Rabıǵa Syzdyq: Latyn álipbıin úırený qıyn bolmaıdy

–  Apaı, alǵashqy usta­­zy­ńyz esińizde me, saýatyńyz­dy qaı álipbımen ash­tyńyz? 

– Mektepke barǵan jyly latyn grafıkasy bolatyn, bir­den latynmen saýat ashý­ǵa týra keldi. Dál 1932 jyl­­dyń ­jaz aıynyń basynda Aq­tó­bede jumys istep júrgen áke­mizdi oblysta sol jyly qu­ry­lyp jatqan Tabyn aýdanyna baı­lanys bóliminiń bastyǵy etip jiberdi. Tabyn – qazirgi Baıǵanın aýdany. Ol eń shetki, kólik bara bermeıtin, tek at arbamen ǵana baratyn jer. Áli esimde at arbanyń ústine kúrke tigip, alasha, kıizben jaýyp, astyna jumsaq tósenish tósep anamyz, 10-nan asa bastaǵan Ha­mıt degen aǵam, 8-ge keletin men jáne 3 jas kishi sińilim arbada otyramyz. Ákemiz ben qal­ǵandary salt atpen 4-5 kún júrip bardyq. Sonda joldan aýy­ryp bardym ba, álde Aqtóbeden aýy­ryp shyqtym ba, jol boıy jótelýmen boldym. Barǵanda basymdy kótere almaı jatyp qaldym. Barǵasyn kóp uzamaı, oqý bastaldy. Meni 1-klasqa jazdy. Jazǵanyn qaıteıin, mektepti kórmedim. Kúndiz-túni jótelem de otyramyn. Aǵam men sińilim sap-saý. Aǵamyz uryspaıtyn, tóbelespeıtin, aıqaılamaıtyn jaqsy bala bolyp ósti. Aǵam tańerteń sa­baqqa ketedi, men úıde aýyryp jatamyn. Túste kelip, Je­mis anamyzdyń daıyndaǵan dám­di taǵamdaryn, shaıyn iship alyp, sabaq daıyndaýǵa otyrady. Qasynda men de otyramyn. Sóıtip birtindep árip, san úırete bastady. Anamyz oqy­maǵan kisi bolǵanymen, biz­derge sabaqty jaqsy oqýymyz úshin bar jaǵdaıdy jasaýǵa tyry­satyn. 

– Sonymen qashan jazyl­dyńyz?

– Kópke deıin jótelip júr­dim. Ákemiz ben sheshemiz aıtady eken: «Bul balamyz da bul dúnıelik emes-aý» dep. О́ıt­keni meniń aldymda 2 qyz, 1 ul­dary shetinen ketken. Biraq bul kókjótel degen aýrý bir jerden ekinshi jerge kóshkende qalady eken ǵoı. Bir jyl ótkennen keıin, 1933 jylǵa qaraǵan ash­tyq bastalǵan jyly otbasymyzben qazirgi Aral qalasyna ji­berdi. Sol jerde de alaqystaı aýyryp, biraq ja­zylyppyn. Aralda mektep bar eken, edeni kádimgi taqtaı, tere­zeleri úlken. 

– Sonda siz áripti aǵańyz­dan, úıde otyryp úırendińiz be?

– Men oqıyn degen nıetpen oqyǵan joqpyn. Kúndiz tamaq iship bolǵannan keıin aǵamnyń qasyna otyryp alyp, ol ne, bul ne dep úırendim. Aýyrǵan ba­lanyń oıynda jumysy bolmaıdy. Bir nársege qadalyp qalsa, sony ermek qylady. Ma­ǵan sol aǵamnyń oqyǵany ermek boldy. Aǵamnyń mektepten kel­genin sarǵaıyp kútip otyratyn­myn. Aǵam 3-klasta oqıtyn. Son­da alǵashqy ustazym aǵam boldy. Meni mektepke tirkep qoıǵannan keıin 2-3 aıda, sirá, mektep jibergen bolar, bir uzyn boıly, qara tory er adam kelip turatyn. Mynaý qandaı árip, mynaý qalaı oqylady dep suraıtyn. Biraq alǵash mektep, parta, taqta, muǵalim degendi kórgenim 2-klasta. 

Muǵalimimiz bir semizshe kelgen, boıy alasalaý tatardyń áıeli boldy. Qap-qara kıinetin. Basynda qara oramal, aıaǵynda qara bátińke, ústindegi besh­peti de, kóılegi de qara. Az sóı­­­­leıtin, tipti sóılemeıtin de­sem de bolady. Oqýlyqtaǵy bar­lyq óleńdi oqytyp, jattatatyn, taqtaǵa esep shyǵartatyn. Osy kúni oılaımyn, sol mu­ǵalim ne til bilmedi, ne oqy­tý­­shylyq tájirıbesi joq. Biz­­ge uryspaıtyn, ony anamyz sııaqty jaqsy kóretinbiz. Sha­­shymyzdan sıpap, maqtap jú­retin. Eki nárseden paıdasy tıdi. Jattatyp úıretti. Qa­zir­de men bir oqyǵan óleńim esim­de qalyp qoıady. Mysaly, 90-jyldar Shákárimniń myna bir óleńi gazetke alǵash jarııalanǵanda oqydym da, birden jattalyp qaldy, áli esimde bar:

«Keıbireý ózin maqtap byl­jyraıdy, Shamańa ólshep sóı­leseń neń quraıdy. Jaqsy bol­sań jaryqty kim kórmeıdi, О́z baǵańdy ózińnen kim suraıdy?!». Týra birinshi oqyǵannan jattap alǵanym. Sóıtip 2-klas­ta esep shyǵaratyn boldym, esepti sol qolymmen, áripterdi oń qolymmen jazamyn. Mate­matıkadan jaqsy boldym. Bir ǵajaby, sol kezde eń kúshti muǵa­lim matematıka men qazaq tilden beretin er muǵalimder edi. Er muǵalim bolǵannyń paıdasy qatty tıdi.

– Álipbı ózgergen soń ha­lyqaralyq ter­mın sózderdiń jazylýy da ózgermek, búgin­de. Ter­mın sózderdi qazaq tiliniń únde­sim zańyna sáıkes syndyryp jazamyz ba, álde aǵyl­shyn emlesimen birdeı jazamyz ba, qaı joldy tańdaı­tynymyz daýly. Sizden bir bilgimiz keletini sol kezde «syn­­dyrylyp» jazylǵan em­le qalaı qabyldanyp edi? Ál­de sizderge múlde bilinbedi me? 

– Ol kezde termın degennen habarymyz joq. Biraq sózderdi úndestirip jazý sol kezden bolatyn. Áli esimde, ashýdas degen sóz – ashytastan aıta kele ózgerip ketken. Búgin degen bul kún degen sóz, bıyl degen bul jyl degen sóz dep mektepten bastap úıretti. Myna eki sóz birigip ketip aıtylǵanda bir sóz bolyp shyǵady. Maǵynasy ózgerissiz, dál sondaı maǵynany berip tur dep oqytty. Mysaly, kásipodaq, ónerkásip degender sol kezde paıda boldy. Ol sózder tipti túsiniksiz edi. Kásip degen ne, óner degen ne, kásiptiń ónerge qatysy ne degen sııaqty suraqtar paıda bolatyn. Ereje shyǵarýshylar jańa sózderdiń tulǵalary anyq, túsinikti bolyp turý úshin saqtalyp jazylsyn dep, sodan osy kúngi morfologııalyq prınsıpimiz jol alyp ketti. Halyqaralyq sózder óte aýyr qalyptasty. Biraq albom degendi álbom dep, qıyndyqsyz jaza berdik.

– Qalaı oılaısyz, eger sol orfografııa búginge deıin saq­talsa, biz utar ma edik, utpas pa edik?

– Utar edik. О́ıtkeni tilimizde qalaı aıtylsa solaı jazý bar ǵoı. Daǵdy degen bar jazýda, ne nársege daǵdylansań sony avtomatty túrde qaıtalaı alasyń. Mysaly, kirme sózderdiń kóbi orys tili arqyly keldi bizge. Barlyǵy desek te bolady. Sonda osy albom degenderdi «»-men jazý daǵdyǵa aınaldy da, osy kúni durys eken dep oılaımyz. Al latyn kezinde álbom dep jazyldy. Solaı qalyptasyp ketse esh utylmas edik. Álbom degende jińishkelik belgisinsiz-aq «á» árpi «l» árpin jińishkertip tur. Jazylý men aıtylýdy ál­deqaıda jaqyndastyrar edik. Álbom dep jazsaq, oryssha aıtqandaǵy albom shyǵady. Men jazý erejelerin jasaǵanda kómekteser edim degende osylardy aıttym. 

– Kırılge kóshkendegi kez esińizde me?

– Men 15 jasymda muǵalim boldym. Kúz bastalǵanda kırıl­di qolǵa aldy. Tez arada jasyna da, kárisine de úıretińder dedi. Keıbireýler tek arabsha bildi, latyndy da áli úırenip bitpegen, al men 1-klastan latyndy bilemin. Latynǵa kelgende eshkimdi aldyma salmaımyn. Al kırılge kelgende bizde orys tili júretin. Oryssha áripterdi bilemiz, sondyqtan maǵan qıyn bolmady. Bizderdi, jastardy keńselerde jumys isteıtinderge kırıllısany úıretesiń dep sabaqtan bosatyp, keıde demalys kúnderi jumsaıtyn. Úl­ken-úlken atalarymyzǵa úı­retetinbiz.

–  42 áripten turatyn qa­zir­gi álipbımen biz jappaı saýat­tylyqqa jettik. Qazaq tili­niń ózine tán dybystary sha­shaýy shyqpaı belgilendi. Áripterdiń tańbasy da birden tanylady, óıtkeni júıeli. Bir árip – bir dybys prınsıpi saqtalǵan. Osy jetistikke qa­laı jetti? 

– Ol kezde de qazirgideı uzaq tartystar bolyp jatatyn. Ondaǵy tartystan myna­ny bilemin, bizdiń álipbıdi orys ǵalymdary, dúnıejúzine tanymal túrkologtardyń ózi qatty jazǵyrdy. 42 árip degen ne sumdyq, qysqartyńdar, dep. Qazaqtar qyrsyq, bir aıtqannan qaıtpaıdy, mádenıetsiz dep kórsetti. Soǵan qaramastan I.Ke­ńes­­baev, M.Balaqaevtar ti­li­mizdi saqtap qalamyz dep óz aıtqandarynan qaıtpaı turyp aldy. Shynynda da tilimiz saq­taldy. Keıin de konferensııalar jıi bolatyn boldy. Ásirese ý jáne ı dybystary­ jóninde kóp talas boldy. Shyn­dyǵynda olar jarty daýysty nemese sonor dybystar. Tilimizdi saqtadyq degenge mynany aıtyp otyrmyn. Mysaly, tatarlar taý, baý degendegi ý dybysyn orystyń v dybysymen berdi. Endi qazirgi jastary taýyqty tavýk dep, taý­dy tav dep sóılep ketti. Osy kúni tatarlar bizge qyzyǵady. Sender aıtqandaryńnan qaıt­paı, tilderińdi saqtadyńdar ǵoı dep.

– Apaı, daýysty ý degendi bu­ryn uý dep jazdyq. My­saly, baruý dep. Osylaı jazý durys pa? 

– Baıtursynovtyń arabty jańartýdaǵy pikiri durys boldy. Ásirese keıbir sózderdi býynǵa bólý arqyly jazý kerek degeni. Esh ýaqyt 2, 3 býyndar daýystydan bastalmaıdy, daýyssyzdan bastalady. Mysaly, daýys degen sóz da-ýys dep bó­linedi, sol sııaqty qýys degen sózdi qý-ys dep býynǵa bóle almaımyz. Sondyqtan qu-ýys dep bólinedi. Bulardyń bir árippen jazylyp ketkeni – kırıldegi ý árpine baılanysty. Al myı degendi mı dep jazýǵa bolmaıdy. Ony tavýq degen sııaqty, mı dep oqıdy. O basta ý-dy jýan daýysty, ı-di jińishke daýys­ty dybys dep aldyq ta, soǵan daǵdy alyp kettik. Uý, yı dep jazýdyń bir qıyndyǵy árip sany kóbeıip ketedi. Latynǵa kóshkende kóp qıyndyqtyń kelmegeni, kóbi tipti orys alfa­vıtin bilmeıdi. Tek arabsha bildi. Qarsylyq isteı almady. Qazir endi orysshaǵa úırenip qaldy, qarsylyq kóp. 80 jyldan asa kóz úırenip qalǵan ja­zýǵa jat bolyp turady. Biraq jazý kerek. 

Kırıldi qabyldaǵan kezde de óte kúshti ǵalymdar qyzmet etti. Latynǵa kóshkende de kúshtiler boldy. Baıtursynulynyń mek­tebi ǵoı. Qansha dúnıe shyq­ty XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda. Latynǵa kóshkenge deıin qan­shama gazet-jýrnaldar shy­ǵyp jatty. Bireýin oqı almaı­myz. Al qazir orysshadan latynǵa kóshsek ońaı. О́ıtkeni orys árip­t­erin de, tilin de bile­miz. Al arabshadan latynǵa kósh­ken aýyr boldy. О́ıtkeni arab jazýynyń fıgýralary múl­de basqa ǵoı, al orys jazýy men latyn jazýy fıgýralary bir. Biraq basqa bolsa da, oń­taıly boldy. Mysaly, ǵ dybysyn jazý úshin q dybysynyń tańbasyna sál ózgeris saldy da, qoıdy. Sondyqtan tanýǵa jeńil. Latynshany úırený endi ǵana mektepke barǵandarǵa qolaıly boldy. Qazir úırený tipten qıyn bolmaıdy. Sosyn jazýdy tek kompıýterde bolady dep oılamaý kerek. Mysaly, men bir bólmede otyrǵan adamǵa hat jazǵym keledi, sol kezde men kompıýterdi tasyp júremin be? Kompıýterge tipti jolaǵylary kelmeıtinder bolady, kózderi aýyratyndar bolady. Mysaly, men ádeıi úırenbedim. Sondyq­tan áripter qolmen jazǵanǵa da yńǵaıly bolý kerek. Qalamdy dápter betinen úzbeı jazý kerek. Qazaqtyń árbir dybysyna arnaıy bir tańba qajet. La­tyn álipbıin paıdalanatyn basqa halyqtarǵa bizdiń árip­­­terimiz oǵash kórinbegeni jón, basqa halyqtarǵa latynda joq tańbalardyń kezdesip qa­lýy keseldik keltiredi degen pikirlerge kelispeımin. Adam­nyń sanasy tez úırenedi. Odan qoryqpaý kerek.

Áńgimelesken  Quralaı KÚDERINOVA, fılologııa ǵylymdarynyń  doktory, professor

PS. Apaıdyń bir erekshe sózi bar: «Bir ǵajaby» degen. Bul kisi de Baıtursynuly zamanynyń ǵajaby. Kózi nasharlap, oqı almaǵanyna, eldegi jańalyqtardy óz kózimen oqı almaǵanyna qatty ýaıymdaıdy.

Ǵajap.