Zeınolla Qabdolov, akademık, Halyq jazýshysy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty:
– Sóz ónerin súıýshi qaýym qazaq ádebıetindegi fantastıka janrynda Marhabaevtyń qanshalyqty eńbek sińirip júrgeninen habardar bolar. Ol ótken ǵasyrdyń 60-shy jyldarynda ádebıetimizge ekpindi jas qııalger-jazýshylar leginiń eń aldyńǵy shebinen tabylǵan-dy. Jáne tek qana kórkem shyǵarmalar jazýmen shektelip qoımaı, biz úshin «tumsa janr» – fantastıkanyń tarıhy men teorııasyn qarastyra bastady.
О́mir degen osy. Qara sózdiń qalamdozy, qııal-ǵajaıyptyń shabandozy, talpynyp ushqan talaı jas talanttyń ulaǵatty ustazy kózimizden bul-bul ushyp kete bardy, biraq júregimizde ǵajaıyp baıany qaldy.
Aǵymdaǵy jyly qazaq qııaltaný janry men ádebıettaný, ıaǵnı fantastıkataný salalarynda óziniń kórkem týyndylary jáne zerdeli zertteýlerimen jurtshylyqqa bek málim Abdýl-Hamıt Marhabaev 80 jasqa tolar edi. Júzdegen qarymdy qalamgerdiń qalamyna qanat bitirýge úles qosqan ulaǵatty ustaz, fılologııa ǵylymynyń doktory, jýrnalıstıka professory jaıly júregimde jazylyp qalǵan bir úzik syr bar.
Galaktıkanyń da, kún júıesiniń de, jer planetasynyń da fızıkalyq, hımııalyq, bıologııalyq jáne basqa ǵylymı-jaratylystyń qyr-syrlarynyń fantastıkalyq modelin jasaý arqyly shyǵarmashylyq shyńyna shyqqan qazaq qııalynyń qyrany Hamaǵań tekti tulǵa bolatyn.
Hamań aıdyndy Aral teńiziniń Kókaral aralynda qonys tepken Aýan aýylynda dúnıege kelgen. Ákesi Faızýlla Jubanyshbaıuly aýyl naýbaıshysy bolsa, anasy Sábı Sultanqyzy soǵysqa deıin úı sharýasymen aınalysyp, kúıeýi maıdanǵa attanǵanda sol kásipti jalǵastyryp qala bergen. Hamań – Syr súleıi Nurtýǵannyń jıeni.
Abdýl-Hamıt Marhabaev 1956 jyly Aral qalasyndaǵy №13 qazaq orta mektebin oıdaǵydaı bitirip, eńbek jolyn pıonerlerdiń aǵa jetekshisi bolýdan bastaıdy. 1959-1964 jyldary Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetinde (jýrnalıstıka bólimi) dáris alyp, 1964-1967 jyldary respýblıkalyq «Bilim jáne eńbek» ǵylymı-kópshilik jýrnalynda ádebı qyzmetker, bólim meńgerýshisi qyzmetterin atqarady. 1967 jyldyń qazan aıynan Qazaq memlekettik ýnıversıteti jýrnalıstıka fakýltetiniń qazaq jýrnalıstıkasy kafedrasynda aldymen assıstent, bertin kele oqytýshy, dosent boldy. Ol ýnıversıtette qalamgerler qaýymyna dáris berýden qol úzbeı júrip 1975-1980 jyldary respýblıkalyq «Bilim jáne eńbek» ǵylymı-kópshilik jýrnalynyń bas redaktory qyzmetin atqarady.
О́zi qııalger-jazýshy bolǵandyqtan qazaq fantastıkasyna da, ádebıetine de aıryqsha kóńil bólip, qazaqtyń salt-dástúri, ádet-ǵurpy men ónerin de ógeısitken joq. Osynaý paıymdaryma sol kezdegi «Lenınshil jas» gazetiniń bas redaktory, jazýshy, marqum Seıdahmet Berdiqulovtyń myna bir sózi aıqyn aıǵaq bolsa kerek.
– «Abdýl-Hamıt «Bilim jáne eńbek» jýrnalyn óziń qolǵa alǵaly oqyrman nazaryn qatty aýdardyń. Seniń jýrnalyń halyqtyń tynys-tirshiligin jan-jaqty qamtıtyn keń aýqymdy, zııalylar ordasynyń jýrnaly boldy. Ǵylymnyń barlyq salasyn qamtyp kelesiń. Sol tárizdi, tehnıka men ǵylym jýrnaly bola tura, ádebıet pen qazaq tarıhyn aqsatpaı alyp ta kelesiń. Osy shabysyńnan sharshamaı, qarqynyńnan qaıtpaı órge umtyl. Meniń aıtpaǵym, redaktordyń da redaktory bolady, myna sen – naǵyz redaktordyń ózisiń».
Hamaǵańnan bes jas úlkendigi bar Sákeńniń osynaý júrekjardy pikirin aıtýy tekten-tek emes. Aıtsa aıtqandaı, Hamań – bilimdi de bilikti, izdenimpaz, «týra bıde týǵan joq» dep dana qazaǵymyz aıtqandaı, aq joldan adaspaı júretin tekti tulǵa.
Hamańnyń aıtýynsha, júregindegi jazýdy qaǵazǵa túsirýge qolyna syǵymdaı qalam ustaǵan sol bir jyldyń kóktemi tym jańbyrly bolǵan. Kúndiz-túni aq jańbyr tolas tappaǵan. Jańbyrly kún men tún Hamańnyń kóńilin tolqynda týyp, tolqynda ósken Aral teńiziniń kóktemgi seńindeı astan-kesten etpesi bar ma? Oıy tolqyndaı týlap, shaǵaladaı sharq urdy. Oıyn ǵajap qııal bılep alǵan. Oǵan kónbeske lajy taǵy joq. Hamańnyń tula boıyn býyp tastaǵan bul alyp kúsh «Ǵaryshtaǵy qymyz» atty alǵashqy kitabynyń tolǵaǵy edi. Abdýl-Hamıt Marhabaevtyń osynaý tuńǵysh týyndysy qııalger qaýymdy eleń etkizdi. Osydan bastap Hamaǵań ádebıettanýdyń taǵy bir tyńy – fantastıkatanýdyń týyn qazaq ádebıetinde tuńǵysh kótergen tulǵa boldy. Bertin kele qııalger-qalamgerdiń júrek jazbalarynan týyndaǵan «Aral áýenderi», «Balalardyń aman qalǵanyn aıt», «Jarylqaýshy», «Tosyn ǵaryshhat», «Shaıan planetasy, sen kinálisiń», «SP soqty!» atty qııal-ǵajaıyp jáne detektıvti-krımınaldy oqıǵalarǵa qanyq ádebı-kórkem dúnıeleri oqyrman qaýym júreginen oryn aldy.
* * *
Hamańnyń Qazaqstan LKSM Ortalyq komıtetiniń hatshysymen tikeleı sóılesetin qyzyl telefony bezek qaǵyp qoıa bersin. Telefon tutqasyn kóterdi.
– Jaqynda Máskeýde «Molodaıa gvardııa» baspasy uıymdastyrǵan Odaq aýmaǵyndaǵy qııalger-jazýshylardyń májilisi ótedi. Qazaq fantastıkasynyń búgingi hal-ahýaly jaıly baıandama jasaýyńyz kerek.
...Máskeýdegi KSRO Jazýshylar odaǵynyń Ádebıetshiler úıiniń májilis zaly jazýshylar men ádebıet zertteýshilerine, synshylarǵa lyq tolypty. Keńester Odaǵynyń ár tarabynan jınalǵan qııalger-jazýshylar ǵana emes, shetelderden kelgen qııalgerler de barshylyq eken. «Qazaq ádebıetiniń fantastıka janrynyń hal-ahýaly jaıynda qııalger-jazýshy, ǵalym Abdýl-Hamıt Marhabaevqa sóz beriledi» degen habarlamadan soń Hamaǵań minbege kóterilgen.
Hamaǵań baıandamasyn baıyppen bastap, asyqpaı, aptyqpaı qazaq qııaly jaıy búge-shúgesiz baıan etedi. Qazaq halqynyń baı aýyz ádebıetiniń tańǵajaıyp ańyz-ertegilerinen bastaý alǵan búgingi qazaq fantastıkasynyń jaǵdaıyna jan-jaqty toqtalyp, tyńdaýshylaryn baýrap-aq aldy. Baıandama barysynda orys qııalgerleri A.Tolstoıdyń, A.Belıaevtiń, A.Kazansevtiń fantastıkalyq shyǵarmalary men álemdik fantastıka úlgilerin jasaǵan R.Sheklıdiń, A.Azımovtyń, R.Bredberıdiń salǵan joly qaıtalanbas mektep ekenin de ashyq aıtty.
Osy saparynda Hamań álemge áıgili qııalger Aleksandr Kazansevpen betpe-bet dıdarlasyp, ashyq áńgimelesedi.
– Men – qazaqstandyqpyn, týǵan jerim – Aqmola, – dep áńgimesin bastaǵan A.Kazansev A.Marhabaevtyń baıandamasyna óte joǵary baǵa beredi.
Áńgime endi qyza túskende jandaryna aǵylshyn qııalgeri Gerbert Ýelstiń týyndylaryn zertteýshi Iýlıı Kagarlıskıı kelmes pe?
– Hamıt myrza, májilis aıaqtalysymen bizdiń úıge kelesiz. Men sizdi esik aldynda kútemin, – dedi de professor myrza zalǵa bettedi. Al A.Kazansev bolsa:
– Siz baqytty jansyz. Professor máskeýlik qııalgerlerdi úıine shaqyrmaq túgili, sóılespeıdi de, – dep Hamańnyń ıyǵynan qaǵyp-qaǵyp qoıdy.
Hamań osy saparynda máskeýlik qııalger Iýrıı Medvedevpen de etene tanysyp, erekshe jaqyn tartty. О́ıtkeni Iýrııdiń ózi Almaty oblysynyń Sharyn aýylynda dúnıege kelgen. Hamańnyń jerlesi, ári áriptesi. Osy kezdesýde Hamań Iýrıı Medvedevke «Shoq juldyz» atty fantastıkalyq povesin syılaǵan bolatyn. Iýrıı ony orys tilinde jaryqqa shyǵardy.
Hamańnyń qııalı shyǵarmalarymen Reseı, Ýkraına, Moldova elderindegi qııalsúıer qaýymdar da etene tanys. Orys fantastıkasynyń klassıgi A.Belıaev «Fantast-jazýshy – kvadrat dárejesindegi jazýshy» deı kele A.Marhabaev shyǵarmashylyǵy haqynda jyly lebiz bildirgenin aıtsaq artyqshylyq etpes.
Hamaǵań álemdik fantastıka jaýharlarymen qazaq oqyrmandaryn tanystyrýda da tárjimeshi mártebesinde aýyz toltyryp aıtarlyqtaı eńbek jasady. Osynyń aınaqatesiz bir aıǵaǵy, orys fantastıkasynda ózindik orny bar V.Mıhanovskııdiń qazaqsha sóılegen romany – «Sheksizdikke sherý» («Shagı v beskonechnostı»). Sol sııaqty, Amerıka fantastıkasynyń mańdaıaldy 16 qııalgeriniń basyn biriktirgen jınaq – «Fantastıkalyq Amerıka áfsanasy» da Hamańnyń utymdy dúnıesi.
Sóz oraıy kelgende aıta keteıik, Abdýl-Hamıt Marhabaev – qazaq ádebıetindegi fantastıka janrynyń tarıhy men teorııasyn zertteýshi tuńǵysh, ony aıtasyz, birden-bir ǵalym. Ol 1971 jyly «Qazaq fantastıkasynyń qalyptasý joldary men damý tendensııalary» taqyrybynda fılologııa ǵylymynyń kandıdattyǵyn qorǵasa, 2006 jyly «Qazaq ádebıetindegi fantastıka poetıkasy» taqyrybynda fılologııa ǵylymynyń doktory ataǵyna dıssertasııa qorǵady. Zertteýshilik qorjynynda «Qolyńdy ákel, keleshek», «Qazaq fantastıkasy: keshe, búgin jáne...», «Qazaq fantastıkalyq ádebıeti», «Qııalger qısyndary-1», «Qısyndy qazaq qııaly» atty kólemdi monografııalary bar. Ádisker-ustaz retinde Hamańnyń qarymdy qalamynan «Islam – Ǵylym, Jýrnalıstıka», «Islam ilimi – ǵylym algorıtmi» (Sońǵysy A.Qurmanbaevamen birigip jazylǵan) oqýlyq kitaptary dúnıege kelip, olardan joǵary oqý oryndarynyń stýdentteri tushymdy dáris alýda.
...Osydan shamasy alty jyl buryn ulaǵatty ustazymmen ashyq áńgimeleskenim bar. Sonda Hamańnyń aıtqany:
_– Fantastıka jónindegi materıaldardy osydan tup-týra jarty ǵasyr, ıaǵnı 50 jyl buryn jınaı bastappyn. 1958 jylǵy «Ádebıet jáne ıskýsstvo» («Juldyz») jýrnalyndaǵy Aqjan Mashanovtyń «Qısyndy qııal da – ádebı janr» maqalasy áli qolymda. Odan soń men úshin erekshe qymbat jazýshy Vıktor Shklovskııdiń erterekte «Qııal baspaldaǵy jarǵa aparyp tireıdi» degeni qulaq túbimde áli kúnge deıin kúmbir qaǵýmen keledi. Sodan bolar, jetpis bes jastyń jelkesine minsem de osy bir aq joldan adaspaı kelemin, – degen edi.
О́kinishke qaraı, ótken jyldyń sáýir aıynda qazaq ádebıeti qarymdy qalamgeriniń birinen aıryldy. Asyl aǵamyz ǵumyrynyń sońǵy jyldary alapat aýrýmen alysýmen ótti. Sonyń ózinde qolynan qalamyn túsirmegen edi. Jas talapkerlerdiń jazbalaryn oqyp, óńdep, baǵyt-baǵdar berdi. Muny erlikke tán eńbek dese de bolady.
Abdýl-Hamıt aǵamyz aǵaıynǵa adal, kimge bolsa da qyzmet etýge daıyn, júzinen meılinshe jyly shýaq, meıirim tógilip turatyn, azamattyqtyń zańǵary, sara sózdiń sardary edi. Osy qalamgerlik muratynyń muzart shyńyna shyqsa da aspaıtyn, tasymaıtyn. Osyndaı asyl aǵamyzdyń abyroıyna semirip, marqaıyp júretin jýrnalıster júzdep sanalady. Apyr-aı, kóbimiz sońynan qalmaı qýalap júretin «abyroı» degen shirkinińiz Hamaǵańnyń aýylyna atyn baılap, esigine eńkeıip kirip, qona jatýǵa beıimdi eken-aý dep tańǵalatynbyz. Onyń qalam qaıratyna, shynaıy shynshyldyǵyna, ádebı ámbebaptyǵyna qaıran qalatynbyz. Qııaltaný janryndaǵy shyǵarmalaryn oqyǵanda, el men jer tarıhynyń taǵy bir qupııasyn ashqandaı kúıge túsetinbiz. Sodan da onyń jarqyn beınesi árkez júregimizde.
Erkin ÁBIL,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi
QYZYLORDA