Sóz soıyl №61

Jańa qazaq

Arystandaı ıti bar,

Atan túıe – djıpi bar,

Uıaly telefonynda

Tórt birdeı chıpi bar,

Tyńdaǵany qazaq emes –

Sheteldik hıti bar,

Búgingi jańa qazaqtyń

Osyndaı bir sıqy bar.

 

Araq týraly oı

Araq adamdy qyzyqtyrady,

Móltildep tunyp turady...

Urttap alsań buzyq qylady,

Áne, iship alǵan Sharapbek

Birdeńeni súzip qulady.

Esinen aıyrylǵan esalań,

Januıada búlik qylady,

Ne bireýdi uryp tynady,

Ne bireýlerden taıaq jep,

Bet álpetin buzyp turady.

Es jıǵanda aýzynan,

Peregary uryp turady,

Basy bolsa synyp turady,

Bastyń synyǵyn túzetýge,

Júz gramm izdep ulyp turady.

Mas kezde batyr bolǵanmen,

Saýyqqanda buǵyp turady,

Aǵzańyzǵa kirgen bul araq,

Aqyl-esti qýyp shyǵady.

Yrqyna mastardy kóndirip,

О́zine ol buryp turady,

Dostyqqa qol bulǵap shaqyryp,

Syqylyqtap kúlip turady.

Tábetińizdi de joǵaltyp,

Asqazandy tilip turady,

Kóńil kúıińdi qyzdyrǵanmen

О́mirińdi sýyq qylady,

Adal shyndyqtan alystatyp,

Jyn-shaıtanǵa jýyq qylady.

Keremet, jaqsy ómirińdi,

Shashyratyp bylyq qylady.

Araqpen kórshiles qasyńda,

Shylym degen týys turady.

Bir danasyn shekseń,

Mıyńyzdy tynyqtyrady,

Úzdiksiz tartsań,

О́kpeńizdi qýys qylady.

Tynys joldaryn taryltyp,

Qylqyndyryp, býyp turady,

Olarǵa shyǵatyn qarsy kúsh

Sport degen bir ulyq turady.

Sportpen kúnde aınalyssań

Deneńizdi shynyqtyrady,

Kóńilińdi tunyq qylady,

Deni saý adam árqashan da,

Basqalardan bıik turady.

Sportty súıgen azamatyna,

Týǵan eli bas ıip turady.

Samat SLIаMGAZIN

TALDYQORǴAN

*****

Shirkin, Atyraýdyń aýasy-aı!..

Qys qyraýda Atyraýda qar jaýyp, sál de bolsa aýa jutqandaı boldyq-aý... Jaryqtyq, onyń da ǵumyry kelte boldy. Bar bolǵany túske deıin. Tústen keıin bult arasynan kórinip qalǵan kúnniń kózi jyltyńdap eritti de jiberdi.

– Shańsorǵyshtan qalǵan shańdy da qaǵyp úlgermedik-aý , – dep muńaı­dy báıbishe.

– Soǵan da sharshaıtyn bolǵansyń ba, qys endi ǵana bastalǵan joq pa, qardyń sońy osy dep pe ediń? Ash esikti, ash! – dep qylǵyndy qojaıyn.

– Joq, ashpa, oıbaı, ashpa! – dep bezildedi báıbishe.

– Eı eń bolmasa terezeni ashsańshy!

– Joq, bolmaıdy ashýǵa!

– Mynaǵan ne boldy-eı sonsha, úıdiń ishin kishkene jeldetip, taza aýa kirgizgende turǵan ne bar?

– Aýa, qaıdaǵy aýa? Atyraýda aýa bar ma ózi? Taza aýa dep qoıady, tipti.

– Sonda, baıaǵydan beri ne jutyp júrsiń-eı? О́mir súrý úshin aýadan da basqa jutyp demalatyn bir nárse bar ma deımin saǵan?!

– Bar, bolǵanda qandaı: benzın, kúkirt, gaz, taǵy ne kerek?..

– Saqtaı gór, ol degeniń ý ǵoı ý, ony jutqan halyqtyń qalpy ne bolmaq?

– Aldymen organızm ýdy sińirip, eshteńe ishpeı, eshteńe shekpeı-aq birde aýrý, birde saý del-sal kúıge ene­di, sodan soń jáımeńdep oǵan da boıy úırenedi. Al ábden eti ólip ket­ken adamnyń murny ıis sezýden qalady.

– Qoı biz de bir kúni uıyqtap ke­tip oıanbaı qalyp júrermiz. Kem­pir, kósheıik murnymyz ıis sezip turǵanda.

– Men qaı jetiskennen júr deı­siń... Qalaı kóshesiń – balshyǵyńa deıin baýyrmal, tabanyńa jabysyp­ tartyp turady. Án salǵanda qula­ǵyń­nyń quryshyn qandyratyn masasy óz aldyna. Anaý qara altyn men tiri altyndy aıtsaıshy bárinen buryn... Qansha jyl asyrady, qanshasyn asyrady deseıshi! Tek ózegińdi taldyryp, kóńilińdi qaldyryp, qıt etse As­tanaǵa qaraı qashyp, qala berdi muhıt asyp taıyp otyratyny bolmasa. Áı sonda da bar ǵoı, «elde bolsa eringe tıedi» dep qaldyǵyn ju­typ qoıyp, ózimizshe peıilimizdi keń qylamyz. Sóıtip, óz eńsemizdi ózi­miz kóterip, kóshpek túgili qonaq shaqyramyz.

Aǵaıyn, Atyraýǵa kelińizder! Mu­naıly ólke – maıly oryn, Jaıyqtyń jaǵasyndaǵy jaıly oryn. Nebir alpaýyt zaýyttardan shyqqan «taza aýamen» tynystańyzdar... Tek, qan qysymyńyz kóterilip, ınsýlt soǵyp ketpes úshin protıvogaz kıip kelýdi umytpańyzdar!..

Gúlmıra SÚIEKENOVA

ATYRAÝ

*****

Moıyndaý

Balamyz ekeýmiz jańa oqý jylyna daıyndalyp jatyrmyz. Eń áýeli kúndelik, beldik jáne bas aýrýynyń dárisin satyp aldym.

******

– Aýyrsam da, aýyrmasam da aıyna bir ret dárigerge qaralamyn. Ol da aqsha taýyp ómir súrýi kerek qoı... Ol maǵan kerekti dári-dármekterin jazyp bergen soń, dárihanaǵa baramyn. О́ıtkeni, dárihanashy da ómir súrýi kerek... Dárigerdiń jazyp bergen dárilerin alǵan soń, syrtqa shyǵyp laqtyryp tastaımyn.

 – Nege?

– Meniń de ómir súrgim keledi ǵoı...

*****

– Aryqtaımyn dep júrip, taraqanǵa aınalyp baramyn.

– Qalaı sonda?

– Túnde úıdegilerden tyǵy­lyp tamaq jeımin, bireý ja­ryq­ty jaǵyp qalsa, qashamyn.

*****

Bireý estelik jazyp otyr:

«Jeti jasymda bir kisi meniń kóz aldymda poıyzdyń astyna túsip qaldy. Sodan beri eshkimdi shalyp qulatpaıtyn boldym...».

*****

Jańarǵan esimder qoıamyz

Osydan alpys jyl buryn kindik qany tamǵan «Belgisiz» degen aýylǵa «Belgili» qalasynda turatyn Belgibaı degen oqymysty saǵynyp jetti. Qalaı saǵynbasyn? Elge belgili bolamyn dep júrip týǵan jeri – «Belgisizdi» umytyp ketipti... Onyń ústine áneýkúngi jınalysta óziniń balasyndaı bastyq bala:

– Jańaryp jatqanda, silkinip jat­qan­da elderińe baryp ne qareket jasap jatqandaryń jóninde bir esep be­rińder. Ánshiler, aqyndar ánderin aı­typ, óleńderin oqyp, ras-ótirigin kim bilsin, «Sonaý shetelge shyqsam da, bir búıirimde sen turasyń» – dep saı­rap jatqanda, senderdiki ne turys? Ba­ryńdar! – degen sózi de qamshy bolyp ketti.

Jerlesteri Belgibaıdy kishkentaı aýyl­dyń kishkentaı klýbynda jaqsy­lap turyp qarsy aldy. Sahna tóri­ne «Aýylymyzdan shyqqan jalǵyz oqy­mystyǵa jalyndy sálem!» dep jazyp ta qoıǵan eken. Sóz Belgibaıǵa berildi.

– Qadirmendi jerlester! – dep qy­ryldaǵan daýysymen oqymysty Bekeń sóz bastady. – Qaıda júrsem de «Bel­gisiz» aýyly bir búıirimde turady. Myna alda otyrǵan kempirler, to-est zamandastarym senderdi oılaǵanda eshkimge bildirtpeı jylap ta alamyn.­ Búgin senderdiń aldaryńda osy jasqa kelgenge deıin kózim sýalyp, shashym aǵarǵansha izdenip jazǵan ǵylymı eńbegimdi baıandaǵaly kelip turmyn. Osy eńbegimmen «Belgisiz» aýylyn álemge belgili jasaımyn ba degen de oı tur. Tyńdasańdar baıandaıyn.

Buryn eshkim zerttemegen taqyrypty zerttedim. Ol – jer-jahandaǵy ha­lyq­tyń, qala berdi kóktegi de, jer­degi de ań-qustardyń, tipti adam bilmeıtin planetanyń da ataýlaryn­ biz­der jekeshelendirip alyppyz. Bul – ulylyq, bul – kúshtilik! Ári qaraı tarqataıyn. Ámir Temir babamyz soǵysqan pil mingen elden Gapýr, Indıra, Zıta-Gıta, taǵy basqa da esimderdi tartyp aldyq. Alyp elge de qol sozdyq. Djek, Samanta, Erık... Ný orman orysty da ózimizge qarattyq. Irına, Sveta, Olıa, Andreı... Al belgisiz planetalardy aspannan izdep neǵylamyz? Qasymyzda júr ǵoı – Mars, Venera... Bul bul ma, ań-qustar da japan dalada jortyp júrgen joq, aýyldyń ishinde júr. Buǵybaı, Qasqyrbaı, Túlkibaı, Qarsaqbaı, Kıikbaı, Qoıanbaı... Jyl ataýy da, apta ataýy da bizdiń enshimizde. Iаǵnı jekemiz. Bul óz aldyna, ulylarǵa da qol saldyq, qol salǵanda mol saldyq. Álemniń danyshpandary da, qııalılary da ár aýylda órip júr... Tipti Ben Ladenniń bar ekenin de maqtanyshpen aıtýǵa bolady.

– Qadirmendi jerlesterim! – dep oqymysty Belgibaı áńgimesin ári qa­raı jalǵastyrdy. – Osynyń bárin zert­teı kele sony bir qorytyndyǵa toq­taldym. Sol qorytyndy aýylym­nan qoldaý taýyp, ony búkil el qoldasa uly jańalyqqa aınalǵaly tur. Sondaı-aq bunyń taǵy bir paıdasy bar ekeni kóringeli tur. Ol – nege bizder jer-jahannan esim izdep áýre bolamyz? Odan da sózdik qorymyzda ázir turǵan sóz­derdi, sonyń ishinde qos sóz, birikken sóz, turaqty sóz tirkesterdi esimimizge paı­dalanbasqa?.. Bunyń paıdasy – óship bara jatqan tilimiz qaıta túleıdi ári aıtýǵa da yńǵaıly. Baıqasańdar usqyndary ózimizge uqsas halyqtardyń esimderi bir-eki áripter bolyp kelmeı me? Al bizdiń jańasha esimderimiz buǵan qaraǵanda, áldeqaıda maǵynaly bolady dep oılaımyn.

Máselen, «Ym Jym». Esimi – Ym, tegi – Jym. Qyzmetke kirer­de túıindemede shubyrtyp tegińdi jazyp jatpaısyń ári surasa taq etip aıta salasyń. Sonymen qatar bul esimniń kóp máni bar. Fırmaǵa jumysqa kirerde bastyǵyna «Ym Jymmyn» deseń túsine qoıyp, birden jumysqa qabyldaı qoıýy múmkin. Taǵy bir esim – «Sybyr Kúbir». Aıtýǵa jeńil esim. Biraq fırma bastyǵy bul esimnen qashqaqtaýy sózsiz... «Qısyq Qyńyr». Jaqsy esim-aý, biraq bul esimdi ıelengen adam qıyndyqqa tap bolary sózsiz... Endi myna jańa esimniń taǵdyry árqalaı bolýy múmkin. Ol esim – «Túıeni túgimen, Poıyzdy júgimen...» Bul esimdi ıelengen adam Kanar aralyna da, «Qamaý» aralyna da demalysqa baryp qalýy múmkin... Meniń jerlesterim, bul esimdi balalaryńa oılanyp qoıyńdar, – dep Belgibaı zalǵa bir qarap qoıdy.

– Taǵy basqa da tilimizdiń sózdik qorynan alynǵan jańa esimder bar­shy­lyq. Maǵynaǵa da, mazmunǵa da baı, aıtýǵa ońaı – «Qıdý-Shıdý», «Álem-Jálem», «Tarpań-Tarpań», «Ý-Dý», «Iıý-Qııý». Oǵan ýaqyttaryńdy almaıyn. О́risten mal keletin ýaqyt kelip qal­ǵanyn sezip otyrmyn. Myna jına­lys­tan keıin senderge osy ǵylymı eń­begim jazylǵan kitapty syıǵa tartamyn. Oqyp tanysa jatarsyńdar. Son­dyqtan bul jańalyq bizge qandaı ná­tıje beredi? Soǵan toqtala keteıin, – dep grafınnen sý iship, tamaǵyn ji­bitip alǵan Belgibaı baıandamasyn ári qaraı sabaqtady. – Jyldar ótedi. HHI ǵasyr da biter, HHII ǵasyr da jeter...

Sol kezdegi urpaqtar oılanary sózsiz. «Aýylymyzdyń ataýy – «Belgisiz». Biraq osy aýyldan Belgibaı degen oqy­mys­ty babamyz esimdi jańasha qoıý týraly jańalyq ashypty. Sol esimderdi bizdiń ata-babalarymyz ıelenipti. Nege bizder endi kóshelerimizge sol babalarymyzdyń esimderin qoımasqa?» – dep usynystar aıtary anyq. Sonda aýyl kósheleri «Ym Jym», «Sybyr Gúbir», «Túıeni túgimen, Poıyzdy júgimen...», «Qısyq Qyńyr», taǵy basqa osyndaı esimdermen atalyp jatsa, urpaq sabaqtastyǵy jańǵyra túspeı me? Olar da «Myń bir esim» degen ataý­men bizdiń isimimizdi jalǵastyra ma degen oı turady , – dep Belgibaı-Bekeń baıandamasyn aıaqtady.

Kishkentaı aýyldyń kishkentaı klýbynyń ishi dý qol shapalaq únine tolyp ketti. Shúıkedeı bir qara kempir sahnaǵa shyǵyp:

– Belgibaı ekeýmiz búginde aýyl shetinde tapaý bolyp qalǵan bastaýysh mektepte birge oqyp edik. «Belgisiz» aýylyn álemge áıgileıtin jańalyq ashypty. Úıdegi kelin besinshige aıaǵy aýyr, doǵdyrlar egiz dep aıtyp júr. Sondyqtan aman-esen qol-aıaǵyn baýyryna alsa, yrym bolsyn, jańa «Qanar» dediń be, «Qamaý» dediń sol jaqqa demalýǵa jazsyn! dep egiz nemerelerimniń bireýine – «Túıeni túgimen», ekinshisine – «Poıyzdy júgimen» degen esimdi qoımaqshymyn, – dep baıaǵydaǵy synyptasynyń maı betinen súıip aldy.

Klýb ishi: – Aıtqanyń kelsin! Tileýińdi bersin! «Belgisiz» aýyly jasasyn! Jańa esimder máńgilik bolsyn! – degen daýystarmen jańǵyrýda...

Serik JUMAǴALIEV

Batys Qazaqstan oblysy

*****

BALA TILI –  BAL...

Atasy nemeresine: – Balam, – dedi, – bir taldyń basynda alty torǵaı otyr. Onyń bireýin buzaqy bala atyp túsirdi. Sonda qanshasy qalady? – Bireýi de qalmaıdy? – Nege? Beseýi qalmaı ma? – Joq... qalmaıdy. Bireýin atyp túsirgende, qalǵan beseýi bizdi qashan atar eken dep kútip otyra ma? Olar ushyp ketedi. *  *  * Teledıdardan úndister týraly fılm bolyp jatyr eken. Balasy ákesinen: – Áke, úndister nege betin boıaıdy? – dep surapty. – Olar soǵysqa daıyndalyp jatyr, balam, – dep túsindiripti ákesi. Ertesine balasy júgirip kelip: – Áke, apam soǵysqa daıyndalyp jatyr! – dese kerek. *  *  * Qalada ósken bala alǵash aýylǵa keledi. Qyzyqtap júrip, qashan kórse de kúıis qaıyryp turǵan sıyrdyń aýzyna úńilip qaraýmen bolady. Munysyn baıqaǵan qojaıyn oǵan: – Jaqsy sıyr, á? – dep qalady. Sonda bala: – Bul sıyrdy asyraý úshin kóp aqsha­ńyz ketetin shyǵar, óıtkeni kúni-túni kóp saǵyz shaınaıdy eken... – depti. *  *  * – Sheshe, ákem kele jatyr! Aldymen sizdiń satyp alǵan kóılegińizdi kórsetemiz be, álde meniń kúndeligimdi me?! – degen eken balasy.

 

Múıisti júrgizetin Berik SADYR