Adamzat ataýly ádette ádemilikti áıel zatymen tikeleı baılanystyrady. Sonymen qatar nárkes náziktik pen uıańdyq ta qyz-kelinshekterge ǵana tán. О́ziniń eshkimge uqsamas áleminde úlbegeı úmitpen ómir súretin, qyzǵaldaq ǵumyryn aıalaýdy ǵana tileıtin áıelderdiń jalpy adamzat tarıhynda alatyn orny erekshe. Baba dástúrindegi adamı qundylyqtyń negizi de áıel zatyna qurmet kórsetýdi, qyz balany syılaýdy mindetteıdi. Dala fılosofııasy qalyptastyrǵan «Áıel-Ana», «Qyz – óris» danalyǵyn qazaqtyń degdarlyǵyn dáriptegen uly uǵym desek te bolady.
Ár adamnyń basynda ómirdiń ónegeli sáti de, ókinishti tusy da bolady árıne. Taǵdyr degen tarazynyń teń ushynda taıtalasyp baq pen sor turady. Árbir jan baqytty bolýǵa, jaqsy ómir keshýge laıyqty desek te, keıde ómirdiń ótkinshi sátinde ózin joǵaltyp alatyn, jalǵannyń jasandy jarqyldarynda kózi qaryǵyp, ózinen basqa ózgeni kórmeı qalatyndar da bolady. Munyń bárin taǵdyrǵa telip, mańdaıǵa jazylǵannan kórý ońaı sııaqty bolǵanymen, ár adamnyń taǵdyry ózine tikeleı baılanysty ekenin de umytpaǵan durys sııaqty. Tarıhta talaı teperish kórse de, bir rýly eldiń otyn óshirmeı, shańyraǵyn shaıqaltpaı otyrǵan analar jaıly bilemiz. Tipti bir keıýananyń sózinen eki eldiń ortasyndaǵy daýǵa núkte qoıylyp, eki jaqtyń bitimge kelgeni de kóne ańyzdar men áńgimelerde baıandalady. Qazaqta qalyptasqan erdiń mártebesi, áıeldiń abyroıy degen adamı qundylyq pen ár adamnyń dárejeli orny ózgerip bara jatqandaı bolyp turady keıde. Ásirese búginde áıelder qaýymynyń otbasylyq jaǵdaılarda kúıeýinen zorlyq-zombylyq kórgeni jaıly da jıi aıtylatyn boldy. Mundaı másele elimizdiń árbir óńirinde bar. Máselen, Jambyl oblystyq ishki ister departamenti jergilikti polısııa qyzmetiniń málimetinshe, áıelderge qatysty quqyq buzýshylyqtar bıyl 1051 faktiden 1057 faktige deıin ósken.
– Jalpy, áıelderge qatysty qylmys pen quqyq buzýshylyqqa negiz bolyp otyrǵan búgingi tańdaǵy daǵdarys deýge bolady. Osyǵan baılanysty jergilikti jerlerde turǵyndardyń jumystan qysqarýy jáne tolyq qamtylmaýy, azamattardyń sonyń saldarynan spırtti ishimdikke salynýy otbasynda týyndap jatatyn janjaldarǵa sebep bolady. Keıin bul otbasyndaǵy ózara qarym-qatynastyń shıelenisýine alyp keledi, – deıdi oblystyq jergilikti polısııa qyzmeti áıelderdi zorlyq-zombylyqtan qorǵaý bólinisiniń aǵa ınspektory, polısııa podpolkovnıgi Aqmaral Janysova. Jambyl oblysynda áıelderge qatysty jasalǵan qylmystardyń jalpy sanynyń 67,9 paıyzyn jekemenshikte jasalǵan qylmystar quraıdy eken. Máselen, kisi óltirý faktisi boıynsha bıyl qylmys tirkelmegenimen, zorlaý faktileri boıynsha – 16, aýyr dene jaraqaty boıynsha 4 fakti tirkelgen. Qarap otyrsaq, áıel azamattar búginde qoǵamnyń qurbandyǵyna shalynyp bara jatqandaı áser qaldyrady. Árıne mundaı jaǵdaılar erlerdiń de bedelin túsiretini anyq.
Búgingi tańda Taraz qalasynda Jambyl oblystyq jumyspen qamtýdy úılestirý jáne áleýmettik baǵdarlamalar basqarmasyna qarasty zorlyq-zombylyq qurbandaryna arnalǵan áleýmettik qyzmet kórsetý ortalyǵy jumys isteıdi. Atalǵan mekeme osydan tórt jyl buryn ashylǵan. Ortalyq dırektory Jamal Qalybekovanyń aıtýynsha, 2014 jyldan beri munda 357 adam kelip kómek alǵan eken. Onyń 123-i áıelder bolsa, 234-i – balalar.
– Bizdiń ortalyqqa ómirlik qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan áıelder kelip, kómek alady. Sondaı-aq mekemede olarǵa 8 túrli kómek kórsetiledi. Áıelder men balalarǵa arnalǵan 2 psıholog bar. Negizgi maqsatymyz – otbasynda qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan áıelderge psıhologııalyq kómek berý arqyly olardy otbasyna qaıtarý. Nátıjesinde 7 áıel 9 balasymen birge otbasyna oraldy. О́kinishke qaraı, sol kúıi otbasymen ajyrasyp ketetinderi de bar. Kóbine munda kelgen kelinshekter sýret salyp, keste tigedi. Sonymen qatar án salyp, bı bıleıtin ónerpaz jandar da kezdesedi, – deıdi dırektor.
Jalpy, zorlyqtyń ekonomıkalyq, psıhologııalyq sııaqty túrleri kóp. Bul turǵyda japa shegetinder de áıelder qaýymy. Sol sııaqty bul ortalyqqa kelgen kelinshekterdiń deni joqshylyq pen maskúnemdikten zábir kórgender eken. Tipti bul jerge jıyrmadan jańa asqan jas kelinshekter men jasy jetpiske taqaǵan áıelder de pana izdep keledi. Qashanda ana aty ardaqtalýy tıis qoı. О́kinishke qaraı, qazir kóp jaǵdaıda olaı bolmaı tur. Osynda kelgen tórt ananyń taǵdyryn áńgimelegen ortalyq dırektorynyń aıtýynsha, olardy balasy men kelini qosylyp sabap, úıinen qýyp jiberipti. Jasy jer ortasyna kelip, balalarynan endi jaqsylyq kórem be degen shaqqa kelgende taǵdyrlarynyń tuıyqqa tirelgeni oılantpaı qoımaıdy. Sondaı-aq 2016 jyly atalǵan ortalyqqa basyndaǵy qıyn jaǵdaıdy aıtyp bir kelinshek 9 balasymen kelipti. «Álgi kelinshektiń 8 qyzy bar eken. Kenjesi ul bala. Biraq otbasyndaǵy janjal onyń qyz týǵanynan shyǵypty. Kelinshektiń aıtýynsha, kúıeýi kún saıyn qol kóterip, namysyna tıedi eken. Keıinnen álgi kelinshektiń enesi men qaıyn inisi osynda kelip, balalardy ózderimen alyp ketti. Al kelinshek osynda qaldy», deıdi J.Qalybekova. Aǵymdaǵy jyly munda 19 áıel jáne 32 bala kelgen. Otbasyndaǵy túrli jaǵdaılarmen osynda qaıyrylǵan jandardyń taǵdyryn oılaýdyń ózi qıyndaý. Ortalyqqa kelgen áıelder munda 6 aı ǵana turady. Eger olardyń otbasyndaǵy jaǵdaı rettelmese, merzimi bitken soń olar qaıda barady? Deı turǵanmen, ortalyq olardyń balalarynyń mektepke, al ózderiniń jumysqa ornalasýyna kómektesedi eken. Ortalyq ashylǵaly beri 40 áıel jeke kásipkerlerdiń qoldaýymen, al 4 áıel Taraz qalalyq jumyspen qamtý ortalyǵy arqyly jumysqa ornalasypty. Sondaı-aq Jambyl oblysy boıynsha búginde ómirlik qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan áıelderdiń deni Baızaq aýdanynan bolyp shyqty. Sonymen qatar Shý aýdanynan kóp keledi eken. Tek Moıynqum aýdanynan kelmepti.
Adam aty árdaıym birin-biri syılaýmen, qurmettteýmen qalyptasady ári máńgi jasaıdy. Al áıel taǵdyry, ana taǵdyry bul jerde asa mańyzdy. Meıli, áıelderge kómek kórsetetin ortalyq bolsyn, basqa bolsyn, báribir áıel zatynyń óz otbasymen, óz otynyń basynda bolǵany jaqsy ǵoı. Jambyl oblystyq zorlyq-zombylyqtan japa shekkenderge arnalǵan áleýmettik qyzmet kórsetý ortalyǵynda bolǵanymyzda, talaı taǵdyrdyń teperishke ushyrap otyrǵanyn bildik. Tipti beıkúná búldirshinderdiń jasqa toly janary jáýdirep qaraǵanda, janyń shyrqyraıdy. «Olar elimizdiń erteńgi bolashaǵy ǵoı» degen oıǵa qalasyń. Al bolashaqtyń taǵdyry búgin qalyptaspasa, erteń qalaı bolady? Adamzat alyptarynyń bári de anadan týǵan, áıel zatyn qurmetteýdi keıingilerge ósıet etken. Sol ósıettiń qasıetin ketirmeı, óz qadirimizdi baǵalaı bilgenge ne jetsin...
Hamıt ESAMAN, «Egemen Qazaqstan»
Jambyl oblysy