XV Eýrazııalyq medıa-forýmy 8 jyldan keıin Almatyǵa qaıta oraldy

Forým syndarly pikir almasýdy qamtamasyz etedi

Qazaqstan Prezıdenti forým­nyń jyl saıyn keń aýqymdy máseleler boıynsha ashyq ári tarap­syz dıalog júrgizýge daıyn medıa salasynyń kásip­qoı­laryn jınaıtynyn atap ótti. «Evo­lıýsııanyń 15 jyly: qubyl­maly dúnıe jáne bizge ózgeris ákelgen álem» atty kún tártibi forýmnyń rýhyn dál kórsetip tur. Bul jýr­nalıster men sarapshylarǵa ǵalamdyq aqparattyq keńistiktegi kókeıkesti máseleler boıynsha pikir almasýǵa, óz ustanymyn aıqyndaýǵa múmkindik beredi.

Nursultan Nazarbaev aqparat­qa qol jetkizýdiń ashyq arnala­ryn jetildirip, úzdiksiz dıalogty­ qam­tamasyz etý qajet dep sanaı­dy. Bul óz kezeginde paıda bolǵan bar­lyq túıtkilderdi sheshýde yn­tymaqtastyq ornatýdyń ózek­­ti sharty bolyp tabylady. Qazaq­­stan Prezıdenti jýrnalıst ma­man­dyǵy qoǵamǵa qyzmet etýdiń jáne joǵary etıkalyq, moraldyq – adamgershilik qa­sıet­tiń úlgisi bolýy tıis ekenine toqtaldy.

«Eýrazııalyq medıa-forým – barlyq kókeıkesti máselelerdi talqy­laýdyń taǵy bir múmkin­digi. Kásibı quram men forým­nyń nátıjeliligi barlyq qatysý­shy­larǵa paıdaly bolyp tabylatyn syndarly pikir jáne tájirıbe al­masýdy qamtamasyz etedi. Bar­lyq qatysýshylarǵa jemisti pikir­talas pen jarqyn áser tileı­min!» delingen Elbasynyń qut­tyqtaýynda.

Jańa býyn er jetip keledi

Osymen on besinshi ret álem­niń ár shalǵaıyndaǵy árip­tes­terimizdi to­ǵys­tyryp otyrǵan alqaly jıyn­­da Eýrazııalyq medıa-forým Uıym­­dastyrý komıtetiniń tór­aıy­­my Darıǵa Nazarbaeva XV Eýra­­zııalyq medıa-forýmnyń kúlli mu­­syl­man úshin qasıetti hám sha­pa­ǵa­­ty mol Ramazan aıynda ótip jat­­qa­ny zor mánge ıe ekenin atap ótti.

Darıǵa Nazarbaeva búgingi forýmda aqparattyq tehnologııa­lardyń damýymen qosa, adamzatty alańdatqan túıtkildi taqyryptar tarqatylatynyn atady.

– Men osy jyldary bizdiń aınalamyzda bolǵan ózgeristerdi baıandasam deımin. Eger bizdiń salamyz – buqaralyq aqparat quraldaryna toqtalsaq, munda barlyǵy derlik ózgerdi.

Biz 2002 jyly tuńǵysh ret Almatyda basqosqan kezde aıfon men aıpad joq edi. Feısbýk, ıns­tagram, vatsap deıtinder atymen bolǵan joq.

О́mirimizge iPhone, iPad dendep enip, úırenshikti quralǵa aı­nal­dy. Al «peıdjer» sózi umy­tyl­dy dese de bolady. Dıskili tele­fondy tek eski kınodan kóre­siz. Teledıdar jáshigi suıyq krıs­taldy ekranǵa aınaldy. Noýt­býk­­tardyń túr-túri kóz jaýyn ala­dy. Smartfon – qaltaǵa syıyp ketetin derbes kompıýter. Inter­nettegi izdeý júıesi kez kelgen aq­paratqa jol ashady. Balalar devaıstarmen buryn qýyrshaqpen oınaǵandaı aldanady.

Búkil álemde medıatutyný múl­­de basqasha sıpat aldy. Eń bas­­­tysy – jańa medıada ózin sýda júz­­gen balyqtaı sezinetin býyn paı­­da boldy. Kópshilik olar­dy tuń­­ǵy­sh sıfrly býyn dep ataıdy.

Árbir jańa gadjetke tańǵala­tyn bizder men sizder, qadir­li forým­ǵa qatysýshylar. Televı­zııa­ny qandaı da bir jańa ınternet qosymsha jeńe me, álde kerisinshe me dep uzaq aıtysamyz. Al 10, 15, 20 jastaǵylar bul gadjetter, qosymshalar, servıster jáne áleýmettik jelimen birge týǵan, solarmen birge ósip jatyr. Internet, smartfon jáne erkin kommýnıkasııasyz óz ómirin kózge elestete de almaıdy.

Osy óskeleń urpaq dástúrli jáne jańa medıa arasynda tańdaý jasa­maıdy. Olardy ózderine qo­laı­­­lysyn paıdalanady, dedi uıym­­­das­tyrý komıtetiniń tór­aıymy.

Aıtpaqshy, mine, sondyqtan da sıfrlyq býyn ınternetke, mobıldik qosymshalarǵa qandaı da bir servıs ne múmkindik dep emes, ajyramas, ómirlik mańyzy bar qyzmet dep qaraıdy. Al ony paıdalanýǵa shekteý qoısa, az da emes, kóp te emes, ómir súrý saltyna qastandyq dep qabyldaıdy.

Kóp elderde júrgizilgen zertteýler áke men bala arasyn­daǵy burynnan kele jatqan teketirestiń sıfrlyq salaǵa aýysyp, kóp jaǵdaıda medıatutyný tóńireginde óristeıtinin kórsetip berdi. Alaıda eresekter, ınternet pen sıfrlyq is-qımyldy retteýge kiriskende muny esepke almaımyz.

Biraq bul sıfrly dúnıe retteýge, al ony paıdalanýshylar san qıly kıberqaterden qor­ǵaýǵa muq­taj emes degendi bildir­meıdi. Ony memlekettik retteý aqy­lǵa qo­nym­dy jáne jaýapty bolýy qaj­et degen sóz. Muny jas býyn uǵy­nyp, qabyldaýy tıis. Ere­sek­­ter óz balalaryna túsindire bilsin.

Jańa sıfrly álem ózimen birge meıirim men ómirdiń jańa boıaýlaryn, qarym-qatynas pen damý úshin tamasha múmkindik qana alyp kelmeıdi. Bárimiz de áleýmettik jelidegi balany óz-ózine qol jumsaýǵa ıtermeleıtin «ólim toptary» týraly bilemiz.

Bizdiń smartfondaǵy messend­jerler adamdar arasyndaǵy asa qolaıly kommýnıkasııalyq qural ǵana emes, onyń artyqshylyǵyn terrorıster, esirtki satýshylar jáne basqa da qylmyskerler paıdalanatynyn jaqsy bilemiz.

Búginde qoǵam men adamzatqa jańa kommýnıkasııalyq tehnolo­gııalar tóndiretin qaýip-qater tal­qyǵa túspegen birde-bir el álemde joq, dedi uıymdastyrý komıtetiniń tóraıymy.

Qyzyl kitap qalyńdap barady

Sońǵy 15 jylda qorshaǵan orta da úlken ózgeriske ushyrady. Aýa raıy qolaısyzdyǵyn týynda­typ otyrǵan klımattyń ózgerýimen qosa, túrlerdiń joıylý qasiretin kórip otyrmyz. Qyzyl kitap bar­ǵan saıyn qalyńdap barady.

Kún saıyn álem san qıly túrge jatatyn 10-nan 130-ǵa deıin tiri or­ganızmnen aıyrylyp jatyr. Olar­dy qalpyna keltirý múmkin emes. Osylaısha, 15 jyl ishinde qansha jan-janýardan aıy­rylyp qa­l­ǵa­nymyzdy esepteý qıyndyq týdyrmaıdy...

Esesine adamzat ǵaryshty myqtap ıgerýde. Degenmen, teh­nologııanyń qarysh­tap damýy álemdik saıasat­taǵy qatygezdikpen qatar júrip jatyr. Soǵys ataýly toq­ta­maı tur. Qaqtyǵys derek­terin qam­tıtyn Ýpsala ýnıver­sı­teti­niń jalpylama maǵlumatyna súıen­sek, 1989-2014 jyldardaǵy tek qanquıly qaqtyǵystardyń saldarynan áskerıler arasyn­daǵy shyǵyn 1 mıllıonnan asyp ketti. Áskerı qaqtyǵystarǵa tartylǵan elderde qurban bolǵan beıbit tur­ǵyndardyń sanyn esepteý qıyn. О́ıtkeni ol jerlerde halyq sanaǵyn júrgizý múmkin emes.

BUU málimeti boıynsha, eriksiz mıgranttar men bosqyndar sany 25 mıllıon 800 myń adamǵa jetti. Bul HHI ǵasyr basyndaǵy kór­setkishten 50 paıyz artyq. Batys jáne Shyǵys Eýropaǵa jóńkilgen bos­qyndar leginiń janynda «Halyq­tardy jappaı kóshirý» kar­tınasy ózi jaıyna qalady.

Álem terrorızmniń qara tol­qy­nyna tunshyǵyp tur. Lań­kes­tik áreketter álemniń ár túkpirindegi myńdaǵan adamnyń ómirin jalmady.

Sońǵy 15 jyl ishinde halyq­ara­lyq jaǵdaı «qyrǵı-qabaq soǵys­tyń» belgilerimen meılin­she kúrdelene túskenin aıtpaı ketýge bolmaıdy. Ol keıde kádim­gi soǵysqa aınalyp keterdeı qaýip tóndiredi. Memleketter basshy­larynyń sóz aýany da ózgerdi. Onda tózbeýshilik, bulyńǵyr, keıde eń qýatty ári jańa qarý-jara­ǵyn kórsetý arqyly ashyq qoqan-loqy bildirý seziledi.

AQSh, Reseı jáne Eýropa odaǵy arasyndaǵy ózara túsinis­tiktiń tómen deńgeıi de alańdat­paı qoımaıdy. Sondaı-aq Eýropa dostastyǵy elderi Uly­brı­tanııanyń Brexit jáne Katalo­nııadaǵy separatızm áreketimen kúsheıgen «eýroskeptısızm» daǵdarysyn bastan keshirýde.

Álbette, mundaı oqıǵalar álem­dik medıada kórinis tappaı qoı­m­ady. Internet, áleýmet­tik jeli­ler jáne ózge de kommý­nı­k­a­­sııalyq servısterdiń qar­qyn­dy damýy kádýilgi júıeni kúrt ózgertti. Devaıstar men gad­jetterdiń salystyrmaly qol­jetim­diligi medıa oqıǵalaryna jú­zdegen mıllıon adamnyń tike­leı qatysýyna múmkindik berdi. Jeli avtorlary – blogerler paı­da boldy. Olardyń keıbiri ta­ny­m­aldyq jaǵynan dástúrli ba­sy­­lymdardyń kórnekti jýrna­lıs­terimen básekege túsýde. О́z kezeginde basylymdardyń taralymy azaıdy. Televızııanyń burynǵydaı ústemdigi joq. О́ıtkeni smartfony bar kez kelgen adam ózi reportaj jasap, tipti derekti fılm túsire alady. 2005 jyly paıda bolǵan aýqymdy You Tube vıdeohostıngi avtorlardyń ujymdyq stýdııasyna aınaldy. Munda olar óz baǵdarlamasyn, vıdeoblogyn, sıýjetin ornalastyryp, mıllıondardyń aýdıtorııa­syna usynady, dedi Eýrazııalyq medıa-forým uıymdastyrý komı­tetiniń tóraıymy.

Qarqyndy modernızasııa túrli máseleler týyndatýda

Medıanyń qarqyndy modernızasııalanýy, sıfrlandyrý ózimen birge túrli máselelerdi týyndatýda, degen uıymdastyrý komıtetiniń tóraıymy forým kóterýge tıisti kókeıkesti jaıt­tarǵa sholý jasady.

– Internet keńistigine op-ońaı kirý ózin tanytqysy keletin talanttarǵa ǵana emes, nebir avantıýrısterge, qylmyskerlerge, túr­li teris nasıhatshylarǵa, ter­ro­rızm teoretıkteri men prak­tık­terine, arazdyq pen óshpen­dilikke shaqyratyndarǵa da jol ashty.

Álgi troll dep atalatyn aqpa­rat soǵysynyń kózge kórin­beıtin jaýyngerleri, sondaı-aq jalǵan jańalyq – feık jasaıtyndar naǵyz máselege aınaldy. Moıyndaǵan jón, bulardyń qasynda tabloıd táýir dúnıe sııaqty bolyp kórinedi.

Men sýrettegen kartına tym aıanyshty bolyp kórinýi de yqtımal. Bálkim, solaı shyǵar. On­­da ol osy forýmda sóz saıysy, joqqa shyǵarý men pikirtalas taqy­rybyna aınalsyn. Menińshe, bizdiń forýmnyń ótken 15 jyl­daǵy basty jetistigi de sol – shy­­naıy da ádil, sonymen qatar jal­ǵan saıası ustamdylyqqa janas­paıtyn jaısyz pikir bildirý múm­kindigi bolyp tabylady.

Frensıs Fýkýıama aıtqandaı, «tarıhtyń aqyry» deıtin uǵym joq. Adamzat tarıhy sheksiz ári ól­sheý­siz qasiretke toly. Biraq bul e­ńseni túsirýge sebep bola almaıdy!

D.Nazarbaeva uıymdastyrý komı­teti atynan forýmnyń negi­zin qalaýshylardyń biri, kon­­fe­rensııanyń dúnıege kelýine jáne odan ári damýyna zor úles qos­qan Armen Sarkısıan myrzaǵa rız­a­shylyǵyn bildire otyryp, ony ult aldyndaǵy asa jaýapty qyz­met Armenııa Prezı­denti laýazy­myna saılanýymen quttyqtap ótti.

Jahandy kezgen salqyn lep

Medıa-forýmnyń alǵashqy jıyny «Halyqaralyq qaty­nastar evolıýsııasy: jahan­dyq salqyn­dyq» májili­sinen bas­taldy.

Álemdik ahýaldyń aýany ózgerip keledi. Alaıda áńgime tek aýa raıy týraly ǵana emes. Saıası metereologııa da turaqsyz. Jahandyq klımat jylyp kele jatqanymen, halyqaralyq qaty­nastarda yzǵar seziledi.

Sońǵy jyldary Eýropa birqatar saıası jáne ekonomıkalyq qıyndyqtarmen betpe-bet kelýde. Breksıt pen bosqyndar nópiri, Grekııadaǵy qaryz daǵdarysy, terrorızm qaýpiniń jańǵyrýy «kári qurylyqty» qaljyratyp bitti. Eýropalyq odaqtyń qurylymy men bolashaqtaǵy sıpaty týraly jıi áńgime kóterile bastady.

Májilis moderatory, VVS Eýropa arnasynyń aǵa tilshisi Gevın Hıýıtt (Ulybrıtanııa) dóńgelete júrgizgen konfe­rensııada Eýropanyń búgingi ahýalyna BAQ álemindegi tanymal tulǵalar saraptama jasady. Olardyń qatarynda Italııa parlamentiniń múshesi, jýrnalıst Debora Bergamını, «Fıgaro» (Fransııa) gazetiniń sholýshysy Reno Jırar, Oksford saraptaý ınstıtýtynyń aǵa keńesshisi Sem Ýılkın, «Solshyl kúshterdiń demokratııalyq odaǵy» (SLD) partııasy jetekshisiniń orynbasary Ejı Vanderlıh bar.

Búgin Eýrazııalyq medıa-forým óz jumysyn aıaqtaıdy. Úshinshi kúni úsh birdeı úlken ta­qyryp talqyǵa túsedi. Negizgi má­sele «Medıa evolıýsııasy: blogo­­sferanyń órkendeýi qaýip pe álde órleý me?» taqyrybynda órbıdi.

Shahıd KÝREShI, «London Post» gazetiniń sholýshysy (Ulybrıtanııa):

– Aldymen Almaty qalasy týraly óz oıym­dy jetkizgim keledi. Men bul shaharǵa bıyl ekinshi ret kelip tur­myn. Unatyp qal­dym. Qyzmet ornym Uly­brıtanııada bolǵany­men, shyqqan tegim pákistandyq.

Endi negizgi saýalǵa kósheıin. О́zderińizge málim, búgingi tańda jýrnalıstıka aralaspaıtyn sala joqtyń qasy. Sıfrly tehnologııanyń qaryshtaýynyń arqasynda aqparat salasynda medıa-etıka týraly dabyl qaǵatyn kezeń týdy. Burmalanǵan aqparattyń qoǵamǵa, halyqqa teris áseri kórinýde. Feık jańalyqtardyń túrli joldarmen tasqyndap taralýy kásipqoı jýrnalısterdiń bedeline nuqsan keltireri anyq. Onyń barlyǵy da jańa tehnologııalar arqyly iske asýda. Bul forýmda qazirgi álemdik jahandaný aıasyndaǵy orasan ózgerister týraly keńinen talqylaný ústinde. Qatysýshylar sanynyń kóptigi medıa-forýmnyń bedelin arttyrady dep oılaımyn.

Aıman MUSAQOJAEVA, Qazaqstannyń Eńbek Eri (Qazaqstan):

– Eýrazııalyq me­dıa-forýmnyń ke­zekti jıynyna sha­qy­­ry­l­ǵanymdy már­tebe sanaımyn. Onyń ústine men «Habar» agent­tigi­niń Aqyl­das­tar al­qa­synyń múshesimin. Sondyqtan da forým men úshin de óte qyzyqty boldy. О́ıtkeni kúlli álem ózgerip, jahandaný dáýiri tusynda kez kelgen sanaly azamat qazirgi ǵalamdyq ózgeristerden tys qala almaıdy.

Buqaralyq aqparat quraldary áıel men qyz balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyqqa jol beretin áleýmettik stereotıpterdi qaıtalaýdan jalyǵar emes. Feık jańalyqtar týrasynda osyny aıtar edim. Qazir smartfonnyń arqasynda árbir azamat jýrnalıstıkadan óz úlesin alǵysy keletin sııaqty, sol sebepti de bul medıa jıyn jýrnalıst qaýymynyń boıyn tezdetip jııýǵa sebepshi bolady dep senemin. Aqparat salasyndaǵy aqıqatqa júginý jolyndaǵy shynaıy aıqas endi bastalǵan sekildi.

Matteo RENSI, Italııanyń burynǵy premer-mınıstri (Italııa):

– Búgingi saltanatty májiliske Almaty ákimi­niń qatysýyna oraı ári kezinde ózim de Flo­rensııa qalasynyń meri qyz­metin atqar­ǵanyma oraı eskiden kele jat­qan tarıhı bir oqıǵa týra­ly aıtyp, kóne bir shyndyqtyń syryn ashaıyn. О́z zamanynda jap-jas músinshi Mıkelanjelo al­ǵash ret bılik tarapynan mádenıetti túrde bir usynys alypty. Iаǵnı shahar basshysyna Mıkelanjelo músindegen áıgili Davıdtiń murny unamapty. Sonda ol músinshiden qalaı da Davıdtiń murnyn ózgertýdi talap etken eken. Qatty qınalǵan jas músinshi aqyr sońynda Davıdtiń murnyna untaqtalǵan qurǵaq boıaýdy shashyp jiberedi. Budan artyq ózgeris jasaı almaıtynyn aıtady. Búgingi buqaralyq aqparat quraldaryna árdaıym da osyndaı synı talaptardyń qajettiligi týrasynda áńgime qozǵalǵanda meniń oıyma osy bir tarıhı oqıǵa túsedi.

Reno JIRAR, «Fıgaro» gazetiniń sholýshysy (Fransııa):

– Eýropa kúshtep óz­gerister engizýdiń úlgi­sin ózi kórsetti der edim. Álde bizder eýro­­pa­lyqtar emes­piz be?! Eger Reseı tóńi­­regi­ne bıligin kúshtep júr­gizer bolsa, ózge eýro­pa­lyq­tar jappaı qarý-jaraq qýatyn nyǵaıtýǵa tıis pe?! Eýropalyq qor­ǵanys júıe­sin kúsheıtýdiń alǵysharttary Brıýsselde qarastyrylyp ta jatyr. Aıtalyq, búgingi Eýropa shyn máninde táýelsiz be?!

Alaıda qazir Germanııa óziniń qarýly kúshterin nyǵaıtýǵa sonshalyqty múddeli emes. 2014 jyldyń aq­pa­nynda Germanııa men Fransııa basshylary Mınsk qalasynda Reseı Federasııasynyń basshysy Pýtınmen mártebeli kezdesý ótkizýi barysynda Ýkraına jáne Qyrym túbegi týraly mańyzdy áńgi­me boldy. О́kinishke qaraı, bul kelissózder aıaq­syz qaldy. Buǵan Eýropa lıderleri kináli dep oılaımyn.

Talǵat SÚIINBAI,

Aınash ESALI,

«Egemen Qazaqstan»

ALMATY

 Sýretter ashyq resýrstardan alyndy