Elbasy Nursultan Nazarbaev «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda «Bilim berý salasyna óziniń ınvestısııalyq jobalary men eksporttyq áleýeti bar ekonomıkanyń jeke salasy retinde qaraıtyn kez keldi» degen bolatyn.
Demek, bul sala memleketke alaqan jaıyp, salynǵan qarjy qurdymǵa ketetin eski júıeden arylýy tıis. О́ıtkeni álemdegi ozyq tájirıbeler oqý oryndarynyń qabyrǵalarynda bastalyp, avtorlaryn paıdaǵa keneltip, memlekettiń de qazynasyn molaıtyp otyrǵandyǵy búgin emes. Endi álemdegi úzdik otyzdyqtyń qataryna qosylý jospary jańa mindetter júkteıdi, tabandy eńbekti talap etedi. Prezıdent osy mańyzdy qujatta oqýshylar saraılarynyń bazasynda kompıýterlerdi, laboratorııalardy jáne 3D-prınterlerdi qosa alǵanda, barlyq qajetti ınfraqurylymdary bar balalar tehnoparkteri men bıznes-ınkýbatorlarynyń jelisin qurý kerektigin aıtty. Bul bastama jas urpaqty ǵylymı-zertteý salasyna jáne óndiristik-tehnologııalyq ortaǵa utymdy túrde kiristirýge kómektesetindigi sózsiz.
Al Elbasynyń naýryz aıynda jarııalanǵan bes áleýmettik bastamasynda ınjenerler, aqparattyq tehnologııa, robot-tehnıka, nanotehnologııa salasynyń mamandaryna erekshe kóńil bólinetindigi baıandaldy. Bul usynys adam resýrstaryna basa nazar aýdarylǵan bastama bolǵandyqtan, jastar memlekettik qamqorlyqty shyn túısinip otyr. Onyń ústine, qaıtarymsyz, qarymtasyz eńbek bolmaýy tıis ekendigin uǵynǵan jas býyn qazirdiń ózinde ǵylymǵa den qoıyp, ózderiniń progressıvti jetistikteri arqyly paıda tabýǵa daıyn.
Elimizdiń aldyndaǵy maqsat – aıqyn, jospar – nyq. Qazir qajetti qadamdar jasalyp, naqty sharalar iske asyryla bastaǵandyǵy qýantady. Osy oraıda Elbasynyń tapsyrmasyna sáıkes Qazaqstannyń damyǵan elder otyzdyǵyna enýi úshin ǵylymǵa negizdelgen ekonomıka qalyptastyrý lázim.
Ozyq elderdiń tájirıbesi kórsetip otyrǵandaı, ǵylymdy jetildirýdiń negizinde ǵana ekonomıka ósiminiń ıkemdiligin, yrǵaqtylyǵy men turaqtylyǵyn jáne bútindeı eldiń ál-aýqatyn bir mezgilde qamtamasyz etýge bolady. Búgingi tańda ǵylymı ataq qorǵaýdyń dáýreni ótti, endi ǵylym naryqqa beıimdelip, naqty tabys ákelýi qajet. Álemniń aldyńǵy qatarly ýnıversıtetteri óz paıdasynyń jartysyna jýyǵyn ǵylymı-zertteýlerden tabady. Al naqty isterdiń birqatar jetistikterin Saqtaǵan Báıishev atyndaǵy Aqtóbe ýnıversıtetiniń «Zerek Tehnoparki» JShS dırektory, fılosofııa doktory (PhD) Jaıyq Sultannan bilip, bir ǵana bastamanyń negizinde eldegi ǵylymı ahýaldy sıpattap kórdik.
– Ǵylymı izdenis nátıjelerin kommersııalaý júıesin qalyptastyrý maqsatynda 2016 jyly S.Báıishev atyndaǵy Aqtóbe ýnıversıteti janynan óńir basshysy Berdibek Saparbaevtyń qoldaýymen «Zerek Tehnoparki» ashyldy. Osy eki jyldyń tóńireginde tehnopark ónimdi ınnovasııalar men talantty ǵalymdardyń zertteý alańyna aınaldy dese bolady. Energyprom.kz baqylaý agenttiginiń málimetine súıensek, qazaqstandyq ǵylymnyń damýyna tejeý bolyp otyrǵan eki sebep bar, onyń biri – ǵylymı-zertteýlerdiń qoldanbaly sıpatynyń azdyǵy, ekinshisi – kommersııalaný deńgeıiniń tómendigi. Tehnoparktiń negizgi qyzmeti bir-birimen baılanysty osy eki máseleniń aımaqtyq deńgeıdegi sheshimin tabýǵa baǵyttalǵan, – deıdi J.Sultan
Máselen, munaıly ólke – Aqtóbedegi 29 ken ornynan jyl saıyn 6 mıllıon tonna munaı, 7 mıllıard tekshe metr gaz óndiriledi eken. Ádette óndiris bar jerde tabıǵattyń lastanýy qatar júretini sózsiz. Osyǵan oraı tehnoparktegi ınjenerlik baǵyttaǵy ǵylymı zerthana jumysy munaı ónimderi qaldyqtaryn tazartýǵa baǵyttalǵan. Atap aıtqanda, zerthana ǵalymdary men stýdentter birlesip qorshaǵan ortany qorǵaý baǵdarlamasy aıasynda munaı qaldyqtaryn boıyna sińiretin tabıǵı sorbentter shyǵarýmen shuǵyldanady. Al joba avtory óz ónertabysyn patentteýge tapsyrys bergen.
Sondaı-aq qazirgi tańda óndiriletin qýat kózderi naryǵynda tabıǵı gaz 4-oryndy (24%) ıelendi. Tehnologııalyq jaǵynan alǵanda ylǵal gazdy retteý jáne mólsherleý prosesi qurǵaq gazdan anaǵurlym erekshelenedi. Tehnopark qurylymyndaǵy «Aqparattyq-ólsheý ǵylymı zerthanasy» osy ylǵal tabıǵı gazdyń jumsalý mólsherin avtomattandyrylǵan baqylaý júıesimen jabdyqtaýmen aınalysýda. Atalǵan zerthananyń meńgerýshisi, elimizde ótken «Eń úzdik jas metrolog» baıqaýynda júldeger atanǵan tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty, fılosofııa doktory Janat Daevtyń jazǵan maqalalary «Web of Knowledge» jáne «Scopus» málimetter bazasyna enetin halyqaralyq ǵylymı basylymdarda jaryq kórgen.
О́ndirispen baılanysty taǵy bir bastama – óndiris qaldyqtaryn kádege jaratý. Fızıka-matematıka ǵylymdarynyń kandıdaty Aıat Qaıraqbaevtyń ǵylymı jetekshiligimen konkýrsqa usynylǵan bul joba Ulttyq ǵylymı keńestiń maquldaýymen Úkimet tarapynan somasy 45 mln teńgeni quraıtyn grantqa ıe boldy.
Qazaqstan Respýblıkasynyń «jasyl ekonomıkaǵa» kóshý tujyrymdamasynda 2030 jylǵa qaraı qaıta óńdeletin qaldyqtardyń úlesi 40 paıyzdy quraý qajettigi aıtylǵan. Osyǵan baılanysty jańa ári tıimdi qurylys materıaldaryn, ásirese óndiris qaldyqtarynan jasalatyn kompozıttik buıymdar jasap shyǵarý jáne naryqty udaıy qamtamasyz etý – ǵylym úshin ózekti másele ekeni daýsyz.
– Mysaly, Aqtóbe jerinde bor óndirisine de shıkizat kózi jetkilikti. «Tehnogendik qaldyqtardy tıimdi paıdalaný» zerthanasynda jergilikti bor óndirisiniń alǵashqy qadamdary jasalyp, Qytaı men Reseıden ımporttalatyn mektep quralyn otandyq ónimmen aýystyrý kózdelýde.
Tehnopark ónertapqyshtary sharýashylyqqa qajetti jańa quraldardyń úlgisin de jasap úlgerdi. Olardyń arasynda órt sóndirý qurylǵysy da bar. Bul, ásirese dala órti kezinde óte tıimdi. Jańa qural 5-6 metr qashyqtyqtaǵy órtke topyraq atqylap, órt sóndirýge múmkindik beredi. Bul qurylǵy patenttelgen, naryqqa shyǵarý maqsatynda tehnıkalyq pasporty men sertıfıkaty rásimdelýde, – dep atap ótti Jaıyq Isauly.
Sonymen qatar elimizde qazirgi kezde turmystyq qatty qaldyqtardy qaıta óńdeý ózekti máselelerdiń birine aınalyp otyrǵany qupııa emes. Tehnopark usynyp otyrǵan ónertabystyń taǵy bir túri – túrli sýsyndardan qalǵan plastık ydystardan temir jol boıynda qar toqtatatyn bógetter jasaý. Buǵan qosa balshyqqa batqan kólikti tez shyǵarý quraly, jelden qýat alatyn shnek tektes rotory bar jel agregaty da «Zerek Tehnoparki» ujymynyń enshisindegi jetistikter.
Bolashaqqa kóz júgirter bolsaq, aldaǵy ýaqytta jasandy aqyl-oıdyń mańyzdylyǵy munaıdan da basym túsetin sekildi. Zaman ózgergen saıyn bilim berý júıesi de ýaqyt talabyna saı ózgerýi qajet. Aldymyzda árbir azamattyń boıyna ǵylymı-izdenýshilik daǵdy qalyptastyryp, sol arqyly qıynshylyqtardy múmkinshilik retinde tanyp, tyǵyryqtan shyǵa bilýge úıretý, taǵdyr tezine tabandylyqpen tózip, óz ornyn taba bilýge járdem etý mindeti tur.
Serik ÁBDIBEK,
«Egemen Qazaqstan»