Násilshildikke soqqy bergen atlet

Oýensti kópshilik «Júgirý jolaǵynyń darabozy», «Qara oq» dep ataıtyn. Amerıkalyq tanymal sprınterdiń sporttyq ǵumyrynyń aıaqtalǵanyna 70 jyl­ǵa jýyqtap, al óziniń ómir­den ótkenine 38 jyl tolsa da, ol álemniń eń úzdik sport­shy­lary­nyń biri bolyp qala bermek. 1935 jyly 45 mınýttyń ishin­de 6 álemdik rekord ornat­sa, araǵa bir jyl salyp Berlın­degi Olımpııa oıyndarynda tuń­ǵysh ret sporttyń tórt túri­nen: 100 metr, 200 metr jáne 4×100 metrge júgirýden, sony­men qatar uzyndyqqa sekirý­den chempıon atandy. Bir qara­ǵan­ǵa, ańyz adamǵa aınalý úshin osy jetistikterdiń ózi-aq jetki­likti. Biraq Oýensti tarıh násil­shil­dikke Berlınde turyp soqqy bergen sportshy retinde de biledi.

Djeıms Klıvlend alty jasynda aǵa-ápkelerimen birge 7 shaqyrym qashyqta or­na­las­qan mektepke baramyn dep sheshedi. Úlkenderden qalyp qoı­mas úshin oǵan únemi júgirýge týra keletin. Biraq májbúrli júgi­ristiń arqasynda biz biletin sport­­shy óziniń erekshe qabiletin ańǵara bastaıdy.

Sol mektep, naqtyraǵy dene tár­bıesi pániniń muǵalimi bolma­ǵanda, Djessı de baýyrlary tá­rizdi qara jumysqa bilek sy­bana kirisip keter me edi. Char­lı Rıleı bul balanyń dene tur­patyna birden nazar aýdarady. Oǵan qosa jeldeı esken jyldamdyǵy, shıraq qımyl-qozǵalysy taǵy bar. Sondyqtan muǵalim Djessıge jeńil atletıkamen aınalysýǵa keńes beredi. Jeńis te kóp kúttirgen joq: aldymen mektep arasyndaǵy jarystar, sonan soń kolledj birinshilikteri, artynsha eldiń ortalyq-batysy túgel jınalatyn iri týrnırler.

Nebári 15 jasynda Oýens 10 metrdi 10,8 sekýndta baǵyn­dyryp, uzyndyqta 7 metrge op-ońaı sekiretin. Alaıda darynǵa sport mektepteri nazar aýdarýǵa asyqqan joq. Bul, árıne bizdiń keıipkerdiń syrt kelbetine baılanysty. Muny Djessıdiń ózi de jaqsy túsindi. Sondyqtan ol tek óz kúshine ǵana senýge, qandaı qıyndyq kezdesse de qasqaıyp qarsy turýǵa tyrysty. Bul týraly ol óz kitabynda bylaı dep jazady: «Bastaýysh synyptardan bastap-aq ár kúnim jattyǵýsyz ótken emes. Ákem jalshy boldy, al men jetistikke jetkim keldi, bilim alsam dedim. Maqsatyma jetýge júgirý kómektesti. Júgirý meni adam sekildi ómir súrýge úıretti».

Oýens 1936 jylǵy Olımpııa oıyndarynda da jeńiske jete­tindigin ańǵarta bastady. Bapkerleri artqan úmitti arqalap Djessı jattyǵý men jarysqa qatysý úshin Kalıfornııaǵa attandy. Ol jaqta ózine beımálim bolyp kelgen jańa ómirge tap boldy – baılyq, kınojuldyzdar, jankúıerler men aqsha. Kózin ashqaly mundaıdy kórmegen jigitti tańsyq dúnıe esinen tandyra jazdady. Júgirý jolaǵynda jeńilistiń qandaı bolatyndyǵyn da Oýens Kalıfornııada bildi. Kóp­shilikke keregi de sol emes pe, ba­sylymdar birinen soń biri basty úmitkerdi joldan taıdyratyn qarsylastar týraly jazyp jatty.

Bulaı jalǵasa berse qurdymǵa ketetin kúnniń alys emestigin túsingen Djessı Ogaıoǵa oralyp, Berlındegi Olımpııa oıyndaryna tyńǵylyqty jattyǵý­ǵa kiristi. Kóp uzamaı babyna enip, iri halyqaralyq týrnırlerde qaıta top jara bastady. Endi qarsylastardyń bári qapy qalyp, Germanııa astanasynda da atoı salatyn kún alys emesteı kóringen. Alaıda ony kezekti kedergi kútip turdy. Resmı Berlındi antısemıtızm men ultaralyq arazdyqqa umty­lýda dep aıyptaǵan qozǵalys músheleri AQSh sportshylary Olımpıadadan bas tartýy kerek dep pikir aıtty. Qatarda basty armanynan bas tartqan Oýens te bar. Ádette qaranásildilerdiń piki­rine qulaq aspaıtyn qoǵam bul joly Djessıdiń jurtshy­lyqtyń aldynda aıtqan sózderin qyzý talqylaýǵa kiristi.

Degenmen boıkot máselesi de basyldy. Al AQSh úkimetiniń Germanııaǵa attandyrǵan komıssııasy Eýropadan qýanyshty habarmen oralyp, «Biz qalaı da Olımpıadaǵa qatysýymyz kerek, nemisterdiń daıyndyǵy óte jaqsy, olar arazdyq týdyratyn áreketke jol bermeıdi» dep oıyn ortaǵa salady. Keıinnen belgili bolǵandaı, komıssııa músheligine engen jalǵyz Everı Brandeıdj o bastan-aq reıhtiń bastamasyn qoldaýshylar qatarynda bolǵan eken. Brandeıjdiń sóziniń jany da bar edi. Shynymen de Ger­manııa bıligi oıyndar barysyn­da mıllıondaǵan sport jankúıeri­niń aldynda bedelin joǵaltqysy kelgen joq. Ári jergilikti sport­shylardyń AQSh-tan kelgen qo­naqtardyń tas-talqanyn shyǵa­ra­tyndyǵyna sendi.

Olımpııa oıyndarynyń da kózdegeni sol – aq násildilerdiń, arıılik atletterdiń ózgelerden ústemdigin dáleldeý. Bastapqyda jer­gilikti sportshylardy ǵa­na arnaıy marapattap jatqan Gıt­lerge Halyqaralyq Olımpıada komıteti eskertý jasaǵanda ol: «Sizder men qaranásildilerdiń qolyn qysyp sýretke túsedi dep oılaısyzdar ma?! Eshqashan!» dep jaýap beredi. Sondyqtan fıý­rer jeńimpazdardy arnaıy qabyldaýdan birjola bas tart­ty. Tıisinshe 100 metrge júgi­­rýde eki nemisti artqa qaldyr­ǵan Djessıdiń altynyn da mo­ıyndaǵysy kelgen joq. Shamasy Gıtler Djessıdiń jeńisinde taǵy bir nemis Adı Dasslerdiń eń­begi baryn da sol sátte bilme­se kerek. Bulaı deıtinimiz, «Adı­das» kompanııasynyń negizin qa­la­ǵan Dassler jarys aldyn­da amerıkalyqqa arnaıy daıyn­daǵan sporttyq aıaq kıimin tabystaǵan.

Júgirýde ketken ese uzyn­dyqqa sekirýde qaıtarylýy tıis bolatyn. Jospar boıynsha Lýs Long fıýrerdiń de, jergilikti jankúıerdiń de úmitti aqtaýy kerek edi. Sońǵy múmkindiginde Lýs 7 metr 87 santımetrge bir-aq sekirdi. Olımpıada rekordy! Gıtlerdiń oıyndaǵysy oryn­dalýǵa kedergi joqtaı kórin­gen, biraq qýanyshtary uzaqqa sozyl­mady. Taǵy da Djessı «kiná­li». Amerıkalyqqa baǵyn­ǵany – 8 metr 6 santımetr. Ashýǵa býlyqqan Gıtler ornynan atyp turyp, stadıonnan shyǵyp ketti. Long bolsa kúmis medaldi qanaǵat tutqanymen qoımaı, Oýensti birinshi bolyp quttyqtap, qolynan jetektegen kúıi stadıondy aınala júgiredi. Kelesi kúni Oýens 200 metrde aldyna jan salmady. Bul joly jurt oryndarynan turyp qol soqty. Djessı Berlınde jos­pardan tys taǵy bir altynǵa qol jetkizdi. Osylaısha Oýens Berlınde Olımpıadanyń tórt dúrkin chempıony atandy.

Djessı AQSh-qa kelgen soń ómiri túbeıgeıli ózgeretinine sendi. Al qatal qoǵam baz-baıaǵy qalpymen qara násildi jigitti batyr dep tanýǵa daıyn bolmaı shyqty. Tipti olımpıadashylardy arnaıy qabyldaǵan Rýzvelt Oýensti Aq úıge shaqyrmaq túgi­li, quttyqtaý hatyn joldaýdy da orynsyz dep tapty.

Al jurttyń esine onyń bir kezderi Berlınde jasaǵan erligi 50-jyldary ǵana tústi. Bul – halyqtyń násilshildik dertinen birtin-birtin aıyǵa bastaǵan kezi. Al 1976 jyly Oýensti Djerald Ford Aq úıde arnaıy qabyldap, Bostandyq medalin tabystady. Araǵa tórt jyl salyp, 1980 jyldyń 31 naý­ry­zynda 67 jasqa tolýyna bir­neshe aı qalǵanda ókpe qater­li isiginen ańyz atlet baqı­lyqqa attandy.

Mádına ASYLBEK,

jýrnalıst