Budan bir-eki kún buryn ǵana Prezıdent Aqordada kásipqoı bokstan álem chempıony Gennadıı Golovkındi qabyldaǵany belgili. Sony teledıdardan kórip otyrǵanymyzda qyzym maǵan qarata «Siz bilesiz be, Nursultan Ábishuly myna Gena sııaqty myqtylardy nege jaqsy kóredi?» degen suraq qoıdy. «Endi, el namysyn qorǵap júrgen erlerdi qaı-qaısymyz da qurmetteımiz ǵoı» dedik jalma-jan jaýabymyzdy qaıtaryp. Kókeıindegisin tolyq tappasaq kerek, qyzym ári qaraı ketti. «Durys qoı, marǵasqalardy madaqtaý – burynǵy-sońǵynyń joly ekenin bilemin. Biraq menińshe bul kisi Golovkınniń ónboıynan ózine tán órlik qasıetterdi kóredi. Sondyqtan súısine qaraıdy. О́ıtkeni bizdiń Prezıdentimiz týmysynan tý ustaǵan Jeńimpaz – Lıder! Ambısııasy Alataýdaı! Eń bastysy, meıli qandaı qıyndyqtar kezdespesin, mejelegen bıikteriniń bárin baǵyndyra alatyn adam!» dedi salmaqty oıyn sabaqtap.
Azattyq úshin ata jaýlarymen aıqasqan batyr babalarymyzdyń baǵzydan bergi asyl armanyn aqıqatqa aınaldyrǵan táýelsizdik tańy atqannan keıin de Qazaqstannyń birden qaǵanaǵy qaryq, saǵanaǵy saryq bola qoıǵan joq. Adym ashtyrmas qıyndyqtar bastan asatyn. Alasapyran zamannyń aspany boljap bolmastaı bulyńǵyr-tuǵyn.
Mine, sol taǵdyrsheshti tusta Alla taǵala bizge halqymyzdy qaptaǵan qalyń tumannan adastyrmaı alyp shyǵar alǵyr basshy berdi. Mereıi ósken memleketimiz órkenıet úrdisimen órkendedi. Esten tandyrar ekonomıkalyq daǵdarystardyń talaı taıǵaq keshýlerinen óttik. Baǵymyz bar eken, bazbir elderdegi berekesizdiktiń batpaǵyna batpadyq. Tabandy túrde alǵa tarttyq.
Eli súıgen Elbasynyń eń úlken eńbegi – árıne, Jetisý tórindegi astanany Arqa tórine kóshirýi. Bul – ult tarıhyna altyn áriptermen jazylar uly oqıǵa. Onyń orny bólek, baǵasyn barshamyz bilýge tıispiz.
Keńestik kezeńdegi úırenshikti ádetpen «Moskva ne srazý stroılas» dep máteldeıtinimiz bar ǵoı. Sol sııaqty qazir kóz sýyrar sulý sýretin aı betine ilip qoıyp tamsana qaraǵandaı tamasha Astanańyz da bir kúnde ornaı qalmaǵany ámbege aıan. Buıyrsa, bul «Elorda epopeıasy» erteńgi urpaqtyń esinde júrer jyr-ańyzǵa aınalady áli. Al osynaý tarıhı oqıǵany basynan ótkergen búgingi býyn ókilderiniń bir tamyry qashanda artyq soǵary anyq.
Taratyp aıtar taqyrybymyzdyń kirispesi uzańqyrap ketti bilem. Alaıda Elbasy men elordany aıtpaı negizgi máselege kóshýimizdiń jóni kelińkiremeıdi. Onyń sebebin qazir túsinesizder, qadirli oqyrman qaýym.
Keshegi Aqmolanyń keıpi kóbimizdiń kóz aldymyzda. Oblys ortalyǵyna laıyqtalǵan ortaqol qalalardyń qatarynan bolatyn. Onyń syrtynda omby qary, arqyraǵan aıazy, tynbaı soǵar tentek jeli, yzyńdaǵan masasy, aıaq alyp júrgisiz mı batpaǵy, taǵysyn taǵylaryn tizbelesek tym uzaqqa silteýimiz múmkin. Osyndaı qolaısyzdyqtaryna qaramastan qalanyń basyna astanalyq sıpat beretin qalpaq kıgizý qajet edi. Elbasy aldymen otandyq arhıtektorlardy jınap jańa baıtaqty ıgerý josparyn jasaýdy tapsyrdy. Sharýa shashetekten. Qala aýmaǵyn keńeıtý joldary qarastyryldy. Eski úıler men ákimshilik ǵımarattardyń birazy qaıta árlenip jańǵyrtyldy. Obaly neshik, qysqa merzimde qyrýar jumys bitti. Qalaı bolǵanda da kemel keleshektiń kirpishi qalanyp jatty.
Biraq ýaqyt talaby jańa jobalardy, tyń izdenisterdi qajet etti. Qalyptasqan jaǵdaıdy eskere otyryp, Astanany damytýdyń bas josparyn daıyndaýǵa ashyq halyqaralyq konkýrs ótkizý jóninde uıǵarym jasaldy. Munyń ózi álemdik qala sáýleti ortalyqtary tarapynan úlken qyzyǵýshylyq týdyrdy. Konkýrsqa Japonııa, AQSh, Aýstralııa, Italııa, Fransııa, Germanııa, Reseı, Fınlıandııa, Koreıa, Bolgarııa, Pákistan, Polsha, Chehııa, Ýkraına, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Latvııa elderinen 50-den astam eskız-ıdeıalar tústi. Onyń barlyǵy Kongress-holǵa qoıylyp, kópshiliktiń kórip, baǵalaýyna múmkindik jasalyndy. Aınalasynan at ozdyrǵan 27 joba joǵary bilikti qazylar alqasynyń aldyna bardy. Jarys shartyna sáıkes jan-jaqty talqylaý qorytyndysy boıynsha qatarynan qara úzip shyqqan zamanymyzdyń zańǵar sáýletshileriniń biri japonııalyq Kıse Kýrokava jeńimpaz atandy. Tańdaýdyń japondyq jampozǵa nege túskendigine baılanysty oılaryn Nursultan Nazarbaev óziniń «Eýrazııa júreginde» atty kitabynda (Almaty, «Atamura» 2005 j.) bylaısha ortaǵa salady: «О́z atymnan qosar bolsam, qalanyń taramdalǵan-saqınaly kompozısııasy men ony óristi nysanyn usynatyn Kýrokavanyń Bas jospary bizdiń kóshpeli ata-babamyzdan jetken ulttyq serpindi sezimdi eskeretindikten jáne qalanyń ortalyq bóliginiń landshaft ereksheligi nomadtardyń ejelgi kóshpeli turaqtarynyń pishinin eske salatyndyqtan kóp jaǵdaıda janyma jaqyn seziledi».
Elbasy unatqan jobanyń ereksheligi, sondaı-aq onyń óte tereń konseptýaldyq ıdeıasynda edi. Onyń máni mynada: XXI ǵasyrda shaharlar jańa fılosofııalyq doktrına boıynsha boı kótergeni jón. Qysqasy, qalany álemde bolyp jatqan ǵalamdyq úderisterdiń turǵysynan qarastyrý kerek. Osy oraıda Kýrokava metabolıstik, sımbıozdyq tujyrymdamany ustanady. Munda tabıǵatty saqtaý, jasyl jelekti kóbeıtý ustanymy basty nazarǵa alynady. Bul arada bıologııalyq metabolızm uǵymy zat almasý prosesi emes, úzdiksiz ósip-órkendeý maǵynasynda usynylady. Demek, qalalar bir qalypta qatyp qalmaýy tıis. Olar ádemi geometrııalyq fıgýralardyń beınesinde tuıyqtalmaǵany durys. XX ǵasyrdyń aıaǵyna qaraı atalmysh teorııanyń qorshaǵan ortany qorǵaýǵa dármensizdigi baıqalǵan. Dál sol ýaqytta sımbıozdyq sáýlet tásili dúnıege keledi. Sımbıoz – ártúrli aǵzanyń qatar ómir súrýi. Kýrokavasha keskindegende – ýrbandalǵan jáne tabıǵı ortanyń úılesýi.
Mamandardan surap bilgenimizdeı, qazaqstandyq sáýletshiler bas jobany syzǵanda Esil ózenin qalanyń kompozısııalyq kindigi retinde sıpattaǵan eken. Arnanyń aınalasyna kóp qabatty úıler keshenin turǵyzý oılastyrylypty. Buǵan Kýrokava qarsylyq bildirgen kórinedi. Onyń oıynsha, búkil óńirge tirshilik nárin berip turǵan sý kózin qala qoqystary aınalasy eki-úsh-aq jylda lastap tastaıdy. Sondyqtan ondaı ekologııalyq ospadarlyqqa jol berýge bolmaıdy.
Ras, keıin Kýrokavanyń bas josparyna óte kóp ózgerister engizildi. О́ıtkeni kelisti sáýlettiń kemeńgeri eptep qatelesip, shahar turǵyndarynyń sany jyldam ósetindigin esepke almaǵan syńaıly. Al bul degenińiz, basty bazalyq kórsetkish bolatyn. Keleshektiń boljamy soǵan qarap jasalynady. Kezinde aqparat quraldaryna bergen suhbatynda belgili arhıtektor Amanjol Chıkanaevtyń aıtýynsha, Kıse-san osy máselege baılanysty qaramaǵyndaǵy qyzmetkerlerimen ájeptáýir aıtysypty. Ol ózi 2030-shy jylǵa qaraı elordalyqtar sany 1 mıllıonǵa jetedi dep eseptegen. Al gollandııalyq áriptesi «Siz de sóıleıdi ekensiz, qaıdaǵy mıllıon, ondaı bolmaıdy eshqashan» dep qasarysyp otyryp alypty. Sodan ári-beri tartysyp, 800 myńdyq kórsetkishke toqtapty. Astanalaryn aýystyrǵan elderdiń tájirıbelerin zerttep, ózderinshe oı qorytqan túrleri ǵoı. Bizdiń qazaqtyń keıde dúnıe júzinde qalyptasqan qaǵıdalarǵa baǵyna bermeıtinin qaıdan bilsin?! Basqany bylaı qoıǵanda, az ǵana ýaqytta aıdy aspanǵa shyǵaryp, samaladaı Astana salyp tastaǵanymyzdyń ózi ańyzǵa bergisiz aqıqat emes pe?! Osydan ǵoı, dostarymyzdyń súıinip, dushpandarymyzdyń kúıinetini... Talaı jurtty tańdandyryp, ózimizden de bar-aý...
Áıtse de qazaqstandyqtar Kýrokavany qatty qadirleıdi. Elbasynyń atap ótkenindeı «Onyń ıdeıalary qazaqstandyqtardyń ǵana emes, jalpy adamzattyń da oı-pikirimen tolyq úndesedi. О́ıtkeni jańa jıyrma birinshi ǵasyr tabıǵattyń qalaǵa qaıta oralǵan ǵasyry bolady dep tegin aıtylyp júrgen joq. Al bul úrdisterge Kıse Kýrokavanyń mektebinen basqa kim sáıkes keledi? Onyń ústine Kýrokavanyń sáýlet óneri is júzinde kallıgrafııa ónerimen týystas. Tipti Kıse Kýrokavanyń shyǵarmashylyǵynyń ózin sáýletshilik kallıgrafııa dep aıtýǵa bolady». (Nursultan Nazarbaev «Eýrazııa júreginde», Almaty, «Atamura», 2005).
Qazaqtyń kindik qalasynda qaıtalanbas qoltańbasyn qaldyrǵan Kıse Kýrokava ókinishke qaraı, 2007 jyly ómirden ótip ketti. Japonııanyń Aıtı prefektýrasynda onyń týǵan ákesi de arhıtektor. Onnan endi asqan oıyn balasy bolsa da Amerıka tastaǵan ajal bombasynan astań-kesteńi shyqqan ǵımarattardy kórip, ákesiniń qalaı qamyǵyp jylaǵany jadynda jıi jańǵyratyn. Bálkim, bolashaq kásibi jaıyndaǵy oı dál sol sátte júrek túkpirinen oryn alǵan bolar. Mektepti aıaqtaǵan soń sáýletshilik mamandyqty qalap, Kıoto jáne Tokıo ýnıversıtetterinde oqydy. Jas kúninde keńestik konstrýktıvızmniń áserinen kópke deıin aryla almapty. Ony aıtasyz, kommýnızm elesterine elitip 1958 jyly Máskeýge barǵan. KSRO-ǵa kóshpek te bolǵan deı me ...
О́tken ǵasyrdyń 60-shy jyldary K.Kýrokava Kıekorı Kıkýhake jáne Fýmıhıko Makı syndy áriptesterimen birge sáýlet ónerindegi jańa baǵyt metabolızmniń negizin qalady. Sonyǵa soqpaq salǵan toptyń serkesi qıraǵan Hırosımany qaıta qalpyna keltirý jumystaryn basqarǵan Hendzo Tange edi. Metabolızm ekinshi jahandyq soǵystan kúıregen Japonııanyń qaıta órleýine balandy. Metabolızm ilimindegiler qalany tiri aǵzaǵa teńeıdi. Olarǵa bıologııalyq prosester men marksızm ıdeıasy dem berdi. Olardyń paıymdaýynsha, bıologııalyq qurylymdar tárizdi arhıtektýra elementteri de ýaqyttyń ýytyna shydamaı eskiredi, sondyqtan ony basqa birdeńemen aýystyrǵan abzal. Sáýletshiler qoǵamdastyǵy muny alǵashynda ǵasyrdyń kezekti fýtýrıstik ýtopııasy retinde qabyldady. Keıinirek keńinen moıyndalǵany belgili. Metabolızm ıdeıasyn júzege asyrýdaǵy sáýletshiniń negizgi jobasy – «Nakagın» meımanhanasy. Ǵımarat jan-jaǵynan 144 bolat kapsýlalarmen bekitilgen eki beton munaradan turady. Ár kapsýlanyń ishinde qurqyltaıdyń uıasyndaı quıtaqandaı páterler ornalasqan. Ishine tósek, shaǵyn ústel, shkaf jáne jýynyp-shaıyný kabınasy bar bir adamǵa arnalǵan mekenjaı.
О́mirinde qyryqqa jýyq halyqaralyq konkýrsqa qatysyp, sonyń bárinde bas júldeni ıemdengen Kıse Kýrokavanyń áıgili týyndylary álemniń ár shalǵaıynan tabylady. Máselen, Osakadaǵy Ulttyq etnologııa mýzeıi, Kýala-Lýmpýrdaǵy jáne Astanadaǵy halyqaralyq áýejaılar, Sankt-Peterbýrgtegi «Zenıt-arena» stadıony, Tokıodaǵy óner ortalyǵy, Sıngapýrdegi «Repablık Plaza», «Sonı» kompanııasynyń keńsesi jáne basqa sáýlettik sáni kóz arbaıtyn keremet nysandar avtorynyń atyn óshirmeıtini daýsyz.
...Elordamyzdyń eń kórikti jerlerin aralaǵan sátterimizde, ásirese sol jaǵalaýdaǵy sýly-nýly jelekjolmen serýendegende, Astanadaǵy aeroporttan ári-beri ushqanymyzda jatqan jeri jaıly bolǵyr japon sáýletshisiniń esimi eske túsedi. Mynaý mereıtoılyq mereke tusynda eńbegin Elbasymyzdyń ózi joǵary baǵalaǵan Kıse Kýrokavanyń árýaǵyn bir aýnatyp qoıǵandy jón kórdik.
Talǵat BATYRHAN,
«Egemen Qazaqstan»