Qarataı men Anna-Lıza

Albyraǵan aqsha bet, tor­ǵyn­daı úlbiregen Anna-Lıza Lıý­konnen ulty jaǵynan fınniń qyzy eken. Lenıngradtyń teris­tik jaǵynda, Fınlıandııa shekara­sy túbinde týyp, sol óńirde er­­je­­tipti, boı túzepti.

Ol Qazaqstannyń ońtústigine jazyqsyz ustalyp ketken súıgen jaryn izdep otyzynshy jyldary keledi. Sonyń aldynda NKVD-nyń jaı soqqyzyp, jasyn oı­natqan qandy sheshimimen osy jaq­qa 6300 adam jer aýdarylǵan eken. Sol kóptiń arasynda Anna-Lıza­nyń qudaı qosqan qosaǵy da qo­saqtalyp kete barypty.

Anna-Lıza jolaı neler bir azap shegip, aryp-ashyp ońtústikke kel­genimen – kúıeýin izdep tabý, ony­men kezdesý kezegin kútý – mashaqaty shash-etekten sharýa, sarsylǵan bos áreket bolady. Izdegeni bir aptanyń, tipti birer aıdyń ishinde de sheshilmeı bosqa sendeltedi, qatty qınaıdy. Amaly taýsylǵan qamkóńil ke­lin­shek Maqtaaral mektebine muǵalim bolyp jumysqa kiredi. Kún­diz aýyl balalaryn oqytyp, mindetti qyzmetin isteı júrip, kesh túse túrli mekemelerge hat jazady, suraý salyp kúıeýin izdeýin toqtatpaıdy. Aqyry, degenine jetedi, kúıeýiniń bir deregin tabady ǵoı... Tapqannan ne paıda, sorly kúıeýi qara nıet, qandy qol jendetterdiń qorlyǵynan densaýlyǵynan aıyrylyp, uzaq beınettenip, osydan biraz ýaqyt buryn túrmede kóz jumypty.

Mundaı qaraly habardan as­qan qasiret bolsyn ba! Jas je­sir qaıǵymen qan jutyp, adasyp aıdalada qalǵandaı kúı­ge tú­sedi. Súıgeninen aıyrylyp,­ kór azabyn tirideı tartqan ol jıy­nyp-terinip qaıtadan Lenın­grad­qa qaıtady. Apta júrip bul qalaǵa kelgenimen, odan beter kóp mashaqat kóredi. Birin biri ańdyǵan, bireýden bireý úrikken ker zamanda «halyq jaýynyń» áıelinen bári teris aınalady, tip­ti qara jumysqa da almaı qoıady.

Sodan... qoshtasarda ońtústik qazaqtarynyń «bizde muǵalim jetispeıdi, qalsańshy osynda?» dep qıyla suraǵan ótinishi esine túsedi. Orys elinen kóńili qaı­typ, júregi shaılyqqan An­na-Lıza Lıýkonnen tıtteı Irına­syn qolyna alady da, apta júrip, aı júrip, taǵdyrdyń jazýymen taǵy da Maqtaaralǵa qaıtyp ke­le­di.

Osy kúnnen fın qyzynyń qa­lyń qazaq arasyndaǵy jańa ómiri bastalady. Jas jesir ıyqtan masyl­daı basqan qaıǵyny qaıra­tyna jeńdiredi. Onsyz da jetisip otyrmaǵan qazaqtarmen ashyqqan kúnderdi, qaraly jyldar men azaly aılardy bastan birge ótkeredi. Solarmen birge zamana talqysyna shydas berip, tirshilik úshin kúresin jalǵaıdy.

* * *

Taǵdyrdyń jazýyn qarańyz­shy... Dál osy 1937 jyldyń aq­pa­­n aıynda Maqtaaraldyń a­ýyl­­­­­­­­­­­­­­­­sha­rýashylyq mektebine ta­ǵy­­­ bir muǵalim joldamamen ke­­le­­di. Ol muǵalim – kúreń jú­zin kún qaqqan bizdiń kelesi keıip­­ke­­rimiz Qa­ra­taı Kóshkinov bo­­­­la­­tyn.

Ol kezde Qarataı aǵamyz sám­bideı symbatty, oqyǵan-to­qy­­ǵany mol, tepse temir úz­gendeı ta­razy jigit eken. Qarekeń Anna-Lı­zamen mekteptiń dálizinde oqys­ ushyrasyp qala­dy. Mek­teptegi birer sary orys­ty sa­namaǵanda, biróńkeı qaratory qa­­zaq pen ózbektiń arasynan aqsha qar­­daı appaq, súırikteı sulýdy kezdestirgenine jas jigit qaıran qalady.

Sózderi kelisip, áńgimeleri ja­rasqanymen, fın sulýy tar­tynshaqtap birden yńǵaı ber­meıdi. Biraz ýaqyt boıyn aýlaq salyp, qashqaqtap júredi. Onyń sebebi de bar bolatyn... Kelin­shek bolsa qapaly qaıǵy arqalaǵan «halyq jaýynyń» jary. Qarataı – oń men solyn endi tanyp jatqan ańqyldaǵan jas ulan. Bolashaǵynan úmit kúttirgen jalyn júrek jaqsy azamat. Qań­ǵyryp kelgen bul kelinshektiń ondaı jigitke bálesi juǵyp, kesiri tııýi ábden múmkin edi ǵoı!

Osy kúdigin aıtqanda – Qara­taı aǵamyz naǵyz namysshyl er jigitke tán serilik pen órliktiń úlgisin tanytypty... Endi esh­teńeden taıynbaı, budan bylaı basqa túsken taýqymetti Lıza­men birge tartatynyn aıtyp, sert beredi.

Fın qyzy osylaısha jetpesti jetkizip, jalǵanbasty jalǵaı bilgen qazaq jurtynyń qasıeti men kepıetin tanıdy. Arada jybyr-jybyr jyljyp jyldar ótip jatady. Jas otbasy syzdyqtap tútinin tútetip, qo­ńyr­­qaı tirligimen el qataryna ili­ge bastaıdy.

 * * *

1940 jyly Shymkenttegi sovet-partııa mektebiniń oqy­týshysy Qarataı Kóshkinov Qy­zyl ásker qataryna shaqyrylady. Artynsha alapat soǵys bastalyp, Qarekeń de úshinshi urysta qatty jaralanady. Gospıtalǵa túsip, uzaq emdelgen soń, 1942 jyldyń sońynda aqsańdap aýylǵa keledi.

Kelgen boıda jergilikti bı­lik jaraly soldatqa Saıram aýyl­sharýashylyq mektebin bas­­qarýdy tapsyrady. Arada al­ty jyl ótkende ol Saıram aýdan­dyq partııa komıtetine aýysyp, aýyl sharýashylyǵy bóli­min basqarady. Onyń uıym­das­ty­rýshylyq talanty dál osy qyz­mette barynsha ashylypty. Janyn salyp Qarekeń bul qyz­metti 1949 jyldyń sáýir aıyna deıin atqarady. Sol jyly ony qııan shettegi, ıt ólgen alystaǵy So­zaqqa MTS uıymdastyrýǵa jiberedi.

* * *

Tabıǵatynan talǵampaz, talapshyl Qarataı alýan tehnı­kalarmen jaraqtap, ózine tap­syrylǵan mashına-traktor stan­sasyn birer jyldyń ishin­de za­manǵa saı jarqyrata jańar­tady. Qarekeńniń qadirin biletin oblys basshylyǵy artynsha ony Engels atyndaǵy sovhozǵa dırek­torlyqqa taǵaıyndaıdy. Kóp uzamaı jas maman Kalının atyn­daǵy qarakól terisin ón­diretin jańa sovhozdy uıymdas­tyrýǵa jiberiledi.

Minekı, Qarataı Kóshkinov osy Kalının atyndaǵy qarakól sovhozyn taban aýdarmaı, Bet­baqtyń doly betinde, qumdy daýyldyń ótinde júrip, 35 jyl basqarypty. Bul jaǵdaı sol zamanda qazaq izdense – Gınnes kita­byna kiretin rekordtyq kór­setkish desedi.

Bardy baǵamdap, baıandy­ny baǵalaı bilgen dırektor osy jyldar ishinde sovhoz­dy res­pýblıkamyzdyń qarakól teri­sin óndiretin irgeli sharýashy­lyǵyna aınaldyrady. El jetpegen eren jetistikterge qol jet­kize­di, sóı­­tip ózi de jotalanyp, abyroı bıigine kóteriledi. Sonyń arqasynda shańyraqtary berekege tolady, ózderi otbasylyq baqyttyń kemelinde shalqıdy.

* * *

Qarataı Kóshkinov Jer-anadan qýat alǵan naǵyz istiń adamy bolypty. Jerlesteri Qarekeńniń attan túskenin kórmese kerek. Jaıylymdy da, qystaqtardyń qysqy daıyndyǵyn da óz kózimen kórip, ózi tekserip, jem-shóptiń de ýaqytynda jetkizilip turýyn ózi qadaǵalap otyrady. Sovhozdyń órkendep nyǵaıýyna, onyń jańa tehnıkamen jabdyqtalýyna, áleýmettik-turmystyq jaǵdaı­dyń­ jaqsarýyna da zor mán be­redi. Qatal qysqa qosy­la­ qu­tyr­­ǵan qasqyrǵa qarsy amal-­sharǵyny da dırektor ózi uıym­das­­tyryp júripti.

Sovhoz jumysshylarynyń bilikti basshymen birge etken eńbekteri esh ketpeıdi, birtindep jemisin de, jeńisin de berip jatady. 1957 jyly Kóshkinov bastaǵan Shymkent oblysynyń ozattary Máskeýge, Búkilodaqtyq Aýyl sharýashylyǵy jetistikteri kórmesine (VDNH) shaqyrylady. Qarekeń aýylǵa kórmeniń Altyn medalimen oralady.

Bul – sharýashylyqtyń re­kord­tyq kórsetkishterge qol jet­kizip, 100 saýlyqtan 120-dan qozy alyp, mereıleri ús­tem bolyp turǵan jyldar bolatyn. Sovhozda josparly túr­de se­leksııalyq jumystar júr­gizilip, ǵylymı-zertteýler jasa­lynatyn. Sondaı-aq shól men shó­leıt aımaqtardyń qytymyr aýa raıyna, jutań jaıylymyna beıimdelgen, buıra jún, túsi jyl­tyraǵan teri alý min­deti qo­ıyl­ǵan-dy. Qysqasy, al­ǵa qoıylǵan memlekettiń josparyn oryndaý – paryz, ony asyra oryn­daý – namys, bularǵa qosa teri sapasynyń joǵary bolýy – abyroı.

Osylaısha  Qarekeń basqarǵan sov­hozdyń ataq-dańqy búkil res­pýblıkaǵa jaıylyp, ol shyn máninde aýyl sharýashylyǵyna kadr daıyndaýdyń úlgili mek­tebine aınalady. Bul sovhozda zootehnık, mal­dári­geri, agronom, ınjener bo­lyp qyzmet jasaǵan azamat­tar­dyń kóbisi, ıaǵnı Kósh­kinovtiń shá­kirtteri keıin ózderi de bir-bir sha­rýashylyqqa jetekshilik jasap ketedi. Sovhoz dırektorlary bolady, túrli basqarmalarǵa ta­ǵaıyndalady, aýdan basqarady.

Qyzyǵynan góri qıyndyǵy basym, qýanyshynan góri qyjyly kóbirek osynaý jyldardyń en­shisin birge bólisip, Qarekeńniń qa­synda taban aýdarmaı súıgen qo­saǵy Anna-Lıza júredi.

* * *

Atqarǵan ardaqty isi, eren eń­begi, qarajon azamattyq erligi Qarataı Kóshkinovti eli men jur­tynyń sheksiz alǵysyna bóleıdi. Ol kisiniń atyna qarapaıym eń­bek adamdarynan bastap, qatar qyz­met jasaǵan áriptesteri, dos-jarandary, laýazymdy aza­mattarǵa deıin jazǵan býma-býma hattar áli kúnge saqtaýly eken. Solardyń birin 1997 jyly 25 qazanda Sozaq aýdanynyń ákimi Qýanysh Aıtahanov jazypty: «Asa qadirli Qareke! – dep bas­talypty ákimniń jyly haty. – As­qar taýdyń bıiktigi alystaǵan saıyn asqaqtaı túsetinindeı, Siz­deı qadirli azamatyn, búgingi el aǵasyn Sozaq jurtshylyǵy aı­ryqsha qurmetteıdi, ardaq tutady... Sozaq aýdanyna sonaý soǵystan sońǵy qıyn kezeńde, 1946 jyly otyzdyń ishindegi jigit shaǵyńyzda kelip, ózińizdiń iskerligińiz, biliktiligińiz, eń bastysy, bıik adamgershilik qa­sıe­tińizben eldiń asa súıikti, qa­dirmendi azamaty atanyp, 50 jyl adal qyzmet atqardyńyz. Sizdiń elge sińirgen eren eńbegińiz eske­rilip, Sozaq aýdanynyń qur­met­ti azamaty atandyńyz. Úki­met­tiń eń joǵary nagradasy Lenın ordenimen, Eńbek Qy­zyl Tý, Oktıabr Revolıýsııasy or­denderimen, kóptegen medal­darmen marapattaldyńyz. Qa­zaq KSR Joǵary Keńesine depý­tat bolyp saılandyńyz, kóp­tegen maqtaý gramotalaryn ıelendińiz... Qadirli Qareke, sizdi Sozaq aýdanynyń árbir aza­maty, árbir otbasy jaqsy bi­ledi, qadir tutady. Jastar ómir jolyńyzdy úlgi etip, sizdeı ataq­ty el azamaty bolýdy arman­daıdy».

Ákimniń osy bir júrekjardy sóz­derinde resmıliktiń ıisi de joq. Ininiń aǵa aldynda ıilgen adal kóńilin kóremiz, el-jur­tynyń abyz aqsaqalǵa ys­tyq yqy­lasyn jetkizgenin baıqaı­myz.

«On – lısh odın ız kogorty dost­oınyh predstavıteleı togo pokolenııa, na chıý dolıý vypalo sýrovoe vremıa ıspytanıı ı kotorye nıchem ne zapıatnalı svoeı chestı, vyderjalı vse nevzgody, proıavlıaıa terpenıe, ýporstvo, delovıtost. Sdelalı mnogo poleznogo dlıa materıalnogo ı dýhovnogo podema nasıı, a zatem peredalı estafetý novomý pokolenııý, nakazav jıt dostoıno, trýdıtsıa na blago nezavısımogo Kazahstana. Onı verılı, chto sledýıýshıe pokolenııa tak je býdýt sledovat tradısııam Velıkoı stepı, ne zabýdýt proshloe stanet osnovoı prosvetanııa býdýshego pokolenııa» – dep jazypty jýrnalıst Irına Prıtýla Qarekeń týraly maqalasynda.

Iá, Qarataı Kóshkinov shyn máninde óz zamany týdyrǵan kesek tulǵa edi. Búgingi tańda ol kisiniń esimin eliniń ardaq­tap, urpaqqa ulaǵat retinde usy­nyp, laıyqty qurmet pen súıis­penshilikke bóleýi sonyń dá­leli.

El qamyn kúıttegen árbir er­ adamnyń otbasynyń shamyn­ jaǵyp, tútinin túteter jan jary bolǵany lázim. Qarekeńniń otyn mazdatyp, otbasyn ýyzdaı uıy­typ otyrǵan Anna-Lıza álgindeı adal jardyń biri bola bildi. Baıaǵy taldyrmash fın qyzy mektepte qyzmet jasaı jú­rip, qoradaǵy sıyryn da saýdy, tandyrdaǵy nanyn da japty, saby­lyp kelip jatatyn qonaǵyn da kútti. Qarekeń kúndi túnge jal­ǵap, qoǵam jumysynan bas kótere almaǵandyqtan úıdegi bala­lar­dyń tárbıesi de áıeliniń moınynda boldy. Sóıtip úıdiń de, túzdiń de sharýasyn dóńgelentip otyrǵan eńbekqor Anna-Lıza aqyr sońynda aýyl-aımaqtyń abyz anasyna aınalady.

* * *

Qatal taǵdyr synynan qaıys­paǵan Anna-Lıza men qaraǵaıdaı azamat Qarataı Kóshkinovtiń bary da, baılyǵy da árıne, balalary, ómirlerin jalǵastyrǵan urpaǵy. Shúkir, olar beseý boldy: Irına, Dáýlen, Zına, Sholpan, Ýálıhan. Qaı-qaısysy da izdengish, zerek bolyp ósti. Qýanyshtysy – bári de tárbıeli, bilim kókjıekteri óristi bop erjetti.

Baıaǵy tuqyl úı, toqal tamnan turatyn qarasha aýyl qan­shalyqty kórkeıip jatyr dese de, bet-beınesi kóp ózgermegen. Qo­naqúı degen atymen bolmaıtyn. Bul jaqqa at basyn burǵan jo­laýshynyń barlyǵynyń túseri – Qarekeńniń shańyraǵy edi. Áıteýir úıden meıman úzil­meıtin. Qabaǵy ashyq otanasy bol­masa – erkektiń úıine jan balasy bas suqpasy belgili. Qa­­shanda dastarqany jaıýly, il­tıpaty ortaımaǵan, qurmeti men syılastyǵy jarasqan, sútteı uıyǵan otbasyna kelgen qonaqtar árdaıym rıza bop attanatyn.

Qarekeń men Anna-Lıza qaı­ry­lýǵa mursha bermes qarbalas zamanda 60 jyldan astam yn­tymaqpen ómir súredi. Aqyry, eke­ýi de qarııalyq jasqa jetip, nemere-shóbere súıip, bala-sha­ǵasynyń ortasynda ilgerindi-keıin­di bul dúnıeden ótedi.

* * *

Táýbe deıik, bir kezdegi qyly­shynan qan tamǵan kom­mýnıstik rejim qulady. Bas kótergenniń basyn alǵan, esti jannyń bárine ja­la japqan, «halyq jaýy» dep qara jaqqan qandyqol ımperııa kúıredi. Qazaq eli baba­lar ańsaǵan táýelsizdigine qol jetkizdi. Sol kezde ǵana An­na-Lıza Lıýkkonenniń týǵan eli Fınlıandııa jaqqa baryp qaı­týyna múmkindik týady.

Alysta qalǵan anaý bir jyldary ol kúıeýiniń sońynan jas sábıin kóterip elden ketken ón­dir­­deı jas kelinshek edi. Endi, mine­kı, áldeqashan o dúnıelik bol­ǵan ákesi men anasynyń, ba­ýyr­­larynyń, basqa da týǵan-týys­­tarynyń zıraty basyna keıýana qarııa keıpinde kelip tur. Arada jyldar emes, zymyrap ǵasyrlar ótip ketkendeı. Ǵasyrǵa para-par ol­ jyldardyń júgi ýaqytpen emes, kórgen qıyn­dyqpen, bas­tan ótkergen taý­qymetpen ólshe­netinin qa­zaqtyń qart anasy An­na-Lıza Lıýkonnen sonda sezgen. Týǵan elinen aıyrylǵan, týǵan jeri­nen qýylǵan abzal ana taǵy ne oılady eken? Bul jaǵy biz úshin til jetkisiz tuńǵıyq syr. Ony tek ana júregi ǵana biledi.

Qazaqta «qyz – jat jurttyq» dep­ jatady. Sodan da bolar,­ jat jurtta júrgen áıel bala­sy­nyń boıynda elge degen súıis­penshilik, týǵan jerge­ degen ińkárlik, saǵynysh er adamdar­ǵa qaraǵanda kúshtirek bolatyn sııaqty. Adamǵa zapyran qus­tyrǵan mundaı saǵynysh esh­qashan basylmaıdy, ǵumyry ortaımaıdy, saǵymdaı buldyrap tuıyǵyna jetkizbeıdi. Sol sartap sezim, ińgálaǵan álgindeı iń­kárlik – júrek túbinde máńgi bu­ǵyp jata beredi. Al áıel za­tynyń otbasy qaı jerde bolsa, Otany da sol jerde ekeni bel­gili... Keıde bul ádiletsizdik sııaq­ty kórinetini de ras. Biraq áıel atty qudiret – Ana bolmasa, áıel atty qudiret – Jar bolmasa, er jigit ata-babadan amanat bolǵan eldik qamdy da oılaı almas edi-aý! Bizdiń keıipkerimiz Qarataıdy Qarataı etken de – Anna-Lıza hanymnyń alǵaýsyz kóńili, selkeýsiz sezimi, kirshiksiz mahabbaty! Eń bastysy, óz za­manynyń azaby men tozaǵyn qa­tar kóterip, birge tartqan, shyr­maýyqtaı shyrmaǵan mynaý qý tir­liktiń daýyly men jaýynynan qol ustasyp birge ótken qos muńlyqtyń ishki kúsh-qýatynyń beriktigi, rýhynyń bıiktigi dep bilemiz.

Búgingi urpaqtyń esinde júr­sin degen oımen, jastarǵa ǵıbrat bolar ónegeli ómir retinde osy jaǵdaıatty sóz ettik.

Álibek ASQAROV, jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri