqaǵash aýyly mańyndaǵy sý qondyrǵysynyń biraz dúnıe-múlikteri talan-tarajǵa ushyraǵanda kinálasqan eki tarap ta sútten aq, sýdan taza bolyp shyǵa kelgen. Bir kezderi «Soıýzselınvod» dep atalatyn mekemeniń toptyq sý qubyrlarynyń uzyndyǵy 16 myń shaqyrymǵa deıin jetip, Gınnestiń rekordtar kitabyna engen-di. Úsh oblysqa qyzmet kórsetti. Onyń zańdy murageri sanalatyn «Esil sý» kásipornynyń qaramaǵynda úsh myń shaqyrymdyq sý qubyrlary bar. Atqarǵan sharýalary birqydyrý. Mekemeniń basshylyǵy jergilikti jerlerde salynyp, paıdalanýǵa beril­gen nysandardy jeke balansyna alýǵa, sóıtip biryńǵaı operator bolýǵa, mamandarmen, qural-jabdyqtarmen qamtýǵa asa yqylasty. Tek zańdyq turǵydan rettep berse bolǵany deıdi.

Rasynda da aýdan, aýyl ákimderi tarapynan qarjylyq áleýet, naqty qımyl, tııanaqty is bolmaǵannan keıin sýmen jabdyqtaý júıelerin kútip ustaýǵa qaýqarsyz. Japa shegetin taǵy turǵyndar. 

Sý resýrstary qansha tapshy desek te, kózin taba bilgenge utym­dy paıdalanýdyń joldary kóp. Ob­lysta aýqymdy jobalardy ın­ves­tor­lardyń kómegimen, bolmasa mem­leket-jekemenshik áriptestigi aıasyn­da atqarýdyń tájirıbeleri bar. Byltyr Ǵ.Músirepov aýdanynda eki eldi meken ortalyqtandyrylǵan sý júıesine qosylsa, sonyń biri – Raı­sovka. Turǵyndar aýyz sýdy uzaq jyl­dar boıy jalǵyz qudyqtan alyp kel­gen edi. Qazir 222 úıdiń 208-ne sý kelip tur. Sharýashylyq dırek­tory Vladımır Kovalenko 12 mıl­lıon teńge turatyn sý júıesiniń joba­laý-smetalyq qujattaryn daıyn­daý shyǵyndaryn ótegen. Bul – bir. Ekinshiden, aýyz sýdyń sapa­syzdy­ǵynan týyndaǵan dúdamal jaıt­tar da jurtshylyqty alańdatpaı qoımaıdy. О́ńir jurtshylyǵyn aýyz sýmen qamtamasyz etetin jalǵyz tirshilik kúretamyry – Esil ózeni. Onyń lasta­nýyna zııandy zattardyń, qatty qal­dyqtardyń tastalýy, qorshaǵan or­tanyń buzylýy keri áser etpeı qoı­maıdy. Quramynda túrli ıondar, aýyr metaldar, qyshqyldar kóp. Qar erip, ylǵal kóp bolǵan ýaqyttarda sýdy tazartatyn koagýlıanttardy qoldaný mólsheri kúrt artady. Munyń ózi adam densaýlyǵyna keri áserin tıgizeri sózsiz. Osy rette ult densaýlyǵyna birinshi kezekte mán beretin órkenıetti elderdiń ınnovasııalyq jobalary men tájirı­belerin bizde de óndiriske engizý esh­ artyqtyq etpeıdi. Osy tektes ozyq ádisti M. Qozybaev atyndaǵy Sol­tústik Qazaqstan memlekettik ýnı­versıtetiniń ǵalymdary qolǵa al­ǵan edi. Sóıtip «Taza ekologııalyq sý» ınnovasııalyq baǵdarlamasy tıim­diligin baıqatqan.

Tıisti qujattar re­simdeýge joldanyp, múddeli uıym­­dar qyzyǵýshylyq tanytqan. Sý­dy tazartý úrdisi «Aerozon» sý ta­zart­qysh kesheni arqyly atqarylsa sýdy hlorlamaı-aq zııandy zattardan tolyqtaı aryltýǵa bolady. О́ki­nishtisi sol, qurylǵylardy jasaýdy óz mindetine alǵan kásiporyn ótinishtiń aıaǵyn ókinishke aınaldyryp tyndy. Aldaǵy ýaqytta jaqsy bastama basqalar tarapynan eskerilip jatsa, nur ústine nur bolar edi. О́ıtkeni oblys tóńireginde jer betindegi ǵana emes, jerasty sýlarynyń da qory shekteýli bolǵandyqtan eldi mekenderdi aýyz sýmen qamtýdyń barlyq múmkindikterin jumyldyrýdyń mańyzy zor.

 О́mir ESQALI, «Egemen Qazaqstan»

Soltústik Qazaqstan oblysy