Esim han ordasy qazaqtyń qatparly tarıhynan syr shertedi

Eldiń myńdaǵan jyldar qonystanyp, kindik qany tamǵan jeriniń urpaq úshin kıesi bar, kıeli jerdiń árqashanda ıesi bar. Eldi meken ataýyna tarıhı negizdeme izdegende aldymen onyń ıe­sin anyqtap, artynan onyń sol jerge qatynasynan nemese jerdiń adam ómi­rin aıqyndaýdaǵy alatyn ornynan týyn­daǵan ataýdyń maǵynalyq, tarıhı negizine úńilýimiz kerek.

Qazaqstannyń ońtústigindegi orta­ǵasyrlyq qalalardyń, han ordalarynyń paıda bolýy, qalyptasý tarıhy men da­mýy óte kúrdeli másele. Ásirese jekelegen qalalar men qamaldardyń damý tarıhyndaǵy ózindik erekshelikterin anyqtaý jáne olardyń damýyndaǵy basqa da qalalarǵa ortaq belgilerin ajyratý qıyn. Qazaq eliniń ortaǵasyrlyq arheologııasynda qalyptasý tarıhy tyńǵylyqty zerttelgen qalalar men eldi mekender óte az. Olardyń qatarynda Ispıdjab, Nýdjkend, Sharapkent, Turbat qalalary bar. Mine, sondaı zertteýden tys qalyp kele jatqan qala- qorǵannyń biri Tórtkúltóbe – Esimhan ordasy. Esim han ordasynyń buzylyp jatqan bólikterinde keń kólemde tazartý júrgizip, bul eskertkishtiń damý tarıhyna qatysty mol derekter alýǵa bolatynyn eskersek, bul jobanyń asa ózekti ekenin aıqyn kórýge bolady. Sonymen qatar eskertkish mańaıyndaǵy kóptegen tarıhı oryndardyń (Myńsheıit, Hantóbe, Botbaı mazar, Shúńkildek áýlıe, Nurata, Qaqpatas, t.b.) saqtalǵanyn da aıqyndap zertteýge múmkindik týar edi.

Tórtkúltóbe – Esim han ordasy Oń­­­tús­tik Qazaqstan oblysy Tóle bı­ aýdany­nyń Keńesaryq aýylynyń irge­sinde, Shymkent qalasynan shyǵysqa qa­raı 55 shaqyrym jerde, Saıramsý, Qasqasý, Qarasora ózenderiniń toǵysqan tusynda. Mundaı tabıǵaty tamasha, «Úsh ózenniń quıǵany» atalatyn sulý jer bilýimizshe Vengrııada ǵana bar eken. Aqsý, Saıramsý ózeniniń jaǵasyn jaǵalap júrgen ortaǵasyrlyq kerýen jolynyń boıynda ornalasqan bul eskertkish búgingi kúnde úlken tóbe, qıraǵan qamal bolyp jatyr. Tórtkúltóbeniń aýmaǵy Otyrartóbeden áldeqaıda úlken. Bul bıikten qarasańyz, Shymkent qalasynyń shet aımaǵyna deıin alaqandaǵydaı kórinedi. Bul jerdi jergilikti halyq «Tórtkúltóbe», «Esimhan ordasy», «Dáýittóbe» qamal-qalashyq orny dep búginge deıin aıtyp keledi. Tarıhı oryn osy aımaqty mekendegen halyqqa erteden-aq belgili. Halyq arasynda oǵan qatysty ańyz-áńgimeler saqtalǵan. Osy aýyldyń kókiregi hat, quımaqulaq qarııalary Po­shataı Bıshymyruly, Beısenbaı Baı­áliuly bul jerlerge qatysty birneshe nus­qada ańyzdardy shertetin, biraq qatań saıa­sattyń kesirinen oǵan nazar aýdaryp, jad­qa jattaıtyn adam bolmapty.

Tórtkúltóbe osy ýaqytqa deıin to­lyq­qandy zerttelip, arheologııalyq qaz­ba jumystary júrgizilgen emes. 2007 jyly bul eskertkishti tarıh ǵy­lymdarynyń kandıdaty, arheolog Dókeı Taleev jáne ózbekstandyq ataqty arheolog, tarıh ǵylymdarynyń doktory Rýstam Sýlaımanov aralap kó­rip, onyń Batys Túrik qaǵanatymen sabaq­tas eskertkish bolýy múmkin eken­digin aıtqan. Bul tarıhı mekennen jergilikti adamdar kóptegen kóne zat­tar: qumyra, ydys synyqtaryn, sadaq jebelerin, adamnyń iri súıek qań­qalaryn, kúıdiril­gen kirpishten jasalǵan sý júıelerin, t.b. burynnan taýyp ke­le­di. Bul jerden tabylǵan birneshe qun­dylyqtar Leńgir qalasyndaǵy mýzeıge (dırektory Záýir­be­­kov Qurasbek) qoıyl­ǵan.

Osy qasıetti jerdiń ıe, qorǵaýshysy ma eken, Keńes Odaǵy kezinde aýyldyń tórt-bes qarııasy uzyndyǵy 2 metr shama­­­syn­daǵy, jýan, qozybasty aıdahardy (jylan) kórgenderin árqaısysy aıtyp otyratyn. Onyń eshqashan mal-janǵa tımegenin áńgimeleıtin.

Bul jerdiń ejelgi aty Qara Shora bolǵan bolý kerek. Oǵan birden-bir dáıek búgingi zamanǵa deıin sol jer ataýynyń saqtalýy. Tek jergilikti halyq til oralymyna saı Qarasora atap ketken. Al bul jerde qaptaǵan sora ósimdigi eshqashan bolmaǵan. Qalyń qaraǵash, ný ormandy jer bolǵan.

Al Qarashoranyń Túrki qaǵanatynyń qolbasshysy bolǵanyn qytaı jazbalarynan bilemiz, onyń sonaý Vızantııaǵa deıin joryq jalaýyn kótergeni taǵy da aıan. Onyń jazǵy ordasynyń biri osynda bolýy múmkin ǵoı. Ony ataqty ǵalym L.Gýmılevtiń «Kóne túrikter» kitabyndaǵy myna málimetter de ne­gizdeı túsedi: «Estemı men Qarashora túr­kiniń áskerbasy ǵana emes, sonymen bir­ge asqan ákimshilik ıesi bolǵanyn moıyndaýǵa týra keledi. Olar ózderi jaýlap alǵan elderdi jeruıyqqa aınaldyrdy» – degen. Ol 576 jyly Estemıdiń ornyna otyryp Túrik-tardýsh han ataǵyn alǵan. Árıne ol dáýirdi tereń zertteýge den qoıýymyz kerek.

Tórtkúltóbe qasıetti Saıram áýlıe­ler mekenine tıip tur. Shejireli qart Eregen Aǵybaıulynyń (marqum) hám eski qarııa sózderdiń aıtýynsha, topan sýdan keıin alǵash keýip, qurǵaǵan jer – qart Qazyǵurt taýy mańyndaǵy kári Saıramnyń orny eken. О́ıtkeni, kún­shyǵys taraptaǵy ózge jerlerden ol oryn­nyń 40 metr bıiktigi bar kórinedi.

Ańyzda bylaı delinedi. Nuh paıǵam­bar «Qaı jerden nur jaryǵy shyqsa, sol araǵa qala salamyn», – depti. Sonda Kári Saıramnyń ornynan nur kórinipti.

Baǵzy zamanalardan nur tógilgen jer­di izdegen Uly Dala perzentteri nege kósh­peli ómirdi ańsaǵan degen suraqqa osydan-aq jaýap tabýyna bolady. Bul Nur meken – Qasıetti Qazyǵurt pen Ispıd­jab óńiri. Qazaq handarynyń orda tikken jerleri de osy mańda. Saıramsý boıynda Esim han ordasy qonsa, Arys­tyń boıyndaǵy Hanqorǵanda Abylaı Allanyń qalaýymen qonys tepti.

Bul jerge XVII ǵasyrda Eńsegeı boıly er Esim han ordasyn tikken. Tórt­kúltóbe qamalynyń janynda (qa­zirgi «Kóktóbe» demalys ornynyń aýmaǵynda) Esim han jerlengen degen, qoı­tastarmen qorshalǵan mazarat orny bar. Bul týraly ańyz bylaı deıdi: «Esim han óleriniń aldynda bal ashtyrǵan eken, sonda oǵan sen ólgen soń basyńdy ór­tep, attyń jaýyryna kúlin sebedi, so­dan seniń myna ótpeli dúnıedegi is­tegen kúnáń jýylady degen». Siz se­nersiz, senbessiz, balgerdiń aıtqany aı­daı kelip, janys rýynyń Qýandyq ata­synyń Baıjigit balasy Ersary úsh ǵasyr ótkende (1960 jyldary) kórip­keldiń aıtýymen sol qorymnan basty qazyp alyp, ony órtep jaýyr bolǵan atyna kúlin sebedi. Sodan tulpary qu­lan-taza aıyǵady. Ony kózben kórip til­desken, basty qazǵanda janynda bolǵan adam­dardyń áńgimelerin joqqa shyǵara almaımyz.

Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» oı­tolǵaýynda kóterilgen «Qazaqtyń kıeli jerleriniń geografııa­sy» baǵdar­lama­syna bul qasıetti, tarıhı jerdi engizip, zertteý nysanyna aı­naldyrý qajet.

... «Sońǵy kezge deıin Esim han Túr­kistanda jerlengen dep jazyp keldik. Áliaqbar han urpaqtary qolyndaǵy «Shyńǵys han rısalasy» boıynsha «Ishım han Tashkandta Shaıh-an-Tahýr babada», ıaǵnı Esim han qabiri ataqty Shaıhantaýrda jatqan bolyp shyqty. Esim han Túrkistanda jerlendi dep sanaýǵa HH ǵasyrdyń basynda jarııalanǵan habarlar negiz bolǵan edi. Sonyń ishinde M.E.Massonnyń jazbasy bolatyn», deıdi óz maqalasynda tarıh ǵylymdarynyń doktory Muhtar Qoja.

Bizdiń tujyrymymyz boıynsha Túr­kis­tandaǵy saǵana Eńsegeı boıly er Esimge emes, Sámeke hannyń balasy Esim sul­tan­ǵa arnalyp salynǵan bolý kerek.

Sonda Tórtkúltóbe – Esim han orda­syn­daǵy mazarat kimge tıesili degen suraq týyndaýy múmkin. 1979 jyly Shymkent pedagogıka ınstıtýtynyń oqytýshysy A.N.Podýshkın bastaǵan arheologııalyq otrıad munda qalashyqtyń ornyn anyqtaý sharalaryn atqarǵan. Biraq qazba jumystaryn júrgizbegen. 2006 jyly Baýyrjan Baıtanaev bastaǵan top ta eleýli nátıjelerge qol jet­­­ki­ze almaǵan.

Al Esim hannyń jazǵy ordasy osy Saıramsýdyń boıynda bolǵandyǵyna kúmán keltirýdiń qajeti joq.

Esim han men Tursyn han arasyndaǵy surapyl shaıqastyń Saıramsý aıma­ǵynda ótkeni tarıhshylar tarapynan eskerýsiz qalýda.

Bul shaıqas týraly qazaqtyń ataqty jazýshysy Muhtar Maǵaýın Máshhúr Júsipke silteme jasaı otyryp bylaı deıdi: «...Biri qorqaýlyqtan, biri kekten kózderin qan basqan eki ámirshi Saıram qamalynyń túbinde bettesedi. Bir jaqta eki arys qataǵan jáne oǵan ergen qanshama qaýym, ekinshi jaqta úsh arys alash jáne oǵan qosylǵan qan­shama jurt. Bári de qazaq. Jan túr­­shigerlik meıirimsiz urys, sol zaman tarıhshysynyń sózimen aıtqanda, órt­teı qaýlaıdy. Esim hannyń tepkisine shy­daı almaǵan Tursyn han jeńiliske ushy­rap Tashkentke sheginedi.

Esim han Tursyn hannyń basyn alyp, naızaǵa shanshyp, óziniń bitispes jaýy Buhar hany Imamqulyǵa sálemdeme jiberedi.

Esim han munymen de toqtamaı, bú­lik­­­­shige tirek bolǵan, meımanasy tasyp, qazaqqa qarsy qylysh kótergen qata­ǵan rýyn ólim jazasyna kesedi. Qu­diretti qataǵan qaýymynyń arbanyń kúp­sheginen boıy asqan erkek kindiktisi túgel naızaǵa ilinedi, áıel zaty túgel úles oljaǵa beriledi.

Qataǵan qyrǵyny – Esimhannyń je­­ńisi emes, búkil Qazaq Ordasynyń je­ńilisi boldy».

Mine, osy qandy josyn shaıqas kezinde Esim hannyń stavkasy biz aıtyp otyrǵan Saıramsý boıyndaǵy Tórt­­kúltóbede bolǵan. Al Tursyn Muham­medtiń shatyry qazirgi Tóle bı aýdany, Alataý aýyldyq okrýgindegi Shatyrtóbe degen jerde ornalasqan eken. Muhtar aǵamyz bul jerdiń jaǵdaıyn jaqsy bilmese de Saıram óńiri dep naqtylap otyr. Shaıqastyń bolǵan jerlerin ataqty aqyn Qazanǵap Baıboluly óziniń «Eńsegeı boıly er Esim» dastanynda tamasha sýretteıdi. Bizdiń tarıhshylar, ádebıetshiler bul shaıqastyń qaıda ótkendigine mán bermeı keledi.

Jyr-ápsanalardaǵy tunyp turǵan jer ataýlary eki hannyń arasyndaǵy shaıqas epızodtaryn barynsha ashýǵa múmkindik beredi. Osy óńirdegi Dańǵyra­shal­dy, Sańlaq, Nabyt, Myńbaıyr, t.b. jer ataýlary osy Esim han men Tur­syn han arasyndaǵy soǵystan qal­ǵan belgiler. Sonymen qatar munda, Ha­fız Tanyshtyń málimeti boıynsha, Saıramda, Arys, Saıramsý, Aqsý ózen­derinen tartylǵan kanaldardyń aty atal­ǵan eken.

Osynaý Tórtkúltóbeniń ǵasyrlardan ǵasyrlarǵa ulasqan handar ordasyna aınalý erekshelikterine toqtalaıyq.

Birinshi, bul ólkeniń tabıǵaty tamasha, bir jaǵyn asqaq Alataý qorshap jatsa, aınalasynda ózender men sansyz bulaqtar syńǵyr qaǵady.

Ekinshi, Esim han ordasynan aınala tarap 50-60 shaqyrymǵa deıin aıqyn kóri­nedi.

Úshinshiden, sýly jer nýly jer. Mun­­da baǵzydan otyryqshy, eginshilik jaq­­sy damyǵan. Ony jazba derekter de aı­­qyn­daı túsedi.

Tórtinshiden, Jibek joly boıyna jaqyn ornalasqandyqtan saýda qarym- qa­tynasynda mańyzdy mánge ıe bolǵan.

Besinshiden, bul jerde Esim hannan buryn da, keıin de qazaq handary jaz­da orda tigip otyrǵan bolý kerek. Oǵan handardyń urpaqtary tórelerdiń Shý­tóbe degen jerde tyǵyz otyrǵandyǵy da (Keńes Odaǵy tusynda) dálel bola alady. El basqarǵan Eltaı Ernazarov ta osynda týyp ósken.

Munda sansyz tarıhı ýaqıǵalar ót­ken. Al Esim han men Tursyn han ara­syn­­da­ǵy shaıqastyń alar orny erekshe mańyzdy. Sondyqtan bul tóbede oqıǵa­nyń mán-mazmunyn ashatyn eskertkish – ansambl ornatý kerek dep oılaımyz.

Bul qasıetti jerdiń erekshelikterin tize bersek, tolyp jatyr. Mundaǵy maza­ratqa kim jerlengen degen suraqtyń jaýabyna qazaq tarıhshylary súbeli úles qo­sar dep sanaımyz. Qazaq tarıhyn jań­ǵyrtýdan shet qalmaıyq, aǵaıyn.

Muhıthan ÚMBETULY,

«Qazaqtaný» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń dırektory,

Qanatbek POShATAIULY,

ólketanýshy

ShYMKENT