Túrkistan men Shymkentke qatysty Elbasy Nursultan Nazarbaev jarııa túrde qol qoıǵan Jarlyqtan soń ońtústik jurtynyń kóńil kúıi erekshe kóterińki.
G M T Opredelıt ıazykAzerbaıdjanskııAlbanskııAnglııskııArabskııArmıanskııAfrıkaansBaskskııBelorýsskııBengalskııBırmanskııBolgarskııBosnııskııVallııskııVengerskııVetnamskııGalısııskııGrecheskııGrýzınskııGýdjaratıDatskııZýlýIvrıtIgboIdıshIndonezııskııIrlandskııIslandskııIspanskııItalıanskııIorýbaKazahskııKannadaKatalanskııKıtaıskıı (Ýpr)Kıtaıskıı (Trad)KoreıskııKreolskıı (Gaıtı)KhmerskııLaosskııLatınskııLatyshskııLıtovskııMakedonskııMalagasııskııMalaıskııMalaııalamMaltııskııMaorıMarathıMongolskııNemeskııNepalıNıderlandskııNorvejskııPandjabıPersıdskııPolskııPortýgalskııRýmynskııRýsskııSebýanskııSerbskııSesotoSıngalskııSlovaskııSlovenskııSomalıSýahılıSýdanskııTagalskııTadjıkskııTaıskııTamılskııTelýgýTýreskııÝzbekskııÝkraınskııÝrdýFınskııFransýzskııHaýsaHındıHmongHorvatskııChevaCheshskııShvedskııEsperantoEstonskııIаvanskııIаponskıı AzerbaıdjanskııAlbanskııAnglııskııArabskııArmıanskııAfrıkaansBaskskııBelorýsskııBengalskııBırmanskııBolgarskııBosnııskııVallııskııVengerskııVetnamskııGalısııskııGrecheskııGrýzınskııGýdjaratıDatskııZýlýIvrıtIgboIdıshIndonezııskııIrlandskııIslandskııIspanskııItalıanskııIorýbaKazahskııKannadaKatalanskııKıtaıskıı (Ýpr)Kıtaıskıı (Trad)KoreıskııKreolskıı (Gaıtı)KhmerskııLaosskııLatınskııLatyshskııLıtovskııMakedonskııMalagasııskııMalaıskııMalaııalamMaltııskııMaorıMarathıMongolskııNemeskııNepalıNıderlandskııNorvejskııPandjabıPersıdskııPolskııPortýgalskııRýmynskııRýsskııSebýanskııSerbskııSesotoSıngalskııSlovaskııSlovenskııSomalıSýahılıSýdanskııTagalskııTadjıkskııTaıskııTamılskııTelýgýTýreskııÝzbekskııÝkraınskııÝrdýFınskııFransýzskııHaýsaHındıHmongHorvatskııChevaCheshskııShvedskııEsperantoEstonskııIаvanskııIаponskıı Zvýkovaıa fýnksııa ogranıchena 200 sımvolamı Nastroıkı : Istorııa : Obratnaıa svıaz : Donate ZakrytBiri súıinshi surap, endi biri ózge óńirlerden quttyqtaýlar qabyldap jatsa, erteńgi kúnin oń ózgeristermen baılanystyra josparlap úlgergender de az emes. Jalpy, óńir turǵyndary Memleket basshysynyń tarıhı sheshimin qyzý qoldap, kezinde Qazaq handyǵy men túrki áleminiń saıası ári rýhanı ortalyǵy bolǵan, aqyndar jyrǵa qosqan Túrkistannyń qaıta túleıtinin aıtýda.
Iá, Túrkistan – tarıhtyń talaıyn kórgen kóne shahar. Munda túrkitildes halyqtardyń ótken ǵasyrlardaǵy salty men dástúrin, tarıhyn umyttyrmaıtyn jádigerler kóptep saqtalǵan. Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi – túrki jurtynyń ótkeni men búginin baılanystyryp jatqan rýhanı úndestiginiń ortalyǵy ispetti. О́tken jyly túrki áleminiń mádenı astanasy mártebesin abyroıly atqarǵan Túrkistan osy baǵytta damýyn jalǵastyrýy tıis. Olaı deıtinimiz, Memleket basshysy Túrkistan qalasyn túrki áleminiń ortalyǵy retinde damytý boıynsha birqatar tapsyrma berdi. Sondaı-aq oblys ortalyǵy retinde zaman talabyna saı damyp, túrlenýi tıis. Bul oraıda oblys ortalyǵyna ınvestısııalar tartylyp, qurylys qarqyn alatyny málim.
Qazirgi tańda Túrkistannyń erteńgi tynys-tirshiligine, bolashaǵyna baılanysty naqty jobalar jasalyp usynylýda. Oblystyq sáýlet jáne qala qurylysy basqarmasynyń basshysy Erkin Júsiptiń aıtýynsha, Túrkistannyń oblys ortalyǵy retinde damý áleýeti mol. Aýdan ortalyǵy retinde 2025 jylǵa deıin jasalǵan bas jospar úlken ózgeriske ushyraıtyny anyq. Ol qujat 170 myń turǵynǵa eseptelip jasalǵan. Qazirdiń ózinde Túrkistan turǵyndarynyń sany 161 myńǵa jýyqtaǵan. Demek, oblys ortalyǵynyń bas jospary 450-500 myń adamǵa eseptelip jasalady.
Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, Túrkistandy oblystyń ǵana emes, túrki áleminiń ortalyǵy retinde de damytý kózdelip otyr.
– Qalanyń qazirgi bas jospary 18 myń gektarǵa jasalǵan, onyń 10 myń gektary ıgerilgen. Biz aldyn ala jobalardy jasap, tıisti oryndarǵa usyndyq. Ol jobalarda birinshi bolyp kóshetinine baılanysty ákimshilik-iskerlik ortalyq, soǵan qatysty salynatyn nysandar qamtylǵan. Iаǵnı, ákimdik, oblystyq, aýmaqtyq basqarmalar, quqyq qorǵaý organdary syndy mekemeler engizilgen. Shamamen 38 nysan boı kóteredi. Birinshi kezeńde 670 gektarǵa ákimshilik-iskerlik ortalyqpen qatar, 50 myń adamdy qamtıtyn turǵyn úı keshenderiniń qurylysy qaralǵan. Sondaı-aq, 2000 gektarǵa 120-150 myń halyqty ornalastyrý kózdelgen joba jasaldy. Árıne, ol jerde tek turǵyn úıler ǵana emes, mádenıet oshaqtaryn, sport keshenderin, áleýmettik nysandardy salý josparlanady.
Al aýmaǵy 35 myń gektar bolǵan jaǵdaıda oǵan irgeles 3-4 eldi meken enip, qala terrıtorııasynda qalady. Jańa qalany ınfraqurylymmen tolyq qamtamasyz etýge múmkindik bar. Aýyz sý jetkilikti, onymen qoımaı, Túrkistanda 70 jylǵa jetetin jerasty sý kózderi bar. Elektr qýaty da qalany qamtýǵa jetkilikti, degenmen podstansa salý qajet. Jalpy, qalanyń jańa baǵytta damýyna qatysty barlyq máseleler eseptelip-eskerilip, respýblıkalyq komıssııaǵa usynylyp otyr. Qalanyń damýy boıynsha iske asyrylatyn jobalar eki kezeń – 2018-2020 jyldar jáne 2020-2023 jyldar aralyǵynda júrgiziledi dep josparlanǵan. 2023 jylǵa deıin negizgi jumystardyń barlyǵy aıaqtalýy tıis, – deıdi oblystyń bas sáýletshisi E.Júsip.
Týrızm salasyn damytý da basty mindetterdiń biri retinde qalady. Bul oraıda eski qala, ıaǵnı Q.A.Iаsaýı kesenesi mańaıynda jańa murajaılar, qyzmet kórsetý oryndaryn salý boıynsha jobalar jasalǵan. Aıta ketelik, jańa nysandardyń barlyǵy shyǵys úlgisinde salynbaq. Ulttyq qundylyqtarymyz eskerilmek. Jańa áýejaı, temir jol vokzalynyń salynýy da ýaqyt talaby. Jańa avtovokzal qala shetinde ornalasady, sondaı-aq bazarlar zamanaýı saýda ortalyqtary retinde boı kóteredi. Búgingideı jabaıy saýdaǵa jol berilmeıdi. Qala kósheleriniń keń jolaqty bolýy da eskerilgen. Jasyl beldeý ornatý, turǵyndarǵa barynsha qolaıly etý de kózdelip otyr. Jańa qalaǵa zamanaýı tehnologııa birden engizilmek. Iаǵnı, aqyldy qala etý, sıfrlandyrý negizgi mindetterdiń biri. Barlyq jumystar Túrkistandy damytýdyń úsh – ákimshilik-iskerlik, tarıhı-mádenı, rýhanı-zııatkerlik baǵyttar boıynsha atqarylmaq. Bul oraıda búgingi qala mańyndaǵy sýarmaly jerlerdi barynsha saqtap qalý joldary qarastyrylýda. Degenmen ınfraqurylym salýdy qajet etetin jerlerdi memleket menshigine qaıtarý, basqa jerden oryn berý joldary zań sheńberinde júzege asyrylady.
Túrkistanmen birge oǵan irgeles aýdandar da damıtyn bolady. Oblystyq máslıhat depýtaty S.Ibadýllaevtyń aıtýynsha, 80 myń turǵyny bar Kentaý qalasyna Túrkistannyń 12 aýyldyq okrýgi qosylyp, úlken aýdanǵa aınaldy. Sondaı-aq Túrkistan – Arystanbab – Tórtkúl baǵytynda avtojol boıynda kásipkerlik damıdy. «Oblys ortalyǵy bolǵan soń Syrdyń jaǵalaýynda demalys oryndary ashylýy tıis. Qalaǵa jaqyn Kentaý men Otyrar aýdandary oblys ortalyǵy turǵyndaryn azyq-túlikpen qamtamasyz etetin bolady. Iаǵnı, ol aýdandarda aýylsharýashylyq ónimderin óndirý, óńdeý tıimdi tabys kózine aınalady. Túrkistanda iri óndiris oryndary joqtyń qasy. Degenmen shaǵyn jáne orta bıznes jaqsy damyǵan», – deıdi S. Ibadýllaev.
Aıtqandaı-aq qalada 13,3 myń birlik shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileri jumys isteýde. Túrkistannyń 2018 jyldyń qańtar-mamyr aılaryndaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń negizgi kórsetkishteri boıynsha qala kásiporyndary (úı sharýashylyqtaryn qosqanda) 6329,6 mln teńgeniń ónerkásip ónimin óndirgen. О́nerkásip ónimderin óndirýmen 4 iri jáne orta, 12 shaǵyn, 3 qosalqy kásiporyn aınalysady. Aýylsharýashylyq ónimderiniń jalpy kólemi 8392,4 mln teńge bolǵan, ótken jyldyń tıisti kezeńimen salystyrǵan ósim bar. Qalanyń aýylsharýashylyq taýar óndirýshileri 5843,4 tonna mal jáne qus etin (tiri salmaqta), 24,3 myń tonna sút, 4638,0 myń dana jumyrtqa óndirgen. Negizgi qorǵa baǵyttalǵan ınvestısııa kólemi 9641,9 mln teńge. Qalada 33368 sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berilgen. Memlekettik bıýdjetke túsken salyqtar men basqa tólemderdiń kólemi 2101,1 mln teńge bolyp, jospar 120,6%-ǵa oryndalǵan. Jergilikti bıýdjetke 1376,7 mln teńge salyqtar men basqa tólemder túsken, nemese jospardyń oryndalý kórsetkishi – 124,4%.
2018 jyldyń 1 maýsymyna qalanyń jumyspen qamtý oryndaryna 2695 adam ótinish bildirip, 1532 adam jumyspen qamtylǵan. Qala boıynsha 140 mektepke deıingi tárbıe berý mekemesinde 20 006 bala, onyń ishinde 63 mektep janyndaǵy shaǵyn ortalyqta 8642 bala tárbıelenýde. Mektep jasyna deıingi balalardyń balabaqshamen qamtylý deńgeıi «Balapan» baǵdarlamasy boıynsha – 89,0%. Qalada 55 883 oqýshyny qamtyǵan 73 mektep jumys isteıdi. Barlyq mektepke baılanys ornatylyp, ınternet júıesi qosylǵan. Mektepter 2403 birlik kompıýterlik tehnıkamen jabdyqtalǵan, nemese bir kompıýterge 23,3 oqýshydan keledi. Túrki dúnıesiniń astanasy sanalatyn Túrkistanda jalpy medısına salasynyń damýy qarqyn alǵan. Ult saýlyǵyna asa mán berip otyrǵan shaharda halyq sanynyń ósýine baılanysty bolashaqta jańa medısına mekemeleri boı kótermek. Sondaı-aq, 66 mádenıet mekemesi, onyń ishinde 43 kitaphana, 17 klýbtyq mekeme, 5 murajaı (onyń 4 fılıal) jáne teatr qyzmet kórsetýde.
Oblys ortalyǵynyń erteńgi kelbetine qatysty pikir aıtýshylar az emes. Olardyń barlyǵy derlik Túrkistanda boı kóteretin jańa nysandardyń Shyǵys úlgisinde, ulttyq reńkpen salynǵanyn qalaıdy. Iаǵnı kópshilik birkelki salynǵan «qoraptardy» emes, túrki áleminiń ortalyǵyna laıyqty jańa sáýlettik ansamblderdi kórgisi keledi. Eń bastysy, jergilikti halyq Elbasy aıtqandaı, bul ózgerister búkil óńir turǵyndarynyń turmys sapasynyń dáıekti túrde artýyna tyń serpin beretinine senimdi.
Ǵalymjan ELShIBAI,
«Egemen Qazaqstan»
Túrkistan oblysy