Shúkirshilik. Astana – táýelsiz memleketimizdiń jańa Astanasy, Elordasy, Ortalyǵy bolǵaly beri, ásirese ol óziniń astanalyq mıssııasyna saı irgetasy qalanyp, aıaǵynan nyq turyp, shańyraǵy kóterilip, jańa jarqyn kelbeti jahanǵa jarııa bolyp, aldymen óz elimizdiń kózi jetip, kóńili ornyǵyp, endigi kezekte álem tanyp, moıyndalýy da kádimgi úırenshikti, qalypty jaǵdaı bolyp keledi. Árıne bul jaqsylyq. Qaı jaǵynan kelseńiz de, Astananyń boı kóterýi – ultymyzdyń ósýiniń, órkendeýiniń kórinisi.
Elimizdiń óz tańdaýymen, óz erkimen jańa astanasyn zamanyna saı jarqyn sáýletimen turǵyzýy – memlekettik táýelsizdigimizdiń jemisi.
Olaı deıtinimiz, burynǵydaı Odaq quramynda nemese áldeqalaı Máskeýge baǵynyshtylyq jaǵdaıda bolsaq, mundaı úlken megaqala salý múmkin bolmas edi. О́ıtkeni ol zamanda kez kelgen iri kásiporyn, nemese iri áleýmettik, medısınalyq nysan, máselen Astanadaǵydaı kardıologııalyq ortalyq qurylysy Máskeýdiń ruqsatynsyz salynbaıtyn. Astana qaıda, aýdan, eldi meken Máskeýdiń quzyrynsyz ashylmaıtyn. Táýelsizdiktiń baǵa jetpes qundylyǵy osyndaı turmys-tirshiligimizden-aq kórinip tur ǵoı. Ár qazaqstandyq osynyń qadirin bilip qana qoımaı, sony qasterlep júrýge mindettimiz dep oılaımyn.
Táýelsizdiktiń taǵy bir jarqyraǵan kórinisi – kúni keshe jarııa bolǵan Túrkistan oblysyn qurý, Shymkent qalasyna Astana, Almaty qalalaryndaı mártebe berý týraly Elbasynyń Jarlyǵy. Mundaı sheshim de burynǵydaı Odaq quramynda múmkin bolmas edi. Bul Jarlyq – el áleýeti óskeniniń kórsetkishi. Elimizdiń ákimshilik-basqarý qurylysyndaǵy mundaı jańalyq ta – táýelsiz memleketimizdiń qýattaný, órkendeý múmkindigi. Osyndaı múmkindikterdiń qadirin, qasıetin sanasymen sezinip, kóziniń qarashyǵyndaı saqtap júrý de – ár azamatqa paryz.
Jańa dáýirimizde ultymyzdyń tarıhynda ǵasyrlar boıyna arman bolyp, qol jetkize almaǵan talaı-talaı qundylyqtar ómirimizdiń jańa mazmunyn aıshyqtap, saltanat qurdy. Astana tek qazaqtyń birligin tutastyryp, yntymaǵyn arttyryp qoımaı, sonymen qatar elimizdegi barlyq etnostyń baǵyn ashyp, yrysyn tasytty.
Astana – memlekettik tarıhymyzdyń Uly Jeńisi.
Astana – memlekettik táýelsizdigimizdiń múmkindigi, keńistigi, qabileti men strategııalyq bolashaǵy.
Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń «Rýhanı jańǵyrý: bolashaqqa baǵdar» maqalasynda da, sońǵy shyqqan «Táýelsizdik dáýiri» atty irgeli eńbeginde de Astana jobasyna jáne onyń elimizdiń damýyndaǵy aıryqsha mańyzyna jan-jaqty baǵa berilgen.
Jyl ótken saıyn ár azamattyń, ásirese jas urpaqtyń sanasynda Qazaqstan halqynyń jańa tarıhy men Otanymyzdyń júregi Astana qalasyna degen aıryqsha súıispenshilik sezimi men patrıottyq rýh qýaty da arta túseri haq.
Astana – ulttyń ujdany, halyqtyń rýhy. Astananyń tarıhy men qasıetteri – mereıtoılar tusynda ǵana emes, únemi úzbeı aıtylyp, elim degen ár azamattyń kókireginde, sanasynda júretin uǵym. Osy uǵymnyń aıasynda Astanaǵa, memleketimizge, memlekettik táýelsizdigimizge degen otanshyldyq sezim turaqtalýy mańyzdy bolmaq.
Nursultan Ábishuly Astana jobasyn júzege asyrý arqyly jańa zamanda ultymyzdyń turmys-tirshiliginiń sapasyn ońaltyp, órkenıetke bet burǵyzýmen ǵana shektelgen joq. Bul baǵytta aýyz toltyryp aıtarlyq ıgilikter jetkilikti.
Eń negizgisi Astana qurylysy eldiń ezilgen rýhyn oıatyp, jańǵyrtty. Ǵasyrlarǵa sozylǵan óktem júıeniń qysymy men qýǵyndaýynan jasyp, basylyp qalǵan sanaǵa sáýle tústi.
El, memleket óz taǵdyryn ózi sheshe alatynyn sezinip, túısindi. Qazaqstannyń geografııalyq ortalyǵynda, Eýrazııa keńistiginiń Saryarqadaı Uly Dalasynyń tósinde ǵasyrlar boıy bodandyqtyń batpan ezgisinen baýyryn jaza almaǵan ejelgi eski qala saz balshyqtan arylyp, qaıta túlep, ajary ashylyp, qulashyn erkin sermep, ulttyń jańa dáýiriniń kelbetin kórsetip, jańa óriske kósildi. Esildiń eki jaǵasynda birdeı álemdik dárejede kórinip, sózin jetkize alatyn jarqyn kelbetti, sán-saltanatyna kórgen kóz qyzyǵarlyq jańa qala boı túzedi.
Búgingi memlekettik táýelsizdigimizdiń jańa zamandaǵy uly jeńisteri men jetistikteri, ásirese aǵa urpaqtyń kóz aldynda ótkendikten, ony osydan otyz jyl burynǵy Odaq quramynda bolǵan ne jaǵdaıda da shekteýli, qursaýly Máskeýdiń «aýzy» men «qolyna» qaraǵan eriksiz kúnderimizben salystyryp otyrýymyz – ári tabıǵı, ári oryndy. О́ıtkeni bizdiń ol zamandy keıingi urpaq bile bermeıdi.
Olarǵa memleketimizdiń keshegisi men búginin aıtyp-jetkizý aǵa urpaqtyń mindeti. Onyń qajettiligi jaı áńgime aıtýda emes, jas urpaq búgingi ıgilikterdi kórip, sonyń aýanynda ómir súrip, únemi osylaı bolǵan eken, aldaǵy ýaqytta da bola beredi eken degen jalǵan, aldamshy uǵymnyń áserinde shektelip qalmaýy kerek. Táýelsizdigimizden kóz jazyp, rýhanı, saıası bodandyq qursaýynda bolǵan sharasyz tirligimizdi umytpaı, onyń zardaptaryn búgingi ómirimizge sabaq etý arqyly elimizdiń qaýipsizdigin qamtamasyz ete alatyn múmkindigimizdi de kúsheıtemiz. Tarıh sabaqtary degenimiz de bir qol jetpeıtin nemese abstraktili túsinik emes. Kádimgi bilim, tarıhı zerde, ulttyq sana. Ulttyq sanamyz myqty ári sapaly bolǵanda ǵana qamsyz bolmaımyz. О́tken men búgin, búgin men bolashaq araqatynasyn, erekshelikterin eksheleı otyryp, qaýip qaıdan, neden bolaryn da boljaı alamyz. Máselen, kóp qazaqtyń óz ana tilinde sóıleı almaýy, tipti keıde sóılegisi kelmeýiniń ózi rýhanı qaýip ekenin sanamyzben túısine almasaq – qıyndyq sonda bolady. Ondaı jaǵdaıǵa da neshe túrli boljamdar aıtylyp júr. Atap aıtqanda, til joıylsa ult qaıda barady?
Táýelsizdigimizge deıingi dáýirde tilimizge Odaqtyq resmı bılik tarapynan shekteý de, qysym da boldy. Táýelsizdikke qolymyz jetken tusta sol saıasatty meılinshe ashyq synadyq. Al endi óz memlekettigimiz bastalǵaly beri ol tosqaýyldyń bári joıyldy. Konstıtýsııamyzda memlekettik tildiń mártebesin aıshyqtadyq. Oqý oryndary qazaqshalanyp jatyr. Qazaqtyń óz ana tilinde sóılemegenine bılikti synap, áldekimderge soqtyǵyp, kinálaı bergenshe, ár azamattyń óz sanasy oıanyp, óz jaýapkershiligin sezinetin mezgil keldi emes pe? Bul týraly da Elbasy kóp eńbekterinde qadap aıtty ǵoı. Iаǵnı, ár azamat áldekimderdi kinálaı bermeı, ózinen izdeý, ózinen suraýy kerek. Ulttyq sana mindeti osynda. Ár adamnyń óz otbasyna degen turmystyq jaýapkershiligi, ár balanyń mektepke baryp, orta bilim alýy qandaı mindetti bolsa – ana tilin bilý mindeti de solaı bolaryn otbasynda túsiný qajettiligine árkimniń sanasy oıanatyn kez de keldi.
Osy máselelerdiń barlyǵy da Elbasy eńbekterinde aıtylyp, kóterilip keledi. Ony túsinip, jas urpaqtyń sanasyna jetkizý de memlekettik qyzmetkerlerdiń, memlekettiń quzyrly ınstıtýttary qyzmetkerleriniń, Parlament, ártúrli deńgeıdegi máslıhat depýtattarynyń, atqarýshy bılik salalarynyń, sot bıligi qyzmetkerleriniń, oqý oryndarynyń memlekettik mindeti bolsa, árbir ata-ananyń, azamattyń tektik paryzy. Bul da tikeleı sana, memlekettik sana qalyptastyryp, tárbıeleý máselesimen baılanysty.
Astana – jas urpaqtyń sanasynda, boıynda ulttyq patrıottyq, otansúıgishtik rýh tárbıeleıtin Asyl Orda. Árıne ol ózdiginen sondaı bola almaıdy. Onyń sondaı otanshyl mazmunyn uıymdastyryp, tolyqtyryp, el ıgiligine jaratý barlyǵymyzdyń abyroıly boryshymyz bolýy tıis.
Otanshyldyq, Otansúıgishtik qasıetteri adamnyń minez-qulqy ispetti adamgershilik sezimindeı adamnyń tabıǵatyna, bolmysyna tán bolýy tıis. Otan otbasynan, ata-ananyń tárbıesinen bastalady. Astanaǵa Qazaqstannyń barlyq óńirlerinen turǵyndar keldi. Úlken de, kishi de bar. Negizinen jastar keldi. Jastar jańa ómir, turmysqa ıkemdi. Al jastardyń dúnıetanymy, ulttyq, tektik sanasy, ulttyq múddeni túsinýi qalaı?
О́kinishke qaraı, bizde kóptegen ujymdarda otansúıgishtik, patrıottyq taqyryptary resmı jınalys, qoǵamdyq-saıası sharalar nemese ataýly merekeler tusynda, sonyń taqyryptyq sheńberinde ǵana aıtylady. Iаǵnı, naýqanshyldyqtan aryla almaı júrmiz degen sóz. Bul da áli ulttyq sanamyzdyń tómendigin kórsetedi. Jınalys, ártúrli ǵylymı konferensııalarda, dóńgelek ústelder aýanynda bul taqyryp az aıtylmaıdy. Biraq sana, dúnıetanym keńistiginde ózgeris shamaly.
Al Astana taqyryby qurylys nysanyn turǵyzý, sáýlet óneriniń jańa úlgisin qalyptastyrý ǵana emes, Astana – jańa rýhanı sana, jańa dúnıetanym, ulttyń jańa sapalyq deńgeıimen, dárejesimen kórikti de mańyzdy bolary haq.
Memlekettik basqarý isi, Elbasynyń barlyq mańyzdy memlekettik sheshimderi Astanada, Aqordada qabyldanyp, pármeni búkil elge, memlekettiń barlyq deńgeıine taralýy zań, ári buljytpaı oryndalýy tıis. Sol sııaqty Astana kóptegen sharalarǵa da bastamashy bolatyny belgili. Iаǵnı Astana búkil ómirimizge rýhanı azyq, úlgi bolýy kerek. Astana órkeni qalaı ósse, onyń rýhanı órisi de erkindikpen sharyqtaǵanyn kútedi jurt.
Astanany Almatydan jańa qonysqa kóshirgendegi taǵy bir maqsat – jańa memlekettik basqarý júıesin qalyptastyryp, halyqqa qyzmet etetin oryndardy meılinshe bıýrokrattyq ádis-tásilderden aryltý edi. Memlekettik qyzmetkerlerdiń jas býyny birinshi kezekke adaldyqty, tazalyqty, ádildikti, zańǵa baǵynýshylyqty, ulttyq birlikti shyǵarýy tıis.
Astanada, memlekettik apparatta qyzmet isteý kimge bolsa da erekshe múmkindik, mártebe. Sony árkim de qadirleı bilýge mindetti. Astana ultymyzdyń eń jaqsy qasıetteriniń, eń ozyq oıynyń ortasy bolýy kerektigine de ár qazaq múddeli. Elbasy dál osy salaǵa aıryqsha kóńil bólip, reformalar júrgizýmen keledi. Memlekettik qyzmettiń sapasyn eń ozyq, órkenıetti memleketter dárejesine jetkizý jolynda arnaıy reformalar júrgizilip, kóptegen ıgilikti jańalyqtar engizildi. Bul keshendi jumysqa qajetti zańdar qabyldanyp keledi. Memlekettik apparatqa jańa býyn, jas tolqyn legi keldi. Olardyń qatarynda sheteldik oqý oryndarynda bilim alǵandary da jetkilikti. «Jaqsydan úıren, jamannan jıren» dep babalarymyz aıtqandaı, olar elge shetelderdiń tek jaqsy, jaǵymdy ıgilikterin úırenip ákelýge tyrysýy qajet. Sondaı-aq ásirese rýhanı sana, ulttyq mádenıet, tálim-tárbıe, ádep, taǵy basqa tektik máselelerde óz ultymyzdyń qundylyqtarynyń da artyqshylyǵyn bilip, turmysymyzdyń jańa baǵytyn da umytpaǵanymyz jón.
Astana – qazaqtyń jańa dáýirine qan júrgizgen jańa joba. Osy uly jobany júzege asyryp, el ıgiligine aınaldyrý arqyly ultymyzdyń uzaq jyldar boıyna basynan ótkizgen qıyndyqtaryn eńserý joldary ashyldy.
Qazaq úshin ol zalaldar demografııalyq oısyraý arqyly kórinis bergen. Resmı statıstıka málimetterine júginsek tek ótken HH ǵasyrdyń alapat dúrbeleńderi – revolıýsııalar, soǵystar, saıası naýqandar, asharshylyq, saıası qýǵyn-súrginderde halqymyzdyń jartysynan astamy qyrylyp-joıylǵany belgili. Osyndaı qysymdardyń zardabynan orasan kóp halyq májbúrli mıgrasııaǵa ushyrap, respýblıkamyzdyń batys óńirlerinde, ásirese soltústik, ortalyq óńirlerinde qazaqtyń sany tym tómendep ketti. Bir burynǵy Aqmola oblysy men oblys ortalyǵy bolǵan Aqmola (Selınograd) qalasyn alsańyz da jetkilikti. Biz táýelsizdik alǵan jyldary Aqmola oblysynda qazaqtardyń sany jıyrma bir-aq prosent, al Aqmola qalasynda jeti-aq prosent bolǵany elge áıgili.
Qandaı da eldiń ósýi, órkendeýi, onyń tirshilikke, eńbekke qabilettiligi, árıne demografııalyq ahýalǵa baılanysty.
SOKP-sy bılikten ketip, Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin burynǵy búkil Odaq kóleminde Úlken qozǵalys, ersili-qarsyly aǵylǵan mıgrasııalyq prosester bastaldy. Qazaqstannyń ortalyq jáne soltústik oblystarynda shoǵyrlanǵan iri ónerkásip oryndary, taý-ken, kómir, metallýrgııa, qorǵasyn, myrysh, mashına jasaý kásiporyndary, áskerı zaýyttar, jalpy respýblıkamyzdaǵy ónerkásip salasynyń 93 paıyzy túgeldeı derlik Ortalyqqa, ıaǵnı Máskeýge baǵynatyn. Olardaǵy eńbek etetin adamdardyń basym kópshiligi negizinen Ortalyqtan jiberilip, jergilikti turǵyndardan bes-on paıyz jobasynda ǵana jumysshylar alynatyn. Osyndaı jaǵdaılarǵa kezinde tyń kóterýge syrttan kelgen mıllıonǵa jýyq adamdardy, Karlag-tiń ózinde bir mıllıonǵa jýyq tutqyndar bolǵanyn olardyń kúzetten bastap barlyq turmysyn baqylaǵan qanshama adamdar bolǵanyn eskerip, Bas shtaby Almatyda ornalasqan Orta Azııa áskerı okrýginde jeti júz myńǵa tarta áskerı kúsh turǵanyn, Qazaqstanǵa baǵynbaıtyn qanshama áskerı polıgondar bolǵanyn qossańyz, túıindeı kelgende qazaqtardyń sany táýelsizdik alǵan jyldarda nebári 40 paıyzǵa jeter-jetpes bolǵany sebebin baıqaısyz. Mine osyndaı áreketter óziniń nátıjesin de joǵarydaǵydaı jergilikti halyq ókilderiniń qatynasyn tómendetkeni belgili.
Astana óz shańyraǵyn Ortalyq Qazaqstanda kóterýi arqyly jańa qurylys alańy ashylyp, burynǵy kásiporyndar jańa tehnologııalyq jobamen jabdyqtalyp, qaıta túledi, zaman talabyna saı buryn bul óńirde bolmaǵan jańa kásiporyndar iske qosyldy. Jańa qalaǵa jańa adamdar kelip, áleýmettik nysandar, medısınalyq ortalyqtar, orta mektepter, joǵarǵy oqý oryndary, teatrlar, saraılar, sport keshenderi, bir-birine uqsamaıtyn turǵyn úıler salyndy. Myńdaǵan jumys oryndary ashylyp, jastar jańa kásipterge oqyp, bilim alyp, eńbekke aralasty. Buryn jalǵyz qazaq mektebi bolǵan qalada qazir otyzdan astam mektep ashylyp, jyldan-jylǵa mektep tabaldyryǵyn attaıtyn jetkinshekter sany eselep ósip keledi. Endigi jerde búginge deıin ashylǵan mektepter jetispeı, jańa mektep jobalary men qurylystary qulash sermep keledi. Árıne shúkirshilik, qýanarlyq jaılar. Qalada jańa astanalyq kóńil kúı, jańa kelbet, jańa mádenıet qalyptasyp keledi. Astana halqynyń sany bes esege jýyq ósip, qazir Almatydan keıingi ekinshi megapolıs boldy. Buryn turǵyndarynyń nebári jeti-aq paıyzy qazaq bolǵan qalada qazir seksen paıyzǵa jýyq qazaqtar turady. Barlyq ekonomıkalyq, áleýmettik, mádenı-rýhanı kórsetkishter týraly da aıtýǵa bolady. Biraq sol kórsetkishter men jetistikterdiń irgetasy da, qaınar kózi de, órkender múmkindigi de halyq sanynyń, onyń turmystaǵy úlesiniń artýyna baılanysty bolatyny da belgili.
Astana búkil el ekonomıkasyna serpindi kúsh berdi. Astana kóshken alǵashqy jyldary – endi Almaty provınsııa dárejesine túsip, nasharlaıdy degen boljamdar aıtylǵan. Qýanarlyǵy – olaı bolmady. Kerisinshe, Almaty da qaıta túlep, ekinshi demi ashylyp, Astanamen jarysyp, básekelesip, órkendep, ósip, jarqyrap, jaınap qulpyrýda. Astanaǵa, Almatyǵa qarap, barlyq oblys ortalyqtary ıin tiresip, jańa kelbet qalyptastyryp, ósip keledi. Qaraǵandy, Aqtóbe, Atyraý, Qyzylorda, Shymkent, Taldyqorǵan, Oral taǵy basqa oblys ortalyqtary buryn-sońdy bolmaǵan serpinmen jańa sıpat, jańa sáýlet ónerlerin toǵystyryp, jurtshylyqtyń maqtanyshyna aınaldy.
Barlyq qalalarda halqymyzdyń demografııalyq ósim kórsetkishteri joǵaryǵa, jasampazdyqqa, órkenıetke órleýmen keledi. Bul – qazaqtyń ósý, órkendeý dáýiri. Sóz etken jetistikterimiz – Jańa dáýirdegi Jańa Qazaqstannyń Jańa Astanasynyń ulttyq múddemizge qýatty oń yqpalynyń bir salasy ǵana.
Astana shańyraǵyn kóterý tek Astana qalasynda ǵana emes, búkil Soltústik, Ortalyq Qazaqstanda – elimizdiń eń qunarly qara topyraqty, qazba baılyqtarǵa toly qazynaly jerlerinde halqymyzdyń turaqtanyp, turmys saltanatyn qurýyn qamtamasyz etti.
Bul – árıne aldymen qalyń qazaqtyń qamy, babalardan qalǵan qasıetti mura – jerdiń qamy.
Astana qazir kóptegen halyqaralyq kezdesýlerdiń, forýmdardyń, ǵylymı konferensııalardyń, memleketaralyq kelissózder ótkizýdiń taǵy basqa halyqaralyq sharalardyń tıimdi ári yńǵaıly, jarasymdy orny boldy. Mundaı dárejeniń kimge bolsa da paıdasy zor ekenin eshkimge dáleldep jatýdyń qajeti shamaly. Birinshiden, osyndaı ashyqtyq elimizdi, Astanamyzdy tanytýǵa úlken múmkindik. Ekinshiden, shetelder ókilderimen beıbit, dostyq qarym-qatynasymyzdy kúsheıte túsemiz. Úshinshiden, beıbitshilik, jasampazdyq keńistigimizdiń kókjıegi keńeıedi. Tórtinshiden, Qazaqstannyń halyqaralyq bedeli artyp, ǵalamdyq geosaıası prosesterge belsendi túrde qatynasa alady. Osydan-aq Astana qalasynyń dúnıe júzindegi tanymdyq dárejesiniń kún sanap artyp, elimizdiń, ultymyzdyń bedelin kóterip turǵanyn baıqaý qıyn emes.
Astana – ult múddesine qyzmet etip turǵan sátti qala. Bul – Eldiń mártebesi. Elbasynyń eńbegi.
Astana – Uly dala tórindegi Uly joba.
Astana – qazaqstandyqtardyń ortaq múddesine búkil eldi jumyldyra alǵan, dúnıejúzi qoǵamdastyǵynyń nazary men qyzyǵýshylyǵyn aýdara alǵan biriktirýshi, yntymaqshyl, qýatty kúsh.
Qýanysh SULTANOV,
Parlament Májilisiniń depýtaty