Kókeıkesti: Tarazda túıini tarqamaǵan túıtkil kóp

Taraz qalasynyń ortasyn qaq jaryp temir jol ótedi. Oń­tústik pen Soltústikti, Batys pen Shyǵysty, sonymen qatar alys-jaqyn shetelderdi de jalǵap jatqan temir jol bul. Sol temir joldyń arǵy beti «Shal­ǵaı Qarasý», «Qaraoı» turǵyn jaı alqaby men «Leshoz», «Sol­nechnyı» jáne «Vysotskıı» eldi mekenderi bolyp atalady. Taraz qalasy ákiminiń №10 aýmaq­tyq okrýginiń ınspektory Qanat Nurlanovpen birge atalǵan al­qaptar men eldi mekenderdi ara­lap kórgenimizde, birqatar máse­lege tap boldyq. Turǵyndar da jol, jaryq, jabaıy saýda máse­lelerin aldymyzǵa jaıyp saldy.

Áýeli mundaǵy Muqanov pen Chkalov kósheleriniń boıynan tartylǵan aýyz sý qubyrynyń aıaqsyz qalǵanyn kórdik. Uzyn­dyǵy 6,5 shaqyrymdy quraıtyn eki kóshedegi asfalttyń tas-talqany shyǵyp, jol apatty jaǵdaıǵa jetken. Turǵyndar ıgiligi úshin sý qubyry júrgizil­genimen, halyq munyń ıgiligin kóre almaı otyr. Tipti sý quby­ry qudyqtarynyń qaqpaǵy ashyq kúıinde qalǵan. Áıteýir joq­tan bar jasap bir jerin tas­pen qymtaǵan, endi bir jerine shy­byq shanshyǵan. О́rkenıetti qoǵam­da ónbeıtin tirlikpen áýre bolǵan óńir turǵyndary úshin eń qaýiptisi osy eken. Al bul jer­den jaıaý júrginshiniń de, kólikti jolaýshynyń da ári-beri júrýi qıyn. Al oıyn balalary baıqamaı qudyqqa túsip ketýi múmkin. Aıtqan jerden aýlaq, al balalar qarańǵyda qudyqqa túsip ketse ne bolady? Árıne buǵan bas qatyryp jatqan adam joq sııaqty... 

Bul maqsatqa 300 mıllıon teńgeden astam qarajat bólingen eken. Bıýdjet qaraja­ty jelge ushyp ne bolmasa qumǵa sińip ketkendeı. «Mem­lekettiń qyrýar qarjysy jer­diń astynda kómilip jatyr» dep kúıinedi bas ınspektor. Al ıns­pektordyń ózi atalǵan máselelerdi qalypqa keltireıin dese, qolynda bılik joq. Shırek ǵasyr boıy Taraz qalasynyń ár okrýginde bas ınspektor bolǵan Qanat Nurlanovtyń qyzmettik kóligi de, qyzmetkeri de joq. Jetpis myńǵa tarta halyq turatyn okrýgti óz qal­ta­synan janarmaı quıyp, kúni­ne on ret sharlaýǵa májbúr. «Jal­ǵyzdyń úni shyqpas» degendeı, ınspektordy mundaǵy halyq tyńdaýdan qalǵan. Eshqandaı másele sheshimin tappaǵan soń halyqtyń úmiti úzilgen syńaı­ly. 

Temir joldyń arǵy betindegi taǵy bir másele – retsiz salynǵan saýda núkteleri. Kásipkerlikpen aınalysýdyń jóni osy eken dep qazir kim kóringen retin taýyp, kóshe boılarynan, aıaldamalardan saýda dúńgirshekterin asha beretin bolǵan. Tipti jabaıy saýdanyń qyzǵany sonshalyq, kásipkerler memlekettiń «qy­zyl syzyq» talabyn da umyt qaldyrǵan. Eshqandaı talapqa saı kelmese de munda nan, bálish, balyq sııaqty taǵam túrleri sa­tylýda. Syra degenińiz de kól-kósir. Bas ınspektordyń aı­týynsha, munda qalalyq san­epıdqadaǵalaý mekemesi, polısııa qyzmetkerleri at izin salmaıdy. Sonda quzyrly oryn­dardyń ózi máselege atústi qara­ǵanda, basqalary qaıtpek degen de oı keledi. Inspektor osy okrýgke qyzmetke kelgeli qala­nyń ákiminen bastap, tıisti mekeme basshylaryna deıin hat jazypty. Alaıda selt etken eshkim tabylmaǵan. 

 Jalpy, Taraz qalasynyń shaǵyn aýdandaryndaǵy jabaıy saýda máselesi jıi aıtylyp keledi. Deı turǵanmen áli nátıje joq. Máselen biz áńgime etip otyrǵan temir joldyń arǵy betindegi Pirmanov kóshesiniń boıyndaǵy zańsyz qoıylǵan saýda núkteleriniń kesirinen №29 mekteptiń oqýshysyn kólik qaǵyp ketti. Abyroı bolǵanda bala aman qalǵan. Bul beıbereket tirlik retke keltirilmese, keleshekte de mundaı keleńsiz jaǵ­daıdyń qaıtalanbasyna kim kepil? Bul jaǵdaıdan soń jabaıy saýda oryndary retke keltirilgendeı bolǵanmen, keıinnen qaıtadan beleń alǵan. «Okrýgtiń kóshelerindegi azyq-túlik satatyn dúńgirshekterdiń birde-birinde zańdy qujat joq. Sóıte tura elektr qýatyn tar­typ alǵan», deıdi ınspektor. Dúńgirshekterde jaryq bolǵanymen, kóptegen úılerde áli de jaryq joq. Sonymen qatar zańsyz saýda núkteleriniń aınalasy qoqysqa tolyp ketken. «Vysotskıı» eldi mekenine baratyn joldyń oń jaǵyn da kúl-qoqys basyp qalypty. Inspektordyń ózi 15 qoǵamdyq jumysshy tartyp, «Nurly Taraz» jáne «Sultanǵazy» meke­meleri arqyly qoqys tazalatýǵa májbúr. Onyń aıtýyn­sha, tur­ǵyn­dardyń kópshiligi jáne zań­syz saýda núkteleriniń ıeleri qoqysqa tóleıtin azyn-aýlaq tıynnan qashyp, qoqysty dalaǵa laqtyra salatyn kórinedi. «Sonda tóleıtini júz-aq teńge ǵoı» dep kúıinedi ınspektor.

Irına Temirbaeva esimdi turǵynnyń aıtýynsha, bul beıbereket tirshilik talaı jyldan beri sheshimin tappaǵan. Máselen, Abaı, Appaev, Samarqand kó­shele­rinde talapqa saı emes ys­tyq nan, bálish, balyq ónimderi satylýda. Al kósheniń shańy shyǵyp, burqyrap jatyr. Budan bólek, olarmen aralasyp shóp, kómir, aǵash, sekseýil sııaqty mal azyǵy men otyn da saýdalanady. «Áı deıtin áje, qoı deıtin qoja» tabylmaǵan soń tirliktiń túri osy da.

Jol, jaryq, jabaıy saý­da máseleleri bul kúnde temir joldyń arǵy betindegi turǵyn­dar úshin óte ózekti. Jetpis myń­ǵa tarta halqy bar eldi mekenderde atalǵan máseleler túıtkil kúıinde qalýda. Naqty aıtsaq mundaǵy 68 230 adamnyń arman-tilegi osy ǵana. Máselen, Taraz qala­­synyń bergi beti zamanaýı úlgide qaıta jasaqtalǵan shahar retin­de aıtarlyqtaı dárejege jet­ti. Al arǵy betindegi jaǵdaı áli sol qalpy.

Taraz qalasy halqynyń besten birine jýyǵy turyp jatqan irgeli mekende temir jol lıseıi, temir jol kolledji, 8 orta mek­tep, 2 balabaqsha, 2 shaǵyn or­ta­lyq jáne 1 balalar úıi jumys isteıdi. Sonymen qatar munda 10670 jeke úı jáne 51 kóp­qabatty turǵyn úı bar. Sondaı-aq 3 emhana, 1 súıek-týberkýlez aýrýlary aýrýhanasy da bar. №3 qalalyq polısııa bólimimen qatar, «Qazposhta» jáne «Qazaq­telekom» bólimsheleri de el ıgiligine jumys isteýde. Ra­syn­da da bir irgeli aýdannyń hal­qyndaı turǵyny bar bul aı­maqtaǵy máseleniń qashan sheshimin tabatyny belgisiz.

Jabaıy saýda demekshi, jýyr­da ǵana Taraz qalasynyń or­ta­lyǵyndaǵy jáne ózge de jerlerindegi birqatar zańsyz saýda dúńgirshekteri alyndy. Endi osy bastama temir joldyń arǵy betinde de jalǵasyn tapsa deımiz. Al Taraz qalasynyń ákimi Ǵalymjan Ábdiraıymov qoqys máselesin turǵyndardyń salǵyrttyǵynan kóredi. Rasyn­da da kóptegen turǵyndar qoqys­qa aqsha tólep, ony arnaıy oryn­ǵa aparyp tastaǵannan góri, kó­shege laqtyra salǵandy qolaı kóredi. Sondaı-aq shahar basshysy mundaǵy máseleler bo­ıynsha búginde belsendi jumys júrgizilip jatqanyn aıtty.

Talaı jyldan beri túıini tarqamaǵan túıtkildiń birtindep bolsa da retke kelgeni jaqsy. Áıtpese temir joldyń qos qap­ta­lyndaǵy turǵyndardyń tirshiligin tipti salystyrýǵa kel­meıdi. Áıteýir áýpirimdep kúnin kórgen halyq áli de bolsa jaqsylyqtan úmitti...

Hamıt ESAMAN,

«Egemen Qazaqstan»

TARAZ