Jarma aýdanynda aǵaıyndy Hasıevter áýletin bilmeıtin jan kemde-kem shyǵar. Jýyqta aýdanǵa barǵan saparymyzda Qara adyrda qazaqtyń asyl tuqymdy baıys qoıyn baǵyp otyrǵan úlken áýlettiń aqsaqaly Hýsan Hasıevtiń shańyraǵyna arnaıy at basyn burǵanbyz.
Qara adyrda qar jatpaıdy
Abaı aýdanymen qoıy qoralas, aýyly aralas jatqan taý arasyndaǵy qystaqqa jetýdiń ózi qııamet-qaıym eken. Qystaqqa aparatyn tóte jol jabylyp qalǵandyqtan Abaı, Shubartaý (burynǵy) aýdandary arqyly aınalma jolmen barýǵa týra keldi. Bir qyzyǵy, Jarma aýdany aýmaǵynda jol boıy kózge shalynǵan qalyń qar Qara adyrǵa taqaǵanda sırep sala berdi. Hýsan aqsaqalmen aradaǵy alǵashqy áńgimemiz de osy qar jaıynan bastaldy. «Irgemizdegi Tobyqty halqy da, biz, cheshender, taýlyqtar da qyzýqandy halyqpyz ǵoı. Bul jaqta qar jatpaıtyny sondyqtan shyǵar», dep ázil aralastyra sóz saptaǵan qarııamen odan arǵy máslıhatymyz syrtta, úı aldynda, saf aýada órbigen.
Osaldyń omyrtqasyn opyryp, beriktiń belin búgildirgen (Á.Nurshaıyqov) surapyl soǵys jyldary elimizge myńdaǵan ózge ult ókilderiniń deportasııalanǵany belgili. Hasıevter otbasy da sol ýaqytta taǵdyrdyń taýqymetimen qazaq jerine taban tireıdi. «1944 jyly Kavkazdan jer aýdarylǵan cheshenderdiń bir tobyn Borodýlıha aýdanynyń Ivanovka degen aýylyna ákep túsirdi. Ol kezde men 4 jasta edim. Bes klass qana bitirdim. Ári qaraı oqýdy jalǵastyrýǵa múmkindik bolmady. Jaǵdaıymyz nashar, shamamyz kelmedi. Halyqtyń jaǵdaıy da qıyn boldy ǵoı ol kezde. Búginde 77 jasqa kelgen men óz ómirimdi úsh kezeńge bólip qarar edim. Alǵashqy 25 jyl qıynshylyqta ómir súrdik. Talǵajaý eter túk tappaı, shóp jegen kezderimiz de boldy. Odan keıingi 25 jyl jaman bolǵan joq. El qatarly ómir súrdik. Al endi úshinshi 25 jyldyǵymda ómirdiń bar qyzyǵyn kórip, sezinip jatqan jaıymyz bar. Mal ustaýǵa ruqsat bermegen zamandy da bastan ótkerdik qoı. Qazir qudaıǵa shúkir, aldymyzda aqtyly malymyz bar. Qansha mal ósiremin deseń de eshkim shekteý qoımaıdy», degen qarııa qıyn kúnderde jandaryna pana bolǵan qazaq halqyna qaryzdar ekenin aıtyp, «qazaq eline taýlyqtardyń jasyn bersin» dep aǵynan jaryldy.
1940 jyly Kavkazda dúnıege kelgen Hýsan Hasıev ákesi Basnakaıdyń 1986 jyly Dinmuhamed Qonaev qyzmetten bosatylǵanda: «Munysy nesi?! Basqa saýatty qazaq tabylmady ma?» dep qatty kúıinip, kúızelgen sátin eske túsirip, aqyry ádilettiń saltanat quryp, táýelsiz memlekettiń tizginin Nursultan Nazarbaev qolyna alǵanda elmen birge erekshe shattanǵanyn aıtady. «Meniń qurdasym jarap tur. Áli kúnge deıin minberde. KSRO-ny taratqan Gorbachıov: «Bir qadam alǵa, bir qadam artqa» deýshi edi. Bizdiń Elbasymyz: «Tek qana alǵa. Bir emes, on emes, 100 qadam alǵa basýymyz kerek» deıdi. Átteń, meniń qolymda tursa, bes juldyzdy, ádemi bir orden shyǵaryp, keýdesine taǵar edim. Men osyny armandaımyn», dedi aqsaqal. Bul sózin bir emes, birneshe ret qaıtalady. Muny ómir boıy mal sharýashylyǵymen shuǵyldanǵan qarapaıym eńbek adamynyń Elbasyna, elge degen shynaıy qurmeti dep túsindik.
Baıys baqqan baýyrlar
Borodýlıhadan Jarma aýdanyna 1961 jyly kóship kelgen Hasıevter áýleti búginde baıystyń Otany sanalatyn Úshbıik aýylyna qarasty aýmaqtaǵy Qara adyrda tórt birdeı qystaqqa ıelik etip otyr. Aǵaıyndylar qonys tepken qystaqtardyń arasy da alshaq emes. Aqsaqaldyń aǵasy Hasan óziniń qystaýynda – 900, ol kisiniń nemeresi – 700, Hýsan Hasıevtiń úlken uly Ramzan – 1500, taǵy bir uly Beslanmen birge turatyn ózi – 2500 bas baıys qoıyn ósirip otyr.
Áýletimen baıys baǵyp otyrǵan qarııa qazaq jerine ábden baýyr basyp qalǵan. Ol uldarynyń da, nemereleriniń de bul mekendi eshqashan tastap ketpeıtinine senimdi. Aǵaıyndy Hýsan men Hasan Hasıevter qazaqpen qudandaly. «Ramzan degen ulymnyń kelinshegi qazaq. Esimi – Aıjan. Onyń ákesi meniń dosym bolǵan. Komsomolda birge jumys istedik. Aǵam Hasannyń Baýdı degen uly qazaqtan qyz aldy. Qazaqstanda turyp jatqanyma 73 jyl boldy. Biz úshin álemde qazaq jerinen artyq eshqandaı jer joq», deıdi qarııa.
Túıin
Qoshtasarda aqsaqal eki ótinish aıtty. Birinshisi – úıinde jaryq joq, motormen otyr eken. «Osyǵan bir kómek bolsa jaqsy bolar edi», deıdi. Ekinshisi, osydan bir-eki jyl buryn Semeıde bas súıegine ota jasatypty. «Gazet arqyly maǵan ota jasaǵan, janymdy aman alyp qalǵan jas jigit Tileýqul Qoıshybaevqa alǵys bildirgim keledi. Endi qansha ǵumyrymyz qaldy deısiń?! Osy tilegimdi jetkizińdershi, qaraqtarym!» dedi aqsaqal.
Azamat QASYM,
«Egemen Qazaqstan»
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Jarma aýdany
Sýretti túsirgen avtor