Apta basynda Memleket basshysy N.Nazarbaev «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine halyqtyń jumyspen qamtylýy jáne kóshi-qon máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańǵa qol qoıdy. Elbasy ótken jyly Dúnıejúzi qazaqtarynyń V quryltaıynda «Elim, jerim dep emirengen árbir qazaqqa Qazaqstannyń esigi árqashan aıqara ashyq. Eshkimge shekteý joq. Biz kóship keletin aǵaıynǵa jol silteýdi turǵylyqty jerinen bastaýymyz kerek» degen bolatyn. Osyǵan oraı, atalǵan qujat atajurtqa oralǵan jáne oralatyn qandastarymyzdyń birqatar máseleleriniń oń sheshilýine yqpal etpek.
Elbasynyń joǵaryda atalǵan Quryltaıda «Qaıda júrse de qazaqtyń tarıhı Otany bireý-aq. Ol – Qazaqstan. Atamekenimiz jalǵyz, ol – bir ýys topyraǵyna deıin qasıetti Qazaq Eli» degen sózi tarıhı sebeptermen álemniń túkpir-túkpirine tarydaı shashylyp ketken qandastarymyzdyń kókeıindegi san saýaldyń jaýaby bolatyn.
Aıtyp ótkenimizdeı, qabyldanǵan qujattyń arqasynda qandastarymyzdy kópten oılantyp júrgen birqatar máseleler sheshimin tappaqshy. Onyń ishinde qonys aýdarýshylardy qabyldaýdyń óńirlik kvotasynda qonys aýdarýshylardyń otbasylary ǵana emes, jekelegen, onyń ishinde nekede turmaǵan kóship kelýshiler de memlekettik qoldaý sharalarymen qamtylǵandyǵyn atap ótýge bolady.
Eń bastysy, qandastarymyz oralman mártebesin úsh aıdan aspaıtyn merzimge bir rettik uzartýǵa múmkindik aldy.
Buǵan deıin Prezıdent tapsyrmasyna baılanysty syrttan kelgen qandastarymyzdan talap etiletin qajetti qujattar tiziminen sottylyǵy týraly anyqtama alynyp tastalǵan bolatyn.
Sonymen qatar Qazaqstan azamattyǵyn oralmandar jeńildetilgen tártippen bas-aıaǵy 3 aıdyń ishinde alýyna bolady.
Oralǵandar kóp, kelýge nıettiler de az emesShúkir, kósh túzelip, kerýenniń basy Atajurtqa burylǵaly 25 jyldan asty, táýelsizdigimiz mıllıondaǵan qazaqtyń basyn qosýǵa sebepker boldy. Syrtta áli de 5 mıllıondaı qandasymyz ata qonysyna qaraılap otyr.
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń derekterine súıensek, ótken jyldyń qorytyndysy boıynsha respýblıkaǵa 9 989 otbasy nemese 18 605 etnostyq qazaq qonys aýdaryp, oralman mártebesin aldy.
Oralǵandardyń kóbisi nemese 45,6 paıyzy – О́zbekstannan, 43,6 paıyzy – Qytaı Halyq Respýblıkasynan, 3,2 paıyzy – Túrikmenstannan, 2,4 paıyzy – Mońǵolııadan, 1,8 paıyzy – Reseıden jáne 3,4 paıyzy basqa elderden at arytyp jetken.
Resmı málimetterge qaraǵanda, oralmandar negizinen Almaty, Ońtústik Qazaqstan, Jambyl, Shyǵys Qazaqstan, Mańǵystaý oblystary men Astana qalalarynyń aýmaǵyna shoǵyrlanǵan.
Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń bas hatshysy Rahym Aıypulynyń derekterine qaraǵanda, táýelsizdik jyldary elimizge 1 mln astam qandasymyz túpkilikti qonys aýdarǵanymen, syrttaǵy qazaqtardyń tabıǵı ósimi, demografııalyq ahýaly óte joǵary deńgeıde saqtalǵan.
Máselen, 90-shy jyldary Qytaıdaǵy qazaq sany 1 mln 200 myńnyń aınalasynda bolǵan. Sol ýaqyttan beri olardyń 250 myńy atajurtqa kóship kelgenimen, atalǵan kórshiles eldegi qazaqtyń sany qazir 1 mln 700 myńǵa jýyqtaıdy. Bul – tabıǵı ósim. Reseı, О́zbekstan, Mońǵolııa, Túrkııa men Irandaǵy qandastarymyzdyń shoǵyry áli de basym. Al Aýǵanstandaǵy júzdegen otbasy sol eldegi qaqtyǵystardyń saldarynan ózge arab elderine aýyp, bas saýǵalap júrgenge uqsaıdy.
Ǵylym men bilimge qosylǵan áleýetElimizde «Oralman» ataýynyń ózi túpkilikti sińisip, súıkimdi termınge aınala qoımaǵandyǵyn moıyndaýymyz kerek. Árıne qoǵam tarapynan birneshe balama ataýlar usynyldy, biraq naqty sheshim de, kesimdi oı da ázirge tabylar emes. Onyń ústine elde oralmandarǵa jasalǵan azǵantaı jeńildikterdiń ózin kóp kóretin ustanym baryn da joqqa shyǵara almaımyz. Al is júzinde oralman men masyldyqty qatar qoıýǵa bola ma? Múmkin emes. О́ıtkeni tek resmı sandarǵa súıenip, tarqata aıtyp kórelik.
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń málimetteri boıynsha oralmandardyń 66,4 paıyzǵa jýyǵy eńbekke qabiletti jasta eken. Onyń ishinde 18 jasqa deıingi balalardyń úlesi – 27,6 paıyz, al zeınetkerler 6 paıyzdy quraıdy. Demek aıaq-qoly balǵadaı, kez-kelgen jumysqa suranyp turǵan aptaldaı azamattardyń qarasy kóp.
Al Rahym Aıypulynyń derekterine qaraǵanda, syrttan kelgen qandastarymyzdyń arasynda 74 ǵylym doktory, 213 ǵylym kandıdaty bar. Joǵary bilimdileri de jetkilikti. Demek ǵylymı potensıal joǵary, tek sony paıdalana bilý kerek.
«Qytaıdaǵy qandastarymyz saýattylyq deńgeıi boıynsha Qytaıdaǵy 56 ulttyń ishinde besinshi orynda tur. Bul – básekege qabiletti, sanaly, daryndy ult retinde qalyptasqandyqtyń belgisi. Osyǵan qaramastan jas urpaqtyń ulttyq tilinen, ata dininen, salt-dástúrden qol úzip bara jatqandyǵy ǵana alańdatady. Endi ol jaqtaǵy aǵaıynnyń kóshi-qon máselesine qatysty qıyndyqtaryn toıtaryp, elge kóshirip almasaq, aıdyń-kúnniń amanynda mıllıondaǵan baýyrlarymyzdan aıyrylyp qalýymyz múmkin» dep R.Aıypuly qynjylysyn jasyrmaıdy.
Saýattylyq pen eńbekqorlyqqa kelgende shet elderden kelgen qandastarymyzdan úırenerimiz de bar. Eýropa qazaqtarynyń bilimi jaıynda tolǵaýǵa asyqpaıyq, uly kóshtiń ishindegi qytaılyq qazaqtardyń bilim deńgeıin aıttyq. Al О́zbekstannan oralǵan oralmandardyń qaı-qaısysy da eńbekke ıkemdi, tózimdi jáne toqymdaı jerden nápaqa taýyp ósken urpaq. Mońǵolııadaǵy qazaq otbasylary eń kemi 500-1000 qoıdan órgizip otyr. Igerilmeı jatqan jerdi, sortańnyń ózin qıyp bersek, gúldendirip, malmen toltyrýǵa oralmandardyń qaýqary jetedi.
– Qaraǵandy óńirine barǵan saparymyzda kvotasyz kelgen aǵaıyndardyń ondaǵan jyldardan beri óz ornyn tappaǵanyn kórip qynjyldyq. Qazaqtyń keń dalasy barshamyzǵa ortaq, elim dep soqqan júrekti keń dala ózekke teppeıdi. Sondyqtan oralman aǵaıyndar onsyz da bos jeri az, jumys orny tapshy ońtústik óńirlerge barýdan góri, múmkindigi mol Qostanaı, Qyzyljar óńirlerine barsa durys bolar edi, – deıdi biz áńgimelesken Májilis depýtaty Káribaı Musyrman.
Qalaı desek te, oralmandardyń kóptep kelýinen utpasaq, utylmaımyz. Aldymen eldiń qorǵanys qabileti nyǵaıady, tutynýshy naryǵy keńeıe túspek.
Serik ÁBDIBEK,
«Egemen Qazaqstan»