Dana halqymyzda «bilekti birdi jyǵady, bilimdi myńdy jyǵady» degen ataly sóz bar. Saqalyna shirkeı uıalap, el, jer qorǵaý úshin at ústinen túspegen batyr babalarymyz jalań qylysh, saptaýly naızamen jańbyrdaı oq jaýdyratyn qurýly pýlemet, atqanda úıdeı jerdi qoparyp jiberetin zeńbirekke qarsy shapqanda da ónerli jurttyń qaı jaǵynan da myqty ekendigin uǵyp, barmaǵyn shaınady. Myńǵa salsa qaıtpas erler qoıdyń qumalaǵyndaı qorǵasyn oqtan ajal qushty.
Qarama-qarsy kelip armansyz naıza salysatyn ýaqyttyń ótkendigin, oqý-bilimniń artyqtyǵyn uqqanymen, qoly qysqa edi. Sondyqtan da atalarymyz bilimge qushtar boldy, bala-shaǵasyn oqytýǵa baryn saldy. Al búginde batyrlyǵynda qapy joq, armany ishin órtegen halyqtyń urpaǵy álemniń jetekshi elderinde bilim alyp, ata-baba ósıetin oryndap jatyr. Qyzylorda oblysy da bul máseleni óte jaqsyǵa sheship keledi.
Aıtaıyq, 500-ge jýyq qyzylordalyq stýdent Máskeý men Sankt-Peterbýrgtiń jetekshi tehnıkalyq joǵary oqý oryndarynda Reseı Federasııasy Úkimetiniń qarajaty esebinen bilim alyp jatyr. Alǵashqy 75 bitirýshi túlek shilde aıynda dıplom alyp, elge qaıtyp keledi. Al jaqynda Reseı ýnıversıtetteri túlekterin jumyspen qamtý máseleleri boıynsha jıyn ótkizgen oblys ákimi Qyrymbek Kósherbaev aımaqta suranysqa ıe mamandardy daıarlaý boıynsha júrgizilip jatqan jumystar jaıynda aıtty.
– Qyzylorda oblysy – jyl saıyn Reseı Úkimetiniń granttary esebinen jetekshi tehnıkalyq ýnıversıtetterde túlekterin oqytatyn birden-bir aımaq. 2014 jyldan bastap Máskeý men Sankt-Peterbýrgtiń joǵary oqý oryndaryna oblysymyzdyń 452 mektep bitirýshisi oqýǵa tústi. Bıyl olardyń alǵashqy legi oqýyn aıaqtaıdy. 62 stýdent dıplom alyp, Qyzylordaǵa qaıtyp keledi. Al 13-i magıstratýraǵa túsip, oqýyn jalǵastyrmaq. 62 túlekti jumysqa ornalastyrý máselesi de pysyqtalýda. Bul balalarǵa úlken úmit artyp otyrmyz. О́ıtkeni, olar qazirgi zamannyń talabyna saı básekege qabiletti maman bolady, – dedi oblys ákimi.
Qyzylordalyq stýdentter «Máskeý bolat jáne qorytpalar ınstıtýty» UZTÝ, Sankt-Peterbýrg ósimdik polımerleri memlekettik tehnologııalyq ýnıversıtetiniń «nanotehnologııa jáne mıkrojúıeli tehnıka», «tehnologııalyq prosester men óndiristerdi avtomattandyrý», «materıaltaný jáne materıaldar tehnologııasy», «elektronıka jáne nanoelektronıka», «metallýrgııa», «standarttaý jáne metrologııa», «tehnologııalyq mashınalar men qural-jabdyqtar», «jylý energetıkasy men jylý tehnıkasy» sııaqty mamandyqtar boıynsha bilim alyp jatyr.
Jıynda jastar saıasaty máseleleri boıynsha basqarma basshysynyń mindetin atqarýshy Abylaıhan Sabanbaev pen ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý basqarmasynyń basshysy Rınat Sultangereev túlekterdi jumyspen qamtý máselesi boıynsha sóz sóıledi. Qazirgi tańda stýdentterdiń túrli máselesin sheshý úshin Reseıde oqıtyn qyzylordalyq stýdentterdiń «Orda» qaýymdastyǵy qurylyp, messendjerde arnaıy chat ashylǵan. Jastar úshin oblys kásiporyndaryna ekskýrsııalar jáne jumys berýshilermen beıresmı kezdesýler uıymdastyrylyp keledi.
О́ńirdiń birqatar kásiporny túlekterdi jumysqa qabyldaýǵa daıyn. Máselen, «QazAtomО́nerkásip» ulttyq kompanııasy 11 jas mamandy jumysqa qabyldamaq. Al «Gejýba Shıeli Sement» 8 adam alýǵa nıet bildirdi. Sondaı-aq, «SKZ - U» JShS, Qyzylorda az tonnalyq munaı óńdeý zaýyty, «Krıstall menedjment» JShS, «Abzal jáne K» TS, «Qyzylorda jaryǵy» holdıngi jáne ózge de kompanııalar jas mamandarǵa qyzyǵýshylyq bildirip otyr.
Budan bólek, jyl sońyna deıin aımaqta birneshe iri kásiporyn (shyny, molıbden zaýyttary, 2 sement zaýyty men balyq óńdeý sehy) iske qosylady. Rınat Sultangereevtiń aıtýynsha, bul kásiporyndarǵa jergilikti kolledjderdiń «hımııa», «energetıka», «standarttaý», «materıaltaný», «avtomattandyrý» mamandyqtary boıynsha 650 jýyq túlegi jumysqa tartylatyn bolady. Máselen, sement zaýytynda 200 adam, onyń ishinde qazirgi tańda Qytaıda oqyp jatqan Shıeli ındýstrııalyq-agrarlyq kolledjiniń 46 túlegi jumys isteıtin bolady.
Májilisti qorytyndylaǵan oblys ákimi Qyrymbek Kósherbaev jaýapty memlekettik organdarǵa stýdentterdi óńirdiń óndiristik kompanııalardaǵy bos jumys oryndary týraly ýaqtyly habardar etýdi tapsyryp, jastardy jumysqa ornalastyrý boıynsha jeke jaýapkershilik júkteletinin eskertti. Ekijaqty kelisimge sáıkes, 2014 jyldan bastap Máskeý bolat jáne qorytpalar ınstıtýty, Sankt-Peterbýrg ósimdik polımerleri memlekettik tehnologııalyq ýnıversıteti, K.A.Tımırıazev atyndaǵy Reseı memlekettik agrarlyq ýnıversıteti men I.M.Gýbkın atyndaǵy Reseı memlekettik munaı jáne gaz ýnıversıteti qyzylordalyq túlekterdi aımaqqa qajetti mamandyqtar boıynsha oqytý úshin granttar bólip keledi.
Odan bólek, Qazan qalasyndaǵy «Innopolıs» ýnıversıtetinde oqytý týraly kelisim jasalǵan. «Skolkovo» ınnovasııalyq ortalyǵymen áriptestik ornatý júıege qoıyldy. Sonymen qatar bıyldan bastap qyzylordalyq jastar úshin «Kıberqaýipsizdik» jáne «Matematıkalyq prosesterdi modeldeý» mamandyqtary boıynsha M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń magıstratýrasyna 20 grant bólinetin bolady. Sondaı-aq jyl saıyn oblys ákiminiń granttary esebinen 100-ge jýyq aýyldyq jerdegi az qamtylǵan otbasylardan abıtýrıentter bilim alyp jatyr. Qazirgi tańda grant ıeleriniń sany 700 shamasynda. Bıylǵy jyly grant sany 200-ge jetkizilip, onyń 70 paıyzy aqparattyq tehnologııalar salasyndaǵy mamandyqtarǵa baǵyttalatyn bolady.
Elbasy bir sózinde búginde úlken qoldanystaǵy biraz mamandyqtyń bolashaqta kereksiz bolyp qalatyndyǵyn aıtqany bar. Ol qandaı mamandyqtar dep ejiktep jatpaı-aq qoıalyq, biraq qolynda eki kúrekteı dıplom bolǵanymen jumys tappaı bazar jaǵalap ketkenderdiń kóbeıgendigi ras. О́ıtkeni olardyń alǵan mamandyǵy naryqta qajettegiden asa kóp. Osyndaı jaǵdaıda Qyzylorda oblysy ákimdiginiń elimizdegi qat mamandyqtarǵa tańdaý jasaǵanyn súıinishpen ataýǵa bolady.
Máselen, qyzylordalyq qazaq jastary oqyp jatqan «Máskeý bolat jáne qorytpalar ınstıtýty» ulttyq zertteý tehnologııalyq ýnıversıtetiniń («MBjQI» UZTÝ) tarıhy 1918 jyldan bastalady. 1918 jyly Máskeý taý-ken akademııasynda metallýrgııalyq bólimshe ashylyp, onyń negizinde Máskeý bolat ınstıtýty quryldy. 2014 jyldyń qorytyndysy boıynsha ýnıversıtet BRIKS elderiniń úzdik 100 ýnıversıteti tizimine jáne QS negizgi bilim berý reıtıngisi boıynsha álemniń 1000 jetekshi tehnıkalyq joǵary oqý ornynyń tizimine engizildi. Ýnıversıtet «5-100» Reseı joǵary oqý oryndarynyń halyqaralyq básekege qabilettiligin arttyrý baǵdarlamasynyń 15 qatysýshysynyń biri bolyp tabylady.
Búginde qazaq jastary arasynda zań jáne ekonomıka mamandyǵyn tańdaǵandar kóp. О́zi turatyn aımaqta pedagogıkalyq ınstıtýt bar bolǵan soń aýyl mańyn shyrǵalap barlyq fakýltetin toltyryp jatyr. Al myńdap bitirip jatqan túlekke mektepten oryn tabyla bermeıdi. Tanys pen sybaılas jemqorlyqtyń da tamyr jaıatyn kezi osy.
Máskeý bolat jáne qorytpa ınstıtýty sııaqty álemdik mańyzy bar ınstıtýttardy elimizde qurýǵa eń áýeli bilikti mamandar tapshy. Erterekte professor, qazaq jýrnalıstıkasynyń ardageri Saǵymbaı Qozybaevtyń ýnıversıtetti shalalaý bitirgen bir shákirtiniń bir oblysta Jýrnalıstıka akademııasyn ashyp alǵanyn kúıinishpen aıtqany esimizde edi. Búginde jekemenshik joǵary oqý oryndary kódedeı kóp. Olar ózge óńirden jalǵa alǵan birer professordy maldanyp, ınstıtýt ustap otyr. Bul da óter. Kópke topyraq shashýdan aýlaqpyz, biraq osyndaı jaǵdaılardyń oryn alyp jatqanyn eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Osyndaı jaǵdaıda Qyzylorda oblysy ákimdiginiń talpynysyn jaqsyǵa baǵalaýǵa bolady.
2017 jyldyń qarasha aıynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Reseı Federasııasyndaǵy Elshiliginde Qyzylorda oblysynyń ákimdigi men Máskeý jáne Sankt-Peterbýrg qalalarynyń jetekshi joǵary oqý oryndary arasynda áriptestik jónindegi memorandýmǵa qol qoıyldy. Memorandýmǵa qol qoıý rásimine Qazaqstannyń Reseıdegi Tótenshe jáne ókiletti elshisi Imanǵalı Tasmaǵambetov pen M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń, «MBjQI» ulttyq zertteý tehnologııalyq ýnıversıtetiniń, I.M.Gýbkın atyndaǵy Reseı memlekettik munaı jáne gaz ýnıversıtetiniń, K.A.Tımırıazev atyndaǵy Máskeý agrarlyq akademııasy men Sankt-Peterbýrg memlekettik óndiristik tehnologııalar jáne dızaın ýnıversıtetiniń rektorlary qatysty. Endi osy memorandýmnyń qyzyǵyn kórer sát jaqyndady.
Jumys berýshilermen kezdesýde oblys basshysy Qyrymbek Kósherbaev bıylǵy ınstıtýt bitiretin 75 túlekti jumysqa ornalastyrý men olardy páter, jataqhanamen qamtýdy tikeleı óz baqylaýyna alatynyn qadap aıtty.
– Olar bizdiń altyn qorymyz, – dedi ákim. – Elbasy aıtqandaı, eldiń bolashaǵy kúni erteń Qazaqstandy órkendetetin, jańa tehnologııalardy óndiriske engizetin sol jastardyń qolynda. Sol talantty jastardyń talaby qaıtpaý úshin bárimiz járdemdesýimiz kerek. Bile bilseńizder, ákimdik – olardyń týǵan ákesi. Jumys berýshiler, meıli memlekettik mekeme, meıli jekemenshik seriktestik bolsyn, olardyń jumys isteýine, irgeli ıdeıalaryn iske asyrýyna kedergi jasaıtyn bolsa, jaýap beredi.
Sóz yńǵaıynda aımaq basshysy jas kezinde Máskeýde oqyp, bilim alý armany bolǵandyǵyn aıtqan. Al búginde aýyldaǵy orta sharýa, qoly qysqa otbasylardyń talantty balalary oblys ákiminiń qoly jetpegen ınstıtýtta joǵary bilim alyp jatyr. Bul – memleketimizdiń, Elbasynyń syndarly saıasatynyń jemisi.
Bir kezderi soǵystan qaljyraǵan Japonııany el qarjysyna sheteldegi irgeli oqý oryndaryn támamdaǵan jastar kóterip edi. Elimiz sıfrlandyrý júıesine ótip jatyr. Qazaqstanda talapty ári talantty jastardyń zárýligi sezilýde. Endeshe álemniń jetekshi oqý oryndarynda bilim alǵan túlekter osy olqylyqty toltyrady degen úmit zor. Jıyn barysynda sóz bolǵan máselelerden osy jaǵdaıdy taǵy da uǵyndyq.
Baqtııar TAIJAN, «Egemen Qazaqstan»
Qyzylorda oblysy