«Qalaısha qııamyz, ushyrsa uıamyz?!» dep jastyqtyń jasyl áýezine malynar mektep bitirýshiler keshi de jaqyn qaldy. Bıyl elimiz boıynsha 146 myń túlek mektep bitiredi.
Álbette, «Besiktegi balanyń kúlgenin kórgen – bir murat, aldyna túsip ananyń júrgenin kórgen – bir murat» degendeı, mápelep ósirgen balanyń el qatarly orta bilim alyp shyǵýy aldymen ata-anaǵa mereı, al attestat alǵan albyrt jastyń aldynda syry men syny kóp úlken ómir tur. Sondyqtan da mektep bitirýshiler keshinde kóz janaryńyzǵa kelip qalar móltil jasta «tarydaı bolyp kirip, taýdaı bolyp shyqqan» aıaýly ortaǵa degen qımastyqtyń syry da, alǵa jeteleıtin armandardyń jyry da bar...
Maǵjan Jumabaev «Pedagogıka» atty eńbeginde «Tárbıe tórt túrli: dene tárbıesi, aqyl tárbıesi, sulýlyq tárbıesi hám qulyq tárbıesi. Eger de adam balasyna osy tórt tárbıe tegis berilse, onyń tárbıesi túgel bolǵany» deıdi. Azamattyqqa aıaq basqan adamnyń tórt qubylasyn túgendeıtin osy qasıet túgelimen jańa ǵasyrdaǵy mektep bitirýshiler býynynan tabyla ma? Jasyrary joq, tirsek pen tuıaqtyń arasyndaı balalyq pen úlken ómirdi jalǵar sabaly minez qazirgi jasóspirimderge jetpeı jatady. Sonyń biri túlekterdiń mektep bitirýshiler keshin daqpyrty men daraqylyǵy kóp sán-saltanatqa aınaldyryp jiberetini deýge bolady. Bul tarapta jyl saıyn qoǵamdaǵy qyraýly sózder úıirimen Bilim jáne ǵylym mınıstrligine baǵyttalatyny da belgili.
Taıaýda Bilim jáne ǵylym mınıstri Erlan Saǵadıevtiń ata-analardyń «dástúrli» saýalyna Úkimette de, halyqqa esep berý jıynynda da, brıfıngte de taǵy bir márte jaýap berýine týra keldi. Mınıstr mektep bitirýshiler keshine qatysqysy kelmeıtin oqýshylar men ata-analardy eshkim qınamaıtynyn, olardyń resmı attestat tapsyrý saltanatyna ǵana qatysýyna bolatynyn aıtty. Mektep bitirýshiler keshin ótkizýge kóp aqsha jınaýǵa baılanysty mınıstrlik tarapynan baqylaý jáne is-sharany ótkizý formatyn usyný týraly saýaldardyń jıi kóteriletinin jetkizgen E.Saǵadıev «Bizdiń arnaıy osy keshti ótkizetin tujyrymdamamyz joq. Bul jyl saıyn ótkiziletin resmı mereke. Mektepter qalaı ótkizetinin jaqsy biledi. О́tkizemiz dese mektep ákimshiligi, baqylaý keńesi men ata-analar keńesi jınalyp, ortaq sheshim qabyldaıdy. Al ata-analar «aqsha jınamaımyz, bermeımiz» dese, resmı bóligine, ıaǵnı attestat tapsyrý saltanatyna qatysyp, úıge qaıtyp ketýlerine bolady. Olardy eshkim qınamaıdy», degen-di.
Shyn máninde, sońǵy jyldar bederinde balabaqshadaǵy búldirshinderiniń birge oınap júrgen qurby-qurdastary men bastaýysh synyptarda oqıtyn jetkinshekteriniń birge oqıtyn synyptastaryn balasynyń týǵan kúnine shaqyryp, as ta tók dastarqan jasap, mereıin tasytyp jatatyn keıbir ata-analar úshin mektep bitirýshiler keshin túlekterdiń ózderi qalaǵandaı, este qalarlyqtaı ótkizýinde qandaı sókettik bar deýi kádik. Alaıda, bar másele osynda. Bul áleýmettik jiktelýdi balalardyń boıyna sińire túsetin alǵysharttar bolatynyn bastapqyda ańdaı bermeımiz. Rejısser T.Temenovtiń «Mahabbat stansasy» fılmindegi mektep bitirýshiler keshinde ózara shekisip qalǵan basqarma balasy Jeńistiń jalǵyzilikti otbasynda ósken Oraldy «Sen ózi úıińe qonaq shaqyryp kórip pe ediń?» dep muqatatyn kórinisi oıǵa oralady. Bul kadrdyń ómirde qaıtalanbasyna kepildik joq. Sebebi búginde bútin emes, birinde bar, birinde joq, zamannyń jaraǵan býralyǵyndaı naryqtyq qoǵamda ómir súrip otyrmyz. Qazaq muny «kedeıdi «bárekeldi» jubatady» dep qysqa qaıyrǵan. Álgi attyǵa erip, jaıaýdyń tańy aıyrylyptynyń keri osy bala kezden-aq qalana bastaıtynyn sanaly ata-ana salamatty urpaq tárbıesi úshin oılaýǵa, jadyna túıýge tıis.
Árıne, erterekte oqýshylardyń muǵalimniń, synyp jetekshisiniń ruqsatynsyz jym tastap túrli otyrys jasap, erteńine sabaqta túlki meziretpen túk kórmegendeı otyratyn kezderi bolatyn. Balalyq baldáýren úshin bul da qyzyq. Biraq búgingi kórip júrgen mektep bitirý keshteriniń sán-saltanaty sol kezdegi ata-analardyń shańyraq kótergen balalaryna jasap beretin qońyrtóbel toı-tomalaqtarynyń qasynda tipti eren ertegideı áser qaldyrady. Bul – eń aldymen ata-anaǵa materıaldyq jaǵynan aýyr tıedi. Onyń ar jaǵynda moraldyq qınalysty da ótkeretini daýsyz. О́ıtkeni balaǵa «joq» dep aıtý betinen qaqqandaı bolmaq. Baladan árkim de aıanyp qalmasy belgili. Dese de «jomarttyń qolyn joqtyq baılaǵan» qysyltaıań qoǵamda biriniń emes, báriniń turmystyq jaǵdaıyn balalar úshin eskerý qajet-aq. О́ıtkeni bala namysy da bala kóńili ispetti kirshiksiz. Oǵan qylaý juqtyrýǵa eresekterdiń quqy joq.
Osy oraıda mınıstr mektep bitirý keshin uıymdastyrǵan kezde ysyrapshyldyqqa salynbaý qajettigin alǵa tartyp, «Mektep bitirýshilerdiń lımýzınmen qydyrýyna jáne qyrýar aqsha jınap, mektep bitirý keshin shoýǵa aınaldyrýǵa moraldyq turǵydan qarsymyn. Ekinshi jaǵynan, oqýshylardyń tańdy qarsy alýyna, mektep bitirý keshine tyıym salýǵa da qarsymyn», degen edi. Rasynda, túbegeıli tyıym salýdyń qajeti joq, biraq túlekterdiń «Gollıvýdtyń» juldyzdaryndaı nemese bázbir aqsúıekterdeı esik pen tórdeı kólik, shamdaldary jarqyraǵan qymbat meıramhana jaldaýynyń ar jaǵynda da tolyp jatqan shyǵynǵa shekteý qoıýdy oılastyrǵan abzal. Máselen, saltanatty sharaǵa saı kıinýdiń ózi ájeptáýir sabyltady. Kim bekzada kóringisi kelmeıdi?! Ásirese, qyzdardyń sán salonyna barýy, áldebir aıtýly ateleden arnaıy kóılek tiktirýi syqyldy tolyp jatqan daıarlyq aýylda, qalada bolsyn, nesıesi bar nemese kóp balaly otbasylarǵa salmaq salady. Tipti bir muǵalimniń muń shaqqany bar: «Mektep bitirýshilerdiń keshinde jasanyp shyǵa kelgen bozbala men boıjetkenniń arasynda keshegi muǵalimi ózin qorash sezinetin jaǵdaıy kóp kezdesedi. Sebebi muǵalimniń áleýmettik jaǵdaıy da kóp oqýshynyń otbasymen shendese bermeıdi. Mundaıda esiktegi kúzetshiniń kúıin keshetin bul keshke muǵalim de barǵysy kelmeıdi» deıdi.
Ásili, bul muǵalimge kórsetiler qurmettiń, aıtylar alǵystyń, ustazdy ulyqtaýdyń saltanaty bolýy tıis qoı. Biraq osy bir keshtiń qasań kóńdeı qatyp qalǵan keı jazylmaǵan qaǵıdalary bozbalalar men boıjetkenderdiń albyrttyqpen ishimdik ishýlerine, tártip buzýyna, keıde qylmys jasaýyna, tipti bar arman-muratyn tárk etip bosaǵa attaýlaryna nemese oń bosaǵada otyryp qalýyna da alyp kelip jatady. «Jaqsy bala súıik, jaman bala kúıik» desek te, mektep bitirýshiler keshiniń durys uıymdastyrylýyn, olardyń qaýipsizdigin mınıstr aıtqandaı, mektep ákimshiligi, baqylaý keńesi men ata-analar ortaq múddeli taraptar retinde osy bastan oılastyrǵany jón. Onyń syrtynda, Ulttyq biryńǵaı testileýge daıyndyq, mamandyq tańdaý sııaqty jaýapkershiligi zor istiń turǵanyn da umytpaý kerek.
Ásili, sońǵy jyldary qoǵamdaǵy izgi isterdi mektep bitirýshilerdiń qolǵa ala bastaýynan zor úmit kútýge bolady. Aıtalyq, byltyr Mańǵystaý oblysy Túpqaraǵan aýdany Aqshuqyr aýylynyń 45 túlegi mektep bitirý keshinen bas tartyp, 400 myń teńgeni qaterli isikke shaldyqqan aýyldas búldirshinniń emine jınap berdi. Sondaı-aq Shymkent qalasyndaǵy №75 orta mektep túlekteri Tasaryq aýylyndaǵy áleýmettik ortalyqta tárbıelenetin múgedek balalarǵa syılyqtar tartý etip, qýanysh syılady. Qaıyrsyz shoýdan qaıyrymdy isti alǵa qoıǵan túlekter shoǵyry artqan saıyn mektep bitirý keshiniń de sáninen máni basym bola túspek dep oılaımyz.
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»