Asanáli Áshimov: Rýhanı jańǵyrýdyń kilti tól ónerimiz ben mádenıetimizde

– Asanáli aǵa, sizdi sońǵy jyldary elimizde ótkizilip júrgen úlken aı­tys­tardyń tórinen, ejelgi halyq­tyq qazynamyzdyń órinen jıi kórip júr­miz. Buǵan búıregińizdiń basybaıly buryla bastaýynyń syryn aıtyp bermes pe ekensiz?

Asekeń qoıylǵan suraqqa tikeleı jaýap qaıtarmastan buryn «Egemenniń» tilshisi ekenimizdi bilgen soń qyzyl qońyrqaı júzi odan saıyn shyraılanyp: «Egemennenmin» deımisiń, Bas ga­ze­timizdiń jóni bólek qoı. Keshegi nó­mirde Quman ekeýmizdiń osydan otyz jyl­dan astam ýaqyt buryn Atyraýǵa bar­ǵan saparymyzdan túsirilgen sýre­ti­mizben shaǵyn materıal jarııalanypty. Ortamyzda otyrǵan sol kezdegi búldirshin qyz Stellanyń búgingi jetistigine qatty qýandym. Rahmet bárińizge», dep bir qaıy­ryp aldy da qoıylǵan suraǵymyzǵa qaraı oıysa berdi.

– Aıtys – halqymyzdyń bitim-bolmy­symen o bastan birge jaratylǵan álemdegi eki júzden astam memleket pen bes myń­nan astam ult pen ulys ókilderiniń bir- de birinde kezdespeıtin dara rýhanı qun­­dylyǵymyz. Halyqtyq ónerimizdiń bas­­taýy aıtys der edim. Endeshe buǵan búı­regim qalaısha burylmaıdy. Onyń taǵy bir artyqshylyǵy, jazba aqyndar jet­­kize almaǵandy aıtysker aqyndar tolyq­tyra alady. Sońǵy jyldary ejel­gi aıtys óneri óziniń mazmuny ja­ǵy­nan da, túri jaǵynan da túrlene tústi. Qar­sy­la­syna qara sózben emes, sýyryp salyp sulý jyrmen utymdy jaýap qaıtarý úshin shynaıy sheberlik kerek. Buǵan zer­de men bilimdi qosyńyz. Búgingi aıtysker aqyndarymyzdyń boıynan osyndaı qasıetterdi baıqap, tanyp júrmiz. Degenmen aıtystyń deńgeıi burynǵy kez­ben salystyrǵanda tereńdeı tústi deı tursaq ta buǵan báribir belgili bir baǵyt-baǵdar kórsetýdiń eshqandaı ar­tyq­shylyǵy joq.

B­ul turǵyda Aqtóbede ótkizilgen res­pýblıkalyq aıtystyń basty ózegine elordamyz Astananyń 20 jyldyǵy ar­qaý bolýynyń máni joǵary. Maǵan bul taqyryp táp-táýir ashylǵandaı kórindi. Qazirgi kezde óńirlerdiń Astanaǵa qarap boı túzeýiniń de orny bólek. Bul másele de aıtysker aqyndarymyzdyń nazarynan tys qalǵan joq. Sońǵy jyldary elimizde totydaıyn taranyp, suńqardaıyn sylanyp boı túzep kele jatqan respýblıka qalalarynyń qaq tórinde Aqtóbe tur. Halyqtyq ónerdiń júırikteri bul jetistikterdi oramdy tilmen jetkize bildi.

– Bıyl osy óńirdiń týmasy, iri tarıhı tulǵa Ábilqaıyr hannyń ómirge kelgeniniń ataýly bir datasy atalyp ótýde. Aıtystyń aqberen júırikteri ony da aınalyp ótken joq. Bul týraly ne deýge bolady? Ábilhaıyr han­nyń elimizdiń tarıhyndaǵy orny men ró­lin qalaı baǵalaısyz?

– Otandyq tarıhshylar Ábilqaıyr hannyń qarama-qaıshylyqty kúrdeli ta­rıhı tulǵa ekendigi jóninde jıi jazyp júr. Munda tarıhı shyndyqtyń sáý­lesi bar dep esepteımin. Sondaı-aq halq­ymyzdyń basyna qıyn-qystaý kún týǵan kezde, tipti budan da tereńdete aıtqanda sonaý bir jaýgershilik zamandarda jer betinen ult retinde joıylyp ketý qaýpi tóngen kezde el men jer­di jáne ultty saqtap qalý úshin onyń Re­seı ımperııasymen ózara kelisimge kel­genin kústánalaı almasaq kerek-ti. Reseı – bizdiń ejelgi kórshimiz. Geosaıası turǵydan da, jaǵrafııalyq turǵydan da bizge Reseı memleketimen kórshilik qarym-qatynasta bolýdy taǵdyrdyń ózi jazǵan bolsa kerek.

– Aseke, búgingi aıtystyń shymyl­dy­ǵyn ashqan kezde ózińizdiń rýhanı inińiz, sóz súleıi, Qazaqstannyń eń­bek sińirgen qaıratkeri Júrsin Er­man ke­sheli-beri Aqtóbeniń kórikti jer­le­rin aralap ósý ústindegi óńirdiń arhı­tek­týralyq ajaryna rıza bolǵanyn aıtyp berdi. Buǵan ne deısiz?

– Aqtóbege kelgen saıyn onyń ajary atqan tańdaı ashyla túskenin kó­rip rıza bolyp attanamyn. О́ner adamy bol­ǵandyqtan munda ótken jyly qaı­ta­lanbas kelbeti bar mádenı nysandar salynyp, paıdalanýǵa berilgenine me­reıim kádimgideı tasydy. Sonyń ishinde «Jubanovtar álemi» mýzeı-úıine toqtala ketýge bolady. Bir áý­letten ádebıetimiz ben ónerimizdiń deń­geıin asqar bıikke kóterýge yqpalyn tıgizgen tórt birdeı akademıktiń shyǵýy – sırek qubylys. Qazaqtyń ulttyq kásibı mýzyka óneri  Ahańnan – Ahmet Jubanovtan bastaý alady.

Qasıetti jerge taban tirep, arqa-jarqa bop elmen aralasyp kelip qalǵan jaıymyz bar. Aqtóbeniń tól perzenti – Ahańnyń tárbıesin kórdim desem artyq aıtqandyq bolmas. Maǵan ol kisi tikeleı sabaq bermese de, júris-turysymen, dýaly sózimen úlgi bolǵany bar. Ol kisini men ustazym dep esepteımin. Onyń ústine konservatorııaǵa túsýge kelgende komıssııa músheleriniń qatarynda bo­lyp monologymdy tyńdaǵan edi. Ol kez­de qaıbir keremet oqydyq deısiń. Qo­ly­myzdy ári-beri sermep, azdap ja­ńy­lysyp, shamamnyń jetkeninshe óne­rimdi kórsetýge tyrystym. Sol kezde tórt adamnyń arasynan Ahańnyń «... Bala áli jas, úırenedi ǵoı...» degen bir aýyz sózimen aǵalyq aq tilegi meniń stýdent atanýyma septigin tıgizgen edi. Al Ahańnyń qyzy, qazaq mýzyka óneriniń qaıta­lanbas tulǵasy Ǵazıza Jubanovamen, ol kisiniń jubaıy, tarlan talant, teatr rejıssýrasynyń patrıarhy Ázirbaıjan Mámbetovpen qatarlas, qanattas qyz­met atqarýdyń sáti men múmkindigi tús­ti maǵan. Múmkin, ónerdiń óz ókili retin­degi baqytty shaqtarymyzdyń biri osy kez shyǵar. Ásirese qazaqtyń klas­sıkalyq mýzykasynyń óresi men óri­sin ári sheberlik deńgeıin kóterý isindegi Ǵazızanyń talantyna tánti bolýmen kelemin. Eger Áýezov teatrynda qoıylǵan spektaklderge qatysty aıtsam, «Qan men terdegi», «Ana-Jer anadaǵy» Ǵazıza jazǵan mýzyka naǵyz shedevr, naǵyz klassıkalyq áýen dep bilemin.Rýhanı jańǵyrýdyń basty kilti tól ónerimiz ben mádenıetimizdiń tamyryn tereńdete túsýden bastaý alady. Ony keleshek urpaqqa tabystaý, ulttyq ónerdegi sabaqtastyq tinin úzbeý paryz.

 Osy oraıda Aqtóbe aımaǵynda qolǵa alynǵan ister oń baǵaǵa ábden laıyqty. Taǵy bir aıtaıyn degenim, rýhanııat pen mádenıetke jaqyn júretin, ony qol­daıtyn ári jany ashıtyn basshylar bar jerde halyqtyq ónerimizdiń órisi esh ýaqytta tarylmaıdy. Bul rette men osy óńirdi basqaryp otyrǵan baýyrym Berdi­bek Saparbaev kóp isterdiń basyn qaıyr­ǵanyna kýá bolyp otyrmyn. Maǵan onyń qarapaıymdyǵy men elgezektigi, jumys istese janyn salatyn qasıetteri unaıdy.

–  Áńgimeńiz úshin sizge kóp rahmet.

Áńgimelesken Temir Qusaıyn,

«Egemen Qazaqstan»

Aqtóbe