Ońtústik dıqandarynyń kóńili nege kúpti?

Aqpannyń basynda egilip, búginde ónim berip jatqan qyryqqabat Maqtaaralda 892,5 gektar jerge egilgen, bul byltyrǵy jylmen salystyrǵanda 112,8 gektarǵa artyq. Al jylyna qyryqqabattan úsh ret ónim alatyn saryaǵashtyq dıqandar 1,5 myń gektar jerge erte kóktemgi qyryqqabat, jaz jáne kúz aılarynda osy kókónisterdiń birneshe sor­tyn 5500 gektarǵa atalǵan kókónister egedi.

Alǵashqy ónimderin ózderi úshin tıimdi baǵamen tutynýshyǵa jóneltken dıqandar búginde qyryqqabattyń arzandap bara jatqanyna alańdaýly. Al baǵanyń tómendeýine kórshi eldiń, ıaǵnı О́zbekstannyń ónimderi áser etip otyr eken. Kókónistiń arzandaýy qarapaıym halyqqa jaqsy, árıne. Maqtaaral aýdanyndaǵy «Yntymaq» sharýa qojalyǵy 4 gektar jerge qyryqqabat ekken. О́nimniń 2-3 paıyzyn ǵana jınaǵan. Qalǵan ónimniń pisip-jetilýine eki aptadaı ýaqyt bar. «Qyryqqabattyń az ǵana bóligin kılosyn 90 teńgeden ótkizdik. Apta ótpeı jatyp-aq bul baǵa tómendedi. Sebebi О́zbekstannyń ónimderi arzan saýdalanýda. «Atameken» aýyldyq okrýginde 370 gektarǵa qyryqqabat egilgen. Eger baǵa osylaı tómendeı berse, onda dıqandardyń jumsaǵan shyǵyny ótelmeıdi. Iаǵnı sharýaǵa tıimsiz, eńbegi aqtalmaıdy. О́tken jyly qyryqqabat baǵasy sońynda 30 teńgege deıin túsken bolatyn. О́nimniń bul túrine sýbsıdııa berilmeıdi. Dıqandarǵa qıyn bolýda, sondyqtan memlekettik qoldaý kórsetilse durys bolar edi», deıdi «Yntymaq» sharýa qojalyǵynyń tóraǵasy Q.Mútáshov.

Halqynyń sany jaǵynan da, ekonomıkasy jaǵynan da Ortalyq Azııadaǵy úlken memleket О́zbekstanmen baılanys Qazaqstan úshin óte tıimdi. Búgingi tańda eki el arasyndaǵy qarym-qatynas jańa beleske kóterilip, saýda-sattyq eki esege ósti. Saýda-ekonomıkalyq, mádenı-gýmanıtarlyq jáne basqa da salalardaǵy ekijaqty yntymaqtastyq qarqyndy damyp keledi. О́z kezeginde ózbekstandyq taýar óndirýshilermen ekonomıkalyq básekelestik te joǵarylady. Muny aldymen joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, Ońtústik Qazaqstan oblysynyń kásipkerleri anyq sezinip otyr. Kórshi el taýarlary birinshi keletin aımaq dıqandary úshin bul kúrdeli máselege aınalýda. Al aýyl sharýashylyǵy salasy mamandarynyń pikirinshe, kórshi el óniminiń kóptep saýdalanýyna berilgen múmkindik ońtústik dıqandaryn shırata túsedi. Iаǵnı kóktem men jaz aılarynda ketpen-kúrek ustaǵandardyń erte turyp, kesh jatýyna týra keledi. Sondaı-aq jerdi tıimdi paıdalaný, ónimdi óńdeý, saqtaý, tasymaldaý máselelerine nazar aýdarýdy qajet etedi.

Importta Ońtústiktiń úlesi 50,3 paıyz

О́tken jyldyń qorytyndysy boıynsha Ońtústik Qazaqstan oblysymen О́zbekstannyń taýar aınalymy aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 11,7%-ǵa artyp, 622,6 mln AQSh dollaryna jetken. Qazaqstan men О́zbekstan arasyndaǵy taýar aınalymynda OQO-nyń úlesi – 31,3%. Al Qazaqstannyń О́zbekstanǵa eksportyndaǵy OQO úlesi – 20,2%. Negizinen munaı ónimderi, metall buıymdar, sement, un, bıdaı, kartop, ósimdik maıy, transformator eksporttalady. Alaıda ótken jyly un (7,2%-ǵa) men bıdaı (13%-ǵa) eksporty tómendegen. Osy arada aıta ketelik, О́zbekstan un óndirisin sońǵy 4-5 jylda qarqyndy damytqan. Sonyń arqasynda olar negizgi tutynýshy elder naryǵyn jaýlaı bastady. Odan keıin ala shapandy aǵaıyndar ózderinde jappaı dıirmen keshenderin salyp aldy, olarǵa úkimetten qoldaý kórsetilýde. Mysaly, salyq salymyn bir tonna unǵa 30 dollarǵa azaıtqan. Osyndaı sebepterge de baılanysty ońtústiktegi un eksporty tómendese kerek. Tek ońtústik emes, bul ózgeris astyqty óńirdiń kásipkerlerine de áserin tıgizýde. Elimizde 250-den astam un óndiretin kásiporyn bar eken. Kásipkerler un óndirýshilerge qoldaý kórsetýdiń tetikterin qarastyrý qajettigin aıtýda.

О́zbekstannan keletin taýarlar úlesi de aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 9,5 paıyzǵa, 369,8 mln AQSh dollaryna kóbeıgen. О́zbekstannyń Qazaqstanǵa ımportynda OQO-nyń úlesi 50,3 paıyz. Negizinen kórshi elden aýylsharýashylyq ónimderi ákelinedi. Ásirese kókónis, jemis-jıdek, shyryn, tyńaıtqysh, toqyma zattary men avtokólik kóbirek jetkiziledi. Sarapshylar О́zbekstanda saýda kedergilerin qysqartý baǵytynda qyrýar shara atqarylǵanyn aıtýda. Sondaı-aq aksız salyǵynyń stavkalary 15 taýarǵa, onyń ishinde unǵa 11-den 0%-ǵa deıin, ósimdik maıy 20-dan 5%-ǵa deıin, et ónimderine 30-dan 0%-ǵa deıin tómendetilgen. Eksportty yntalandyrý jáne ózbek taýarlarynyń syrtqy saýdadaǵy básekelestigin qamtamasyz etý úshin О́zbekstan úkimeti eksporttyq keden bajyn joıdy.

Budan bólek, óz ónimin eksporttaýshy kásiporyndarǵa shetelderde saýda úılerin ashýǵa jáne ónimin jarnamalaýǵa, syrtqy saýdany marketıngtik zertteý úshin ókildikterin ashýǵa ruqsat etilgen. Mysaly, Shymkentte 10-nan astam ózbekstandyq saýda úıi tirkelgen. Kommýnaldyq qyzmetter de kórshi elde arzan. OQO kásipkerler pa­la­tasynyń derekterine qara­ǵan­da, zańdy tulǵalar úshin sýdyń ba­ǵasy Shymkentte tekshe metrine 31,6 teńge bolsa, Tash­kentte – 18,05 teńge. Al elektr qýatynyń kvt/saǵaty Shymkentte 24,8 teń­ge tursa, Tashkentte – 8,07 teń­ge, tabıǵı gazdyń tekshe metri oń­tús­tikte – 31,6 teńge, al kórshi el asta­nasynda – 7,68 teńge. Oń­tús­tik­tiktegi kásipkerler ba­ǵa­daǵy bul aıyrmashylyq ónim­niń ózin­dik qu­­nyna áser etip jatqanyn aıtyp, óńir­lik kásipkerler keńesinde má­sele de kótergen bolatyn.

Básekelestik bási joǵary bes aı

О́zbekstanmen qarym-qaty­nas­tyń jaqsaryp, barys-kelistiń kóbeıgeni, shekara beketteriniń ashyl­ǵanyna qarapaıym halyq qýanyp otyr. Alaıda dıqandar alań­daýly, usaq sharýa qojalyq­ta­ry básekelestikke tótep bere alaty­nyna senimsiz. Bul oraıda aýyl sha­rýashylyǵy salasynyń maman­dary О́zbekstan bizdegi baǵaǵa ma­myrdan qazanǵa deıin yqpal etetinin, al bul aılarda jyly­jaılar jumysy saıabyrlaıtynyn aı­tady. Iаǵnı jylyjaılardyń kó­biniń topyraǵy jańartylady, qys­qa daıyndalady. «О́zbekstanda jy­lyjaı kólemi 1,5 myń gektar bolady. Ońtústik óńir de osy kólemge jaqyndady. Oblys boıynsha jylyjaı kólemi 1325 gektar bolsa, onyń basym bóligi – 633 gektary Saryaǵash aýdanynda. Kórshilerimizdegi jylyjaılardyń basym bóligi askók, gúl, lımon, kóshet ósirýmen aınalyssa, 30 paıyzdaıy qııar men qyzanaq egedi.

Al bizdegi 1325 gektar jyly­jaı­dyń kóp bolsa 100 gektaryn­da ǵana kóshet, gúl ósiriledi, ıaǵ­nı negizgi egetinimiz qııar men qy­za­naq. О́zbekstan jylyjaıda gaz qol­danbaıdy, sebebi «kógildir otyn­men» halyqty qamtamasyz etý kerek. Al kómir qymbat. Son­dyq­tan ózbek dıqandary qyzanaq pen qııardy mamyr aıynan bas­tap 5 aı ashyq topyraqta ósiredi. Ashyq topyraqta ósken ónim arzan bolady. Osy 5 aıda О́zbekstan ónim­deri bizdegi baǵaǵa áser etýi áb­den múmkin. Al basqa 7 aıda yq­pal ete almaıdy. Erteń olar ashyq topyraqtaǵy ónimin tómen ba­ǵamen ákeledi, onymen turmaı va­lıýta baǵamy arqyly da utady. Al qys aılarynda jylyjaılary jumys isteıtin bolsa, ónimderi ózderinen de artylmaıdy. Ońtústikte jylyjaılardyń jumysy, ónimderin tasymaldaý, ótkizý máselesi bir júıege qoıylǵan. Ár jylyjaıdyń óz alarmany bar, aldyn ala tapsyrys berýshiler de az emes. Túsetin tabysy da qomaqty. Mysaly, fermerlik jylyjaıda 1 gektar qııar egýge ketetin shyǵyn 2016 jylǵy esep boıynsha 28,0 mln teńge. Bir gektardan 150 tonna ónim alǵanda, ózindik quny 186 teńge bolady. Kásipker kóterme baǵamen 220 teńgeden bergenniń ózinde 36 mln teńge tabys túsedi. Oǵan 2 aınalym beriletin 3 mln teńge sýbsıdııany qosyńyz, sonda jylyjaı ıesiniń taza tabysy 8 mln teńgege jetedi. Jylyjaı ózin 5 jylda aqtaıdy dep eseptelgen, biraq 2,5-3 jylda aqtaıdy.

Al gektarynan 450 tonna ónim alyp, 51,2 mln teńge tabys túsiretin óndiristik jylyjaı ózin eki jylda aqtaıdy. Qyzanaq pen qııardyń tutynýshy úshin qymbat bolýynyń bir sebebi – ortadaǵy satýshylar ústeme baǵany kóp qoıady. Jalpy, ónimin ótkize almaı qalǵan kásipkerdi taba almaısyz. Al sýbsıdııanyń berilýi de kásipkerge úlken qoldaý, degenmen ekinshi jaǵynan jalqaýlyqqa jeteleıdi. Bir gektar jylyjaıdan bizdiń kásipker, mysaly, 100 tonna ónim alsa, kórshilerimiz 180 tonna alýy múmkin. Ol endi ózbek dıqandarynyń kásibi, óneri. Jylyjaıǵa kommýnaldyq qyzmetter baǵasynyń yqpaly joq», deıdi oblystyq aýyl sharýa­shy­lyǵy basqarmasy aýyl­sha­rýa­shy­lyq ónimderin óńdeý, ınno­va­sııa­lyq jetistikterdi qoldaý já­ne maqta salasyn damytý bóliminiń bas mamany Taıjan Myrzazııa.

Kórshi eldiń Sýrhandarııa, Qashqadarııa oblystarynda jylyna bir aı ǵana jylyjaıda otyn jaǵylady eken. Saryaǵash aýdany aýyl sharýashylyǵy bóli­miniń málimetinshe, ońtústikte jylyjaıǵa keminde 4 aıǵa tabıǵı gaz nemese qatty otyn satyp alynady. Oǵan jumsalatyn qarjy – 7 200 000 teńge (tabıǵı gaz) nemese 8 640 000 teńge (kómir). Sary­aǵash aýdanynda kókónis daqy­lyn kóp óndiretin Qablanbek aýyl­dyq okrýginde jylyjaıdyń 1 gek­tarynan ortasha eseppen 120 tonna ónim alynady. Orta eseppen tonnasyn 220 000 teńgeden satqanda 6,2 mln teńge taza tabys túsedi eken. О́zbekstan shekarasynan kókónis daqyldaryn ótkizý jeńildetilgenge deıin «Jabaı ata» sharýa qojalyǵy ótken jyly kó­kónisti 100-300 teńgege ótkizgen. Mamandardyń aıtýynsha, kórshi el kókónisiniń ońtústik naryǵynda kóbeıýi jylyjaılar tirshiligine keri áser ete almaıdy.

Alaıda kásipkerlerdiń pikiri bas­qa. sońǵy jyldary ózbek dı­qan­dary ákeletin kókónis úlesi kóbeı­gendikten tabystary 50 pa­ı­yzǵa azaıǵan. Bul oraıda olar úki­metten sýbsıdııanyń saq­ta­lýyn nemese kórshi elden kele­tin taýarǵa shekteý qoıylýyn su­rap otyr. Jylyjaılardyń ja­ıy osylaı. Básekelestik baqsha ónim­derin ósirip, otbasyn asyrap otyrǵan dıqandar úshin qıyn bol­ǵaly tur. О́ıtkeni kórshi eldiń óni­mi erte pisedi jáne baǵasy tó­men. Oblys boıynsha baqsha ónim­deriniń kólemi 57,6 myń gektar. Degenmen, baý-baqshasy, tasymaldaıtyn kóligi, saqtaıtyn qoımasy bar, alma, júzim ósirýmen aınalysatyn iri «Dala-fruit.kz», «Amangeldi» sekildi s­eriktestikter básekelestikke qa­bi­letti. Sózimizdiń basynda aıt­qa­­nymyzdaı, sýbsıdııaǵa senim art­qan usaq sharýa qojalyqtar ju­msalǵan shyǵyndy óteı almaımyz dep qaýiptenip otyr. Ne istemek kerek?

Agroaımaq – básekege qabilettilikti arttyrady

«Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy OQO boıynsha halqy tyǵyz ornalasqan, týý kórsetkishi eń joǵary, turǵyndary kásip­ker­likke belsendi Saryaǵash aýda­nynda zertteý jumystaryn júr­gizipti. Aýdandaǵy 327 myńnan as­tam turǵynnyń 158 myńy (48%) – eko­nomıkalyq belsendi. Sary­aǵash­ta jumys istep turǵan 20 300 bıznes sýbektisi bar, 78 800 adam ózin ózi jumyspen qamtyǵan. 45 347 myń jeke sharýashylyqtyń jartysy nátıjeli jumyspen qam­tylǵan. Degenmen, aýdanda ju­mys ornymen qamtý ózekti má­se­le bolyp otyr. Ár úıdi ara­lap, aý­dan turǵyndary men kásip­ker­le­rine júrgizilgen saýalnama res­mı statıstıka men skrını­ng nátıjesi arasynda bes ese aýyt­qý baryn kórsetken. Osy ret­te jumyssyzdardyń 89%-y jasy­ryn tabys tabady, eki myńnan as­tam kásipker resmı tirkelmegen.

«Atameken» UKP basqarma tór­aǵasynyń orynbasary Eldar Jumaǵazıevtiń málimdeýinshe, Sary­aǵashta kókónis pen jemis ósi­r­ý­diń áleýeti zor. Aýdan bú­kil Qazaqstandy jemis jáne kó­kónispen qamtamasyz ete alady. Biraq taldaý nátıjesinde aý­dan­da 30 myń gektar jerde bı­daı ósiriletini anyqtalǵan. О́nim­diligi gektaryna 1 tonnadan aspaıdy. Iаǵnı jer tıimdiligi 1 gek­tar úshin 150 AQSh dollarynan aspaı otyr. Al ıntensıvtiligi jo­ǵa­ry baqtardaǵy tıimdilik 20 myń AQSh dollaryn quraıdy. Iаǵnı Saryaǵashta bıdaı ósirýden góri basymdyqty qarqyndy baqtar sharýashylyǵyna berý kerek.

«Aýdanda básekelestikti arttyryp, jergilikti ónim óndirisin ósirý úshin zamanaýı jylyjaı kesheni jáne qarqyndy baqtar, tazalaý, óńdeý, ýaqytsha saqtaý aımaqtary, sertıfıkattaý, qaptaý jáne brendteý bólimderi bar birneshe agrarlyq-ındýstrııalyq aımaq (agroaımaq) qurý qajet. Agroaımaq ár qatysýshy úshin jekelegen jer ýchaskelerinen turýy kerek (2, 4, 8 ga boıynsha). Bul ýchaskelerde sý únemdeıtin tehnologııalar jáne qarqyndy ınnovasııalyq ádis­ter qoldanylady. Al ınfra­qu­rylymdy tartý – jergilikti at­qar­ýshy organdardyń mindeti. «Ata­me­ken» bul tizbekke teh­no­lo­gııa­­lar, uıymdastyrý jumys­ta­ryn qamtıtyn zákirlik ınvestordy qosýdy mindetine alady. Biz agroaımaqtarǵa qatysýshylardy tu­raq­ty negizde oqytý men bilik­tilikti arttyrý, tehnologııalar boıynsha keńes berý, zańgerlik súıemeldeý qyzmetimen qamtamasyz etemiz», deıdi E.Jumaǵazıev. Kásipkerlik palata mamandarynyń esebinshe, aýdanda 1 500 gektar jerde, onyń ishinde 500 gektar – jylyjaı, 1000 gektar – baqtar agroaımaqtaryn qurý kókónis óndirisin 1,5-2 ese, je­mis óndirisin 2 ese arttyrýǵa, kó­kónis pen jemis eksportyn 9 myń­nan 50 myń tonnaǵa deıin ósi­rý­ge múmkindik beredi eken.

Kórshi elden keletin kókónis aǵy­ny bizdiń dıqandardy aýyl­sha­rýa­shylyq ónimin óndirýdiń tı­imdi joldaryn qarastyrýǵa, eń­bek ónimdiligin joǵarylatýǵa ynta­landyryp otyr. Áıtpese eki eldiń ekonomıkasy básekeles emes, birin-biri tolyqtyratyn seriktes. Olaı deıtinimiz, ekonomıkalyq baıl­anysty odan ári nyǵaıtý maq­satynda jasalǵan jol kartasy negizinde baýyrlas elder keleshekte taýar aınalymyn 5 mlrd AQSh dollaryna jetkizbek.

Ǵalymjan ELShIBAI,

«Egemen Qazaqstan»

Ońtústik Qazaqstan oblysy