«Halqym – qazaq!» degen Qaz daýysty Qazybek bı ultymyzdyń ary men abyroıy bolǵan

Ádil sózdiń atasy Qaz daýysty Qazybek bı týraly ensıklopedııanyń tusaýkeser rásimi elordadaǵy ulttyq kitaphanada ótti. Irgeli eńbektiń tusaýkeser rásiminde al­ǵashqy sózdi Qaraǵandy qalasyndaǵy «Bola­shaq» ýnıversıtetiniń rektory, shyǵarý­shylar alqasynyń jetekshisi Nurlan Dýlatbekov alyp, bul eńbek arqyly ata-babalar amanatyn nasıhattaý, el birligin, ult tutas­tyǵyn kórsetý, Tóle, Qazybek, Áıteke bılermen qatar, halqymyzdyń aıtýly uldary men jyraýlaryn, dala abyzdaryn jan-jaq­ty qamtýdy maqsat etkenin, HVII-HVIII ǵa­syrlardaǵy jońǵar-qazaq aıqasy da ensı­klo­pedııadan oryn alǵanyn aıta kelip, uly bıdiń ónegesine keńinen toqtaldy. Sol sekildi kitapqa kúni keshe ǵana ómir­den ozǵan, óresi bıik, órisi keń Salyq Zıma­novtyń «Qazaqtyń ata zańdary jáne onyń bastaýlary» degen maqalasy da berilgen eken. Bul maqaladan alar taǵylym da, tálim de az emes ekenin myna bir baılamnan ańǵa­rýǵa bolǵandaı. Mysaly, «Bı, eń aldy­men – sot (sýdıa). Bıdiń ózi de, bıligi de túp-ta­myry halyqtyń tarıhyna baılanysty. Sol sebepti ol bedeldi, dástúrli bılik qata­ryn­da boldy. Al han bıligin kópshilik bu­qara ákim bıligi dep tanydy. Qazaqtyń kór­n­ekti mádenıet qaıratkerleriniń biri jaz­ǵandaı: «Myqty bıler tilin almaǵan han­dardy bir kezde taqtarynan qýyrshaqsha alyp tastap otyrǵan», deıdi akademık aǵa­myz. Budan keıingi jerde Qaz daýysty Qazy­bek bı týraly toptama maqalalar berilipti. Kesteli sózdiń kemeli Aıan Nysana­ly­nyń «Tóle bı», kór­nekti qalamger Sofy Smata­ev­tyń «Qaz da­ýysty Qazybek bı», qara sóz­diń has sheberi Ábish Kekilbaevtyń «Áıteke bı» atty súbeli dúnıelerinen alar maǵlumat az bolmasa kerek. Professor Serik Negımov ádebı tildiń ári men nári bıler men abyz­dar­da jatqanyn, ol zamanda adamdar­dyń sózge toqtap, úlkenniń aldynan qıyp ótpegenin tilge tıek etse, ultym dep sóı­legende sózi jeti qat jerdiń astynan shy­myr­lap shyqqan bulaqtaı áser etetin Oraz­kúl Asanǵazy úsh bı qol ustasyp ortamyzǵa oralǵanda, ońtús­tik jurtynyń qýana qarsy alǵanyn, Q.Tólemetov, A.Tyshanov bastaǵan azamattar baıaǵy kósemder sap qurǵan úsh kósheni úsh bıdiń atyna berip, bir jerden ushtastyryp, bereke-birliktiń úlgisi etip kórsetkenin, ult rýhynyń ulylaryn osylaı kitap etip, urpaq qolyna usyna berý qajet ekenin atap ótti. Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Serik Ospanov Mádı ánderin áýeletse, ǵalym Jambyl Artyqbaev bul eńbektiń tanymdyq jaǵyna toqtalyp, bıler ómir súrgen zaman Shoqan aıtyp ketken erlik ǵasyry bolǵanyn dáıektedi. Ol kezdegi qoǵam ashyq bolǵanyn, bıliktiń jurt al­dyn­da aıtylyp, qorytyn­dy jasalǵanyna my­sal­dar keltirdi. Professor Q.Jırenshın bı­lerdiń murasyn zań fakýltetterinde oqy­tý qajettigin kóterip, myna eńbek soǵan daıyn qural bolatynyn tilge tıek etse, ǵalym Shákir Ybyraev dala poezııasy tý­raly oı terbep, sheshendik sózdiń kemeli de, kelistisi de sol zamanda bolǵanyn, endi sony táýelsizdik tusynda birte-birte oraltý ja­ıy­na toqtaldy. Al aqyn Júrsin Erman Qaz daýysty Qazybek bıge arnaǵan óleń shý­maq­taryn oqyp, keı tusta eldik isten góri keıbir aza­­mattardyń atalaryn ardaqtaımyz dep aǵat ketip jatatynyna ókinish bildirse, Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń prorektory Dıhan Qamzabekuly bul ensıklopedııa tý­ra­ly óz baılamdaryn aıta kelip, 1500 tara­lym kimge jetedi degen suraqty kóldeneń tartty.

Qoryta aıtqanda, uly bıdiń ula­ǵa­tyn jı­naqtaǵan súbeli ensıklopedııada súısin­di­re­tin de, túısindiretin de derekter molynan.

Súleımen MÁMET.